Hindoeïsme en boeddhisme in Europa

Van Boeddhabeeldjes in de vensterbank, spirituele mindfulnesstijdschriften naast de Autoweek in het schap en flyers voor yogales op het prikbord bij de supermarkt kijkt niemand inmiddels meer op. Nog geen eeuw geleden was de situatie radicaal anders. Hoe zijn Indiase religies geïntegreerd in Europa, het continent dat van oorsprong oceanen overstak om haar eigen religie te verspreiden? Terwijl het aantal kerkgangers in Europa met een rap tempo afneemt, lijkt het aantal hindoeïsten en boeddhisten alleen maar te stijgen de komende jaren. Wat is het verhaal hierachter?

Koloniale tijdperk

Al aan het eind van de Middeleeuwen was Europa geïnteresseerd in wat Azië te bieden had. De Engelsen, Fransen, Portugezen en onze Republiek maakten constant ruzie om de macht in het exotische gebied dat hun leven moest verrijken.

Eeuwenlang ging het vooral om de rijkdommen en de macht. De specerijen, suiker en koffie waren echter niet de enige dingen die hun weg vonden naar Europa. In de negentiende eeuw waren er geleerde Europeanen die interesse toonden in de oosterse leer. Filosoof Arthur Schopenhauer (1788–1860) plaatste bijvoorbeeld een Boeddhabeeld op zijn studeerkamer en Friedrich Nietzsche (1844–1900) schreef in zijn brieven kritisch over de boeddhistische denkwijze.

Naast filosofen die het omarmden dan wel afkraakten was de oosterse mystiek tot het einde van de Tweede Wereldoorlog voorbehouden aan theosofen en het vakgebied van de esoterie, waaronder occultisme. De swastika, een van oorsprong hindoeïstisch symbool, werd tot het Naziregime opkwam gezien als een teken van geluk in Europa.

Keerpunt

Na de oorlog werden de machtsverhoudingen en grenzen door elkaar geschud. Op 15 augustus 1947 wordt Brits-Indië onafhankelijk. Gandhi ’s vreedzame protesten onder het motto ‘Quit India’ werden in de voorgaande jaren hardhandig afgedaan, maar uiteindelijk legt Groot-Brittannië zich erbij neer. Gandhi en Nehru kunnen echter niet voorkomen dat de kolonie wordt opgesplitst in een hindoe-India en moslim-Pakistan.

Zoals vaak gebeurt na de onafhankelijkheid van een ex-kolonie, komt er in 1947 een migratiestroom op gang. Vanuit Zuid-Azië varen veel Brits-Indiase en Indiase families naar het Verenigd Koninkrijk, om daar opnieuw te settelen. De vraag is voor wie de cultuurshock groter was: de nieuwe inwoners van het Verenigd Koninkrijk, of degenen die hun thuis opwachtten.

Hippiecultuur

Vanaf de jaren zestig vindt een interessante ontwikkeling plaats. Jongeren begonnen zich te verzetten tegen de consumptiemaatschappij, het kapitalisme, oorlog en liefdeloosheid — bekend als de hippiecultuur. Ze zoeken een andere denkwijze die overeenstemt met de waarden waar ze in geloven. Zo ontstaat er een hang naar verre culturen. Ze nemen de kleurrijke, luchtige kledingstijl en de transcendente muziek en meditatie over, maar ook filosofische denkwijzen en spirituele visies en gewoonten die hindoes en boeddhisten al eeuwen kennen.

Zowel de diepzinnige, spirituele levensmeditatie als de luchtige popcultuur raakt doorspekt van deze nieuwe invloeden. De Beatles, die veel van hun inspiratie uit de Indiase mystiek halen, geven die invloeden op hun beurt weer door aan miljoenen Europese fans, bijvoorbeeld in het lied Across the universe. Maar ook wanneer de band in het voorjaar van 1968 naar India gaat, blijkt hoeveel invloed zij hebben op de kennismaking met oosterse religies.

De Beatles in India, 1968. Bron: http://goo.gl/fF2js3

De populariteit van het verre, Aziatische continent neemt zo sterk toe dat er een heuse hippietrail ontstaat: een route over land waar duizenden, dan wel miljoenen jongeren in de jaren zestig en zeventig langs naar India en Nepal zijn gereisd met oude Volkswagenbusjes, goedkope bussen of liftend. Velen van hen waren geïnspireerd door de Beatles. Hermann Hesse schrijft in zijn boek ‘Journey to the East’:

‘Our journey to the East, and its underlying community, has been the most — if not the only — important experience in my life’.
De hippietrail: liften van Europa naar Azie. Bron: https://goo.gl/4KO7CA

Aan hippies kleeft een imago dat het vooral luierende, blowende en seksueel opgehitste jongeren waren die naar zweverige muziek luisterden en verder niet veel deden. Zelfs al zou dat daadwerkelijk zo zijn, toch hebben ze een belangrijke verandering teweeggebracht in Europa. Culturele en spirituele kenmerken van het hindoeïsme en boeddhisme waren nu onderdeel geworden van een Europese (sub)cultuur.

Over de grens

De hippietrail is een goed voorbeeld van mondialisering. De jeugdcultuur en hippiebeweging in de jaren zestig werkten verbroederend: jongeren uit verschillende landen kwamen samen, keken bij elkaar af wat populair was en hadden min of meer dezelfde idealen. Er was dus vooruitgang ten opzichte van de voorafgaande zestig jaar.

Het begin van de twintigste eeuw was nog gekenmerkt door een ijzersterk nationalisme in alle Europese rijken. Hun opgetrokken muren waren bruut geruïneerd in de Eerste Wereldoorlog. Deze verwoesting had lang aangehouden. Zelfs bij de conferentie van Jalta werd nog met achterdocht naar elkaar gekeken. In de jaren van opbouw, na de Tweede Wereldoorlog, zochten landen met elkaar hoe het Europa van de toekomst eruit zou zien.

De grenzen waren verlegd en de relaties onderling waren veranderd. Heel de wereld had kunnen toeschouwen wat nationalisme voor schade aan kon richten. Daarnaast moest Europa onder andere door de oprichting van de Verenigde Naties gedwongen gaan samenwerken. West-Europese landen stelden hierdoor hun grenzen voorzichtig iets meer open en moesten zich laten beïnvloeden door besluiten van buitenaf. Ondertussen zorgde de media en wereldwijde communicatiemogelijkheden ervoor dat grenzen steeds meer vervaagden. Zo werd Europa qua manier van denken opener en toleranter voor wat anders was en kregen oosterse invloeden meer grip in de maatschappij.

Isolatie en afstoting

Het Oostblok vormt een duidelijk contrast met de globalisering van de West-Europese landen. De Sovjet Unie had een beleid van gosateizm ingevoerd, wat letterlijk ‘staat atheïsme’ betekent. Voordat de verbroederende vredeslijfspreuken van de hippiebeweging zich naar de Balkan konden verspreiden, was in 1961 al de Berlijnse muur opgetrokken.

Chroesjtsjov had Karl Marx begrepen toen hij zei dat religie de opium van het volk is. Het Marxisme doet alle religies af als de drijfveer van gegoede burgers die de werkende klasse uit willen buiten. Binnenin het Oostblok betekende dit dat voornamelijk de christenen het te verduren hadden, maar het betekende ook dat er geen nieuwe religies in kwamen.

Ontstaan neo-hindoeïsme: oosters wordt westers

We gaan terug