De sociale pathologie van het post-modernisme
En het medicijn tegen (media)bubbels
Om een fenomeen te snappen moet je haar tijdgeest eerst doorgronden. Onze tijd is die van van post-modernisme. Het fenomeen dat als maatschappelijke ziekte wordt ontleden is ‘Post-truth’. Of lekker in het Nederland ‘Post-waarheid’, want het is geen exclusief Amerikaans of Brits fenomeen.
Post-waarhheid in Nederland
Ik heb daarom vol verbazing gekeken hoe onze kranten vooral naar de Amerika van The Donald en de Brittannië van Farage keken om de post-waarheid tijdperk te duiden. Dat is opvallend — want Nederland kent namen zoals Geert Wilders en Jan Marijnissen al jaren, ver voordat The Donald met politiek werd geassocieerd. Kortom — het is te makkelijk om het monster ver weg van huis te zoeken en blind te staan voor het monster in onszelf. Als post-truth inderdaad een fenomeen is — dan is het geen exclusief Amerikaans of Britse fenomeen, het is ook een Nederlandse fenomeen.
Zijn wij bijvoorbeeld vergeten dat de Haagse PVV-fractie in 2010 besloot om e-mails te fabriceren, voor haar zwartboek tegen de college’s verkeerscirculatieplan? Het college had besloten om de binnenstad autoluw te maken om de fijnstof terug te dringen en om fietsers en wandelaars meer ruimte te geven in de binnenstad. Volgens de Haagse fractie van de PVV zouden ondernemers last van dit besluit ondervinden en nooddiensten niet snel genoeg ter plek zijn. Om munitie voor haar standpunt te verzamelen besloot de PVV-fractie een meldpunt te starten voor Hagenezen en Hagenaren die overlast ondervonden van de college’s verkeerscirculatieplan. Nadat er geen meldingen binnen kwamen besloot de fractie zelf om die te fabriceren.

Dat is hoe het gaat in onze post-waarheid tijdgeest. Als je de multiculturele samenleving hekelt dan moet je vooral een onderzoeksbureau inschakelen die laat zien dat de zogenaamde niet-westers allochtonen Nederland 7,2 miljard euro per jaar kosten. Dat deed PVV Tweede kamer-fractie in 2010. Geert Wilders kon de uitkomst van dat onderzoek als stok gebruiken voor zijn etnocentrisch politiek. “Het feit dat de massa-immigratie ook in financieel opzicht rampzalig is, bevestigt de noodzaak van maatregelen die de PVV voor ogen heeft, zoals een immigratiestop voor mensen uit islamitische landen, een beperking van de overige migratie en asielstromen en het voor tien jaar uitsluiten van nieuwe immigranten van uitkeringen.” verklaarde hij in een persbericht dat ongegeneerd door o.a. Elsevier en de Telegraaf werd overgenomen.
Voorbij de PVV
Maar vergis je niet. Wilders en zijn PVV hebben niet het monopolie op feiten-vrij politiek. Afgelopen jaar zagen wij hoe oppositiepartijen in de Tweede-kamer zich krampachtig hielden bij de standpunt dat het kabinetsbeleid desastreus was. Dit terwijl het kabinet gesteund door feiten van de Nederlandse Bank en het CBS telkens weer liet zien dat haar beleid Nederland uit de crisis heeft gehaald. De staatsschuld was op orde, er kwamen minder werklozen bij en Nederland kende een voorzichtig economisch groei. Toch leefde het kabinet in haar eigen wereld volgens de oppositie — want, ‘de burger voelt het nog niet’ of ‘de groei wordt nog niet in het land gevoeld’, stelde de oppositie in koor. Kennelijk gaat het niet om feiten maar om wat men voelt, zou je kunnen concluderen.
We zagen ook in Nederland dat de politieke partij DENK bewust filmpjes plaatste op social media die zacht gezegd niet het hele verhaal vertelde. Zo zou de PvdA volgens DENK tegen een motie hebben gestemd die in haar eigen verkiezingsprogramma stond. DENK vroeg om een hoofdelijk stemming voor een motie die stageplaats voor MBO’ers garandeert. De stemming in de kamer werd ge-edit en vervolgens op social media gedeeld. Daaruit bleek dat de PvdA-fractie tegen de motie.

DENK wilde hiermee haar eigen boodschap en frame bevestigen: De PvdA is ongeloofwaardig, want zij stemt tegen haar eigen verkiezingsprogramma. Maar het voormalige PvdA-kamerlid — Mohammed Mohandes, die woordvoerder MBO is sloeg terug met een filmpje. Daaruit bleek dat de motie in kwestie al een jaar eerder was aangenomen en dat de minister op dat moment met verder invulling van die motie bezig was. Het was alleen te laat want schade was al verricht.
Post-truth is dus een fenomeen die cijfers en feiten bewust manipuleert en de delegitimeert om haar eigen politieke doeleinden. Om de definitie van Oxford dictionary over Post-Truth te citeren: ‘Omstandigheden waaronder objectieve feiten minder invloedrijk zijn in het vormen van publieke opinie dan een beroep op emotie en persoonlijk geloof’. De voorbeelden de Haagse PVV, DENK en de Nederlandse oppositie benadrukken dat post-Truth niet exclusief Brits of Amerikaanse fenomeen is.
Voorbij 2017
Uit PVV-voorbeeld blijkt ook dat Post-truth niet nieuw is, het gaat in iedere terug in de tijd, verder dan 2017. Kijk maar naar dit plaatje.

