Η δημοκρατία και οι εχθροί της

Γεια σας,

Καθώς ερχόμουν στη Θεσσαλονίκη από την Αθήνα σκεφτόμουν αν η ομιλία μου έπρεπε να κινηθεί σε επιστημονικό ή σε πολιτικό επίπεδο. Για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, ιδιαίτερα κατά την πρώτη περίοδο της κρίσης τόσο ο επιστημονικός, όσο και ο πολιτικός λόγος υποβαθμίστηκαν και γίναμε θεατές ενός ακραίου λαϊκισμού που κυριάρχησε στη δημόσια ζωή, εκμαυλίζοντας ταυτόχρονα την ίδια την έννοια της πολιτικής.

Ο Άλμπερτ Αϊνστάιν είχε πει κάποτε ότι η πολιτική είναι πιο δύσκολη από τα μαθηματικά. Επομένως, ο λόγος ενός ανθρώπου που μιλά για την πολιτική πέρα από την προσέγγιση των κοινωνικών ζητημάτων με ανθρώπινο χαρακτήρα, οφείλει να διατηρήσει την αναγκαία επιστημονικότητα. Ειδικά όταν αντικείμενο της ομιλίας του είναι η δημοκρατία.

Πιστεύω, ότι η επιστημονικότητα δεν προσδιορίζεται με βάση τη νομική ή την προσέγγιση της πολιτικής επιστήμης πάνω στο ζήτημα της δημοκρατίας. Άλλωστε, πώς μπορεί να αναπτύξει κανείς μόνο νομικά ή πολιτικά επιχειρήματα για ένα θέμα τόσο σύνθετο, όσο η έννοια που έδωσε τη δυνατότητα στις ανθρώπινες κοινωνίες να δομηθούν με βάση την ισότητα και να εξελιχθούν με στόχο τη συλλογική εξυπηρέτηση κοινών στόχων.

Η δημοκρατία, ως έννοια, δεν μπορεί να αναλυθεί ως ένα απλό πολίτευμα. Στόχος μας, ιδιαίτερα των προοδευτικών πολιτών, πρέπει να είναι η ανάγνωση και η μετάφραση της δημοκρατίας ως συστήματος πεποιθήσεων, ως ιδεολογικής αρχής και ανάγκης για την ομαλή και δημιουργική συμβίωση των ανθρώπων.

Κανένας δεν αρνείται, σήμερα, την υπεροχή του δυτικού πολιτισμού έναντι των υπολοίπων. Και παρότι εδώ τίθεται ζήτημα πολιτικής ορθότητας, η εύλογη απάντηση είναι αυτή ενός εκ των κορυφαίων πολιτικών επιστημόνων, του Τζιοβάνι Σαρτόρι: «Σκοτίστηκα». Και αυτό γιατί κριτήριο είναι η «καλή πόλις» και οι ηθικο-πολιτικές αξίες που αντιπροσωπεύει. Φαντάζομαι, ότι όλοι συμφωνούμε στην άποψη ότι δεν υπάρχει καλύτερο περιβάλλον για να ζήσει κανείς από το δημοκρατικό.

Το θέμα της σημερινής συζήτησης «Η ευρωπαϊκή δημοκρατία και οι εχθροί της», εμπνευσμένο από το ποπερικό αφήγημα της ανοιχτής κοινωνίας, μας τοποθετεί απέναντι από δύο κρίσιμα ερωτήματα:

α) ποιοι είναι οι εχθροί της δημοκρατίας και

β) κινδυνεύει η δημοκρατία από αυτούς τους εχθρούς.

Η απάντησή μου στο δεύτερο ερώτημα είναι ότι «Ναι, κινδυνεύει», γιατί η προάσπιση και τελικώς η επιβίωση της δημοκρατίας εξαρτάται από τους πολίτες. Οι πολίτες, όμως, συχνά συμπεριφέρονται ως άνθρωποι των μαζών και ξεχνούν την αξία και τα οφέλη της δημοκρατίας, θεωρώντας την αυτονόητη. Η απάντηση στο αν κινδυνεύει η δημοκρατία, είναι ότι μπορεί να αντιμετωπίσει τους κινδύνους μέσα από την ωριμότητα των νέων γενιών. Αυτό δεν το γνωρίζουμε, οφείλουμε όμως να ελπίζουμε σε αυτό.

