Siyasete giden paranın yasadaki karşılığı ne?

Bugüne kadar siyasetin seçim dönemlerinde harcadığı paranın nereden geldiği ilgili yeterli bilgiye sahip olduğumuz söylenemez. Bunun nedenlerinden biri, yasaların çizdiği çerçeve. Bir diğeri ise biz vatandaşların şimdiye dek bildiği, hesap sormayı akıl ettiği bir konu olmaması.

Siyasetin finansmanı dediğimizde göz önüne alacağımız iki durum var. Siyasi partilerin ve seçim kampanyalarının finansmanı.

1 Kasım seçimlerinde ise siyasetin finansmanı bambaşka bir mesele etrafında önem kazanıyor: kamu kaynaklarının kullanımı. Türkiye’de siyasetin finansmanını hangi yasalar düzenliyor, partilerin kaynakları ne, kamu kaynaklarının kullanımıyla ilgili düzenlemeler ne gibi soruların cevabını, gelin yasal çerçevede bir arada arayalım.

Siyasi Partilerin Finansmanı

Partilerin finansmanına ilişkin temel alınması gereken kanun, 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu. Bu kanun 1983 yılında yürürlüğe girmiş ve ondan beri yasada kapsamlı bir iyileştirme yapılmamıştır. Bunun dışında 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri yasası ve seçimler ile bağlantılı diğer yasalar da var.

Siyasi partilerin varlıklarını devam ettirmeleri için gelire ihtiyaçları var. Yasada, partilerin gelir kaynakları açıkça belirtiliyor. Bunlar temel olarak üçe ayrılıyor:

1. Parti Gelirleri

  • Üyelik, milletvekili, ve aday adayı özel aidatları,
  • Parti bayrağı, flaması, rozeti ve benzeri rumuzlar ile parti yayınlarının satış bedelleri,
  • Parti tarafından tertiplenen balo, eğlence ve konser faaliyetlerinin gelirleri,
  • Partinin mal varlığı ve
  • Üye kimlik kartlarının ve parti defter, makbuz ve kağıtlarının sağlanması karşılığında alınacak paralar kalemlerinden oluşur.

2. Bağışlar

Bağışları düzenleyen yasa eski olduğu için, kanunda “her gerçek ve tüzel kişinin yapabileceği bağış oran iki milyardan fazla olamaz” der. Ancak bu kanun 1983 yılı temel alınarak yazılmış ve yasada o şekilde kalmıştır. Bu yüzden Maliye Bakanlığı yer yıl bağış üst sınırını belirler. Bu rakam 2014 yılı için 31.917 TL’ydi.

3. Hazine Yardımı

Bunların dışında en önemli gelir kaynağını, yani parti gelirlerinin yaklaşık %90'lık bir kısmını devlet yardımı oluşturuyor. Bir önceki seçimde oyların %3'ünü alan partiler, yeni mali yılın başlamasıyla aldıkları oy oranına göre Hazine’den devlet yardımı alırlar. 2015'in 1 Kasım’ında ikinci kez genel seçim için sandığa giderken, partilerin hiçbiri Hazine yardımı almayacak.

Partilerin Denetimi

Partilerin mali denetimini Anayasa Mahkemesi yapar.

Siyasi partilerin mali denetimini Anayasa Mahkemesi yapar. Anayasa Mahkemesi bu denetimi yaparken, Sayıştay’dan yardım alır. Siyasi partiler kendi iç denetimlerini yaparlar ve yıllık raporlarını Anayasa Mahkemesi’ne gönderir. Mahkeme “eldeki bilgiler ve sunulan belgeler” üzerinden denetleme yapar. Mahkemenin, yerinde inceleme yetkisi olsa da, hem zaman darlığı nedeniyle hem de iş yükü açısından, bunu gerçekleştirememektedir.
Denetime ilişkin asıl sorunlu alan da, partilerin kendi yaptıkları iç denetimler. Pek çok ayni ve nakdi bağışın defterlere işlenmediği, harcamaların göz ardı edildiği söyleniyor. Ayrıca siyasi partilerin yerel örgütlerinde iç denetimin daha gevşek bir yapıda olduğu ve yerel örgütlerin hesaplarının çok fazla denetlenmediği, bağımsız kuruluşların raporlarında, STK’ların çalışmalarında ve akademik makalelerde dile getiriliyor.

Seçim Kampanyalarının Finansmanı

Türkiye’de 2012 yılında yürürlüğe giren 6271 sayılı Cumhurbaşkanı Seçim Kanunu dışında, siyasi parti kampanyalarına dair yasal bir düzenleme yok. Kampanyalarda adayların ne gelirleri ne de harcamaları denetime tabi. Aynı zamanda, kampanya süresince harcama üst sınırı da yok. Bunlara ilişkin bir denetim olmadığı için de ihlal olduğu takdirde yaptırım uygulan(a)mıyor.

Kanun, seçim kampanyaları boyunca siyasi partilerin kamu kaynaklarını kullanmasını yasaklıyor. Oysa seçim dönemlerinde kamu kaynaklarınınkullanıldığı sıklıkla haberlerde yer alıyor. Mitinglerin bazılarının yerel yönetimlerin; yani valiliğin, belediyenin bütçelerinden çıktığını tahmin etmek hiç de zor değil.