Το ΠΑΣΟΚ και η δύναμη της αξιακής ανανέωσης

Η πιο ευφυής σύλληψη του ΠΑΣΟΚ υπάρχει μέσα στις ομιλίες που έγραψε ο Νίκος Θέμελης για τον Κώστα Σημίτη, στο συνέδριο του 1996. Εκεί αναφέρεται στη «μετα-ανδρεϊκή εποχή» ως εποχή του ΠΑΣΟΚ και κάνει λόγο για ένα κόμμα που διαπνέεται από τη δύναμη της ανανέωσης. Χωρίς διαχωριστικές γραμμές, με πιο «ορθόδοξους» ή πιο «πιστούς» οπαδούς.
Η εσωκομματική δημοκρατία ερείδεται στο σεβασμό προς τα μέλη, που αποτελούν τον πυρήνα της θεσμικής συγκρότησης των κομμάτων. Το ΠΑΣΟΚ, παρότι υπήρξε ένας εύθραυστος πολιτικός οργανισμός, έμεινε όρθιο χάρη στο σεβασμό των πολιτικών διαδικασιών και των μελών του. Όταν κυριαρχούσε η αντιπαλότητα μεταξύ των διαφόρων εσωκομματικών στρατών, τότε οδηγούνταν στη φθορά.
Οι λόγοι για τους οποίους το ΠΑΣΟΚ οδηγήθηκε στη σημερινή του κατάσταση έχουν αναλυθεί διεξοδικά. Η κρίση της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας δεν αντανακλά απόλυτα την περίπτωση του ΠΑΣΟΚ, παρά μόνο ορισμένους παράγοντες, οι οποίοι επηρέασαν συνολικά τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα (βλ. εδώ), με εξαίρεση τη διάσπαση, που αποτελεί ελληνική ιδιαιτερότητα (για τον χρόνο και το πλαίσιο στο οποίο έλαβε χώρα).
Οι νέες μορφές πολιτικής οργάνωσης και αντιπαράθεσης στον κόσμο, η ανάδυση νέων προκλήσεων που απειλούν την ακεραιότητα των δημοκρατικών διαδικασιών, η ροπή των πολιτών προς αντιδραστικά κινήματα και πολιτικούς είναι ορισμένοι μόνο παράγοντες που καθιστούν αναγκαίο τον εκσυγχρονισμό της λειτουργίας των παραδοσιακών κομμάτων. Όσα κόμματα παραμένουν οργανισμοί διεκπεραιωτικού χαρακτήρα και μεσάζοντες συμφερόντων θα φθίνουν, όσο δεν αντιλαμβάνονται την υποχρέωση του παιδευτικού τους ρόλου απέναντι στους πολίτες. Τα κόμματα που δεν είναι ταυτόχρονα δεξαμενές σκέψης και εστίες πολιτικού προβληματισμού, παραγωγοί ιδεών, θα παρακολουθούν αμήχανα την εξέλιξη της πολιτικής διαδικασίας σε έναν ρευστό κόσμο.
Αν υπάρχει η δυνατότητα να ισχύσει ξανά η περιγραφή του Θέμελη είναι μεγάλη συζήτηση. Στη λογοτεχνική αυτή προσέγγιση της πολιτικής, που σήμερα είναι δυσεύρετη, υπάρχει χώρος για μία σύντομη προσθήκη: τη λέξη «αξιακά». Αρκεί, βέβαια, να συμφωνήσουμε στους ορισμούς. Η αξιακή ανανέωση δεν αποτελεί ευκαιριακό αίτημα. Δεν μπορεί άλλωστε να λάβει χώρα από τη μία στιγμή στην άλλη. Εκφράζει, όμως, τη βαθιά πεποίθηση των μελών για τη ριζική ανατροπή των παθογενειών που παρατηρούνται στην κομματική οργάνωση.
Σε κάθε περίπτωση, το ΠΑΣΟΚ παρά τις μεγάλες αντιφάσεις του, τη σύγκρουση ανάμεσα στον μαζικό και τον μετριοπαθή του χαρακτήρα, αποτέλεσε ατμομηχανή της πολιτικής σκέψης στην Ελλάδα, καθώς ενέταξε στην πολιτική διαδικασία τα μέλη του. Αυτό οφείλει να κάνει και πάλι, τροφοδοτώντας το διάλογο και αρνούμενο τον ετεροκαθορισμό της πολιτικής του. Από την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση μέχρι την ισότιμη συμμετοχή στην ανάπτυξη, η Ελλάδα έχει ανάγκη ένα σύγχρονο σοσιαλδημοκρατικό κόμμα.