Ποιοι είναι όμως οι εχθροί της δημοκρατίας, πέρα από την παθητική αντιμετώπιση της συμμετοχής στα κοινά από τους πολίτες; Η απάντησή μου είναι οι ανισότητες: στην εργασία, στην υγεία, στην παιδεία, στα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα, στις ίσες ευκαιρίες.

Η ισότητα έχει δύο έννοιες: την εξομοίωση, δηλαδή την αριθμητική ισότητα «τα ίδια σε όλους» και την ισότητα των αναλογιών «το ίδιο στους ίδιους και διαφορετικό στους ανόμοιους», έννοια που προσεγγίζει τη δικαιοσύνη. Για λόγους οικονομίας του χρόνου, συμφωνούμε ότι κάθε φορά που αναφερόμαστε στην ισότητα, επιλέγουμε τη δεύτερη έννοια, αυτή της δικαιοσύνης, θα συμπλήρωνα της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Το ερώτημα που πρέπει να θέσει κανείς είναι αν σε καθεστώς δημοκρατίας διασφαλίζεται η κοινωνική δικαιοσύνη, στο βαθμό του ιδεατού. Προφανώς όχι. Ο σκοπός των οργανωμένων κοινοτήτων πρέπει να είναι η επίτευξη της κοινωνικής δικαιοσύνης, μέσα από τον καθημερινό αγώνα για τη διασφάλιση της δημοκρατίας.

Παρόλα αυτά, κανείς δεν είναι τόσο αφελής για να θεωρήσει υπεύθυνη τη δημοκρατία για την έλλειψη ισότητας. Η δημοκρατία σου δίνει τα διαθέσιμα εργαλεία για να καταπολεμήσεις τις ανισότητες και να οικοδομήσεις ένα πιο δίκαιο κόσμο.

Σαν σήμερα έφυγε από τη ζωή, το 1992, ο κορυφαίος σοσιαλδημοκράτης πολιτικός του 20ου αιώνα, ο Βίλυ Μπραντ. Ο Γερμανός πολιτικός σε μία από τις περίφημες αποστροφές του είχε προτρέψει τους συμπολίτες του

«να τολμήσουμε περισσότερη δημοκρατία».

Στην Ευρώπη της κρίσης, η δημοκρατία αποτελεί διακύβευμα και στόχο. Η αδυναμία των πολιτικών και των πολιτών να προασπίσουν τη δημοκρατία κατά τον προηγούμενο αιώνα, οδήγησε στην πιο αιματηρή σελίδα της ανθρώπινης ιστορίας, συνέταξε το μανιφέστο του φασισμού, του ολοκληρωτισμού, της κατάργησης της ανθρώπινης φύσης.

Αν η δημοκρατία είναι το διακύβευμα σήμερα, η διασφάλισή της είναι το διακύβευμα του αύριο. Οι μόνοι που μπορούμε να το πετύχουμε είναι οι πολίτες που αρνούμαστε να ενταχθούμε σε μία εύπλαστη πολιτική μάζα, όσοι παραμένουμε προβληματισμένοι και ενεργοί στη διαμόρφωση της πολιτικής του μέλλοντος.

Η δημοκρατία απειλείται όταν η μεσαία τάξη νιώθει ότι δεν ακούγεται η φωνή της, όταν βλέπει το πολιτικό σύστημα απομακρυσμένο από τα προβλήματα που όλοι αντιμετωπίζουμε καθημερινά. Σε τελική ανάλυση αν θέλουμε καλύτερη δημοκρατία, πρέπει να αλλάξουμε πρώτα απ’ όλα και πάνω απ’ όλα τους ίδιους μας τους εαυτούς.

Όπως έγραφε ο Νίκος Καρούζος: «Κι αν χιονίζει στο πνεύμα, κι αν κρυώνουν οι μεγάλες ιδέες, ο κόσμος πρέπει να προχωρήσει».

Σας ευχαριστώ!

Ομιλία στην 3η Συνδιάσκεψη των Ακτιβιστών του Ευρωπαϊκού Σοσιαλιστικού Κόμματος, που έγινε το Σάββατο 8 Οκτωβρίου 2016, στο Διεθνές Εκθεσιακό Κέντρο HELEXPO, στη Θεσσαλονίκη.