Waarom 12 Angry Men met de dag relevanter wordt

12 Angry Men is het meest concrete en doordringende voorbeeld hoe etnische profilering in zijn werk gaat. De hele film beslaat een juryvergadering van een rechtszaak waarin besloten wordt over het lot van een Puerto Ricaanse jongeman. Schuldig of onschuldig. De jury bestaat volledig uit blanke mannen. Er zijn geen subplots, geen onnodige details die de boodschap doen verwateren. Scriptschrijver Reginald Rose en regisseur Sidney Lumet leggen de etterende wond van etnische tunnelvisie pijnlijk bloot in de denkwijzen van de jury. Alleen al om deze reden zou de film onderwezen moeten worden op scholen.

Over de periode van anderhalf uur beraadt een jury van een Amerikaanse rechtbank over het lot van een jongen die terecht staat voor een misdaad. De jury bestaat uitsluitend uit blanke mannen, de jongen is Puerto Ricaans. Er zijn geen harde bewijzen voor zijn schuld. Wie nu denkt dat deze 12 mannen de jongen onmiddellijk vrijspreken, is naïef. Behoor jij tot hen die afgelopen week, toen Philando Castile en Alton Sterling werden doodgeschoten door blanke agenten, als eerste dacht, ‘dan zullen ze het daar wel naar gemaakt hebben’, dan moet je deze film zien. Ik begrijp dat het lezen van Harper Lee’s To Kill a Mockingbird een stap te ver gaat, maar 12 Angry Men vergt slechts anderhalf uur van je leven.

Wat nog het meest schokkend is aan 12 Angry Men zijn de motivaties voor de jury om de jongen zo snel te veroordelen; de man die de kijker het langst bijblijft, is de vader die ’s middags met zijn zoon naar een baseballwedstrijd moet en daarom het liefst de veroordeling zo snel mogelijk aftikt. Zijn geluk die dag wordt als belangrijker geacht dan het volledige leven van de jongen in de beklaagdebank. Hij heeft zelf een zoon, maar kan zich niet verplaatsen in die van een ander. Absurd voor hen met een gezonde geest, maar nog altijd actueler dan je lief is. Geen van hen allen (behalve, cruciaal, één van hen) staat stil bij de consequenties van hun eigen beperkte geest. Geen van hen zijn bereid de jongen zelfs maar het voordeel van de twijfel te gunnen en zijn onschuld te overwegen. Ze zijn opgeleid, weldenkend, maar trekken te snel hun conclusies.

12 Angry Men is gemaakt in de jaren ’50, vlak voordat Harper Lee met haar roman To Kill a Mockingbird hetzelfde punt zou maken, en slechts enkele jaren nadat Rosa Parks in een bus in Alabama ging zitten. Het waren andere tijden, zou je zeggen. Racisme was nog heel nadrukkelijk aanwezig in de VS, waardoor het waarschuwen voor etnische profilatie via massamedia zoals films en boeken een duidelijk doel diende. Het bracht mensen werkelijk op andere ideeën, het opende de geest. Je zou denken dat dergelijke films of boeken geen plek hebben in onze moderne maatschappij, afgezien van een herinnering aan een tijd waarin ze nodig waren.

Tot je er weer aan herinnerd wordt, zoals afgelopen week, dat er in wezen niets veranderd is. Dat alleen de vorm zich heeft aangepast. Dat we beland zijn in een tijd van schijntolerantie, waarin niemand openlijk zal toegeven racistische (of homofobe) gedachten te hebben, maar geschermd wordt met cijfers en statistieken die erop zouden wijzen dat je voor sommige rassen moet uitkijken. Zelfs wanneer de statistieken er in werkelijkheid niet zijn, of op het tegendeel wijzen. Toen onze Nederlandse bevolking angstig reageerde op de naderende asielzoekers, waren er meer gevallen bekend van geweldplegingen tegen de AZC’s dan vice versa.

Deze kleurcoderingen maken het leven zoveel makkelijker. Het maakt de wereld overzichtelijker, het verschaft je een snel oordeel, er hoeft niet keer op keer nagedacht te worden over een beoordeling van het individu. Dat het ook vele levens verwoest, wordt makkelijk vergeten. Een film als 12 Angry Men doet je hieraan herinneren.

12 Angry Men (Sidney Lumet, 1957) is goed verkrijgbaar op DVD en BluRay, en kan gehuurd en gekocht worden via iTunes.