Geen woorden, maar beelden

De uitdrukking ‘een beeld zegt soms meer dan duizend woorden’ gaat ook op voor de journalistiek. Visualisaties laten inderdaad toe om complexe informatie op een heldere manier weer te geven. Door de wildgroei aan tools wordt het vandaag ook steeds gemakkelijker om gegevens snel in een grafiek, kaart of tijdslijn te gieten. Die handige programma’s staan in schril contrast met hoe moeilijk het is om een goede visualisatie te maken. Spaans professor Alberto Cairo en De Tijd-journalist Maarten Lambrechts schrijven hun verhalen met beeld. “Ik ben ervan overtuigd dat woorden alleen niet volstaan”, zegt Cairo beslist.

“Waarom visualiseren mijn passie is? Daar heb ik niet meteen een antwoord op. Het is een levendig vak met veel variatie en vernieuwing. Die dynamiek spreekt me wel aan”, vertelt Cairo, “Bovendien ben ik een geboren leraar: ik leg graag ingewikkelde dingen uit. Ik zou zelfs durven zeggen dat niet het visualiseren op zich me het meest boeit, maar wel de gestructureerde en duidelijke communicatie die het vraagt.”

“De wereld wordt datagedreven en de journalistiek moet hoe dan ook meegroeien”, Maarten Lambrechts

Datadenken

Overheden stellen steeds meer gegevens open. Lambrechts vind het spijtig dat die data amper als bron gebruikt wordt: “Het is nochtans een uitgelezen manier om je te onderscheiden van de rest. De wereld wordt datagedreven en de journalistiek moet hoe dan ook meegroeien. In ons land zijn we sterk afhankelijk van individuen want weinig redacties zien al potentieel in data. Zelf probeer ik daarin het voortouw te nemen en collega’s warm te maken voor die tak. Persoonlijk vind ik het echt een aanwinst voor de journalistiek. Ik merk dat journalisten die met cijfermateriaal bezig zijn, doorgaans veel preciezer werken. Hun werk kan namelijk tot in de puntjes gecontroleerd worden. En dat levert alleen maar betere journalistiek op.”

Spanningsveld

Met data werken, vraagt tijd. Vloekt dat dan niet met het snelle tempo van een krant? Lambrechts bevestigt: “Zeker en vast. Tegen de editie van de volgende dag kunnen we hooguit een paar simpele grafieken maken. Het is bovendien een uitdaging om buiten de dagelijkse drukte aan een groter project te werken. Een ander probleem is dat niet iedereen weet hoeveel moeite visualiseren kost, maar gelukkig neemt dat bewustzijn toe. Het loont in ieder geval om met data bezig te zijn: we kunnen bij De Tijd regelmatig uitpakken met unieke verhalen die anderen niet brengen.”

Online — Offline

“Er is een wereld van verschil tussen online en offline werken”, benadrukt Cairo, “In het eerste geval kan je een interactieve toets toevoegen. De lezer beslist zelf welke informatie hij al dan niet wil zien. Je moet er wel steeds rekening mee houden dat de grootte en breedte van de visualisatie veranderen naargelang het scherm dat je gebruikt. Alles moet ‘responsive’ zijn.” Lambrechts vult aan: “Online worden we niet beperkt door plaats en dat biedt meer mogelijkheden. Op papier moet je de focus meestal op een aspect leggen om het verhaal binnen de afmetingen van het blad te kunnen vertellen.”

“Er zijn verhalen waar woorden alleen tekort schieten”, Alberto Cairo

Heerlijk helder

Ze zijn het er allebei over eens: de belangrijkste functie van een grafiek moet het ophelderen van informatie zijn. “Een stuk dat met cijfermateriaal overladen is, smeekt gewoon om een visualisatie, want als de getallen enkel in de tekst opgesomd worden, dreigt de boodschap verloren te gaan. Wanneer je iets grafisch weergeeft, zullen de mensen het verhaal sneller begrijpen omdat ze de verhoudingen tussen de cijfers vlotter zien. En daar draait het om”, licht Lambrechts toe.

“Er zijn inderdaad verhalen waar woorden alleen tekort schieten”, gaat Cairo verder, “Dus worden visualisaties steeds populairder en maken we er steeds meer gebruik van. Het logische gevolg is dat handige visualisatietools tegenwoordig als paddenstoelen uit de grond schieten: met een paar muisklikken tover je een dataset snel om in een simpele grafiek of kaart. Begrijp me niet verkeerd: ik juich die democratisering volledig toe, alleen mogen we niet vergeten dat een goede visualisatie wel wat kennis vraagt. De basiseigenschappen van een goede journalist blijven het allerbelangrijkste: hij moet een verhaal gestructureerd kunnen vertellen en zijn informatiebronnen moeten waterdicht zijn. Daarbovenop moet je nog iets weten over kleuren, compositie en design. Gezond boerenverstand en statistiek komen zeker ook van pas. En voor de rest kan ik enkel zeggen dat oefening kunst baart.”

Lambrechts stelt dat een goede visualisatie mooi, juist en duidelijk moet zijn. “Vooral die laatste voorwaarde blijkt voor velen een uitdaging. Basisregels worden regelmatig met de voeten getreden. Het kan niet dat eenheden onvermeld blijven of dat een grafiektype niet bij de gegevens past.”

“Datajournalist Jonathon Berlin van Chicago Tribune zei ooit dat we niet vandaag langer gelimiteerd zijn door technologie, wel door onze eigen creativiteit”, vervolgt Cairo, “Maar ik ben het daar niet helemaal mee eens. Als je je fantasie de vrije loop wil laten, volstaat een handig programma niet meer. Je zal verschillende programmeertalen onder de knie moeten krijgen. We zijn dan wel niet meer beperkt door technologie, maar wel door de tijd die het kost om alles te leren gebruiken.”