Dit is de wereldkaart zoals ik hem in de Bosatlas heb geleerd. Let vooral op de verhouding van Afrika ten opzichte van andere continenten en in het bijzonder Europa.
Het volgende plaatje laat zien hoe krom de wereldkaart die ons groot heeft gebracht eigenlijk gebiased is. Je ziet dat West-Europa net zo groot is als Congo is, het land waar ik ben geboren.

Jet ziet dat West-Europa, de VS, China, India, Mexico en Japan in totaal de omvang van Afrika hebben. Over post-truth gesproken: hebben wij ons nooit afgevraagd waarom Afrika bewust klein worden gepresenteerd in de dominante kaart dat ons beeld van de wereld voor jaren beïnvloedt?
De traditionele slag om discours en beeldvorming
Dat post-truth volgens Oxford dictionary het woord van 2016 is komt niet omdat we voor het eerste in de geschiedenis van de mensheid te maken hebben met een strijd om de waarheid. Sinds mensengeheugenis is de publieke ruimte een arena waar contrasterende wereldbeelden met elkaar botsen. De beheersing van informatie, discours en informatiekanalen is daarbij een belangrijke bron van macht. Wie informatie beheerst kan de samenleving naar zijn richting duwen. Je kunt daarbij gebruik maken van propaganda, onderwijs en andere communicatietechnieken om jouw eigen waarheid dominant te maken.
Post-truth wordt nu geproblematiseerd omdat er door de technologische revolutie nieuwe spelers ontstaan die het monopolie van ‘de gevestigde orde’ op discourspebaling en informatievoorzienning ter discussie stellen. Ik heb het over social media zoals Youtube en Facebook.
Er vindt een transitie plaats in de manier waarop wij informatie uitwisselen en welke waarde wij daar aan hechten. Nieuwe communicatiekanalen voorbij de traditionele media en instellingen spelen een belangrijke rol in deze transitie. Het is niet verbazingwekkend dat de hoofdredacteur van The Guaridan vorige jaar een longread publiceerde waarin zij de implicaties van social media op de manier waarop wij feiten snappen en journalistiek bedrijven analyseert.

De opkomst van peoples
De Franse socioloog en radiomaker Guillaume Ernar publiceerde vorige jaar een boek hierover met de mooi titel ‘La souveraineté du people’. Hij begint het boek met de woorden : “De beste manier om een samenleving te begrijpen is om zijn obsessies te begrijpen. De onze wordt door roem geobsedeerd.” Ernar maakt een analyse over wat hij noemt ‘peoplelisation’.
Peoples zijn anders dan sterren. Sterren worden bekend en krijgen erkenning omdat zij een schaarse talent hebben. Ze kunnen bijvoorbeeld goed zingen of hebben acteertalent. Peoples daar tegenover hoeven niets bijzonders te kunnen. Sterker nog, ze moeten ons de indruk geven dat ze normaal zijn, het gevoel van herkenning geven. De verdwijning van zogenaamde gate keepers, of het midden, verklaart de revolutie van deze peoples. Je hebt geen Volkskrant, OneWorld, The New York Times of het Cultureel Planbureau nodig om erkenning te krijgen. Volgens Ernar vindt er democratisering van informatievoorzienning plaats, met gelijke kansen voor iedereen. De zogenaamde peoples zoals Kim Kardashian en Donald Trump bewijzen ze met normaal zijn net zoveel erkenning kunnen krijgen als mensen die veel talenten en kennis hebben. Donald Trump heeft bijvoorbeeld bewezen dat je niet zoveel verstand van politieke constellatie hoeft te hebben om de president van Amerika te worden.

De pathologie van post-moderniteit
De opmars van peoples en onze obsessie naar hen zegt iets over de tijd waarin we leven. Omdat er meer zoekresulten op Google te vinden zijn over Drake, The Weekned and Justin Biebier dan over Immanuel Kant of Francis Fukuyama zijn traditionele kranten genoodzaakt om dan maar over deze Canadese supersterren te schrijven. Het aantal likes, views en volgers dat iemand heeft op social media is voor adverteerders belangrijker dan de inhoud. We hebben God ter dood verklaard en onszelf wijs gemaakt dat er verschillende waarheden mogelijk te zijn. Post-modernisme heette dat met een mooi woord.
Het medicijn tegen post-waarhied
Toch bestaat er een uitweg — weg van de mediabubbel waar de waarheid relatief is.
- Ga met vrienden in de kroeg, lees boeken, heb sex ofzo.. heb contact met mensen.
- Introduceer internet vrije avonden en internet vrije dagen.
Zelf raad ik aan een dag per week digitaal te vasten. Van zaterdagavond tot zondagavond bijvoorbeeld — geen toegang tot social media. - Ga voorbij vluchtigheid — Dus pak een keer een boek of twee en praat met iemand daarover.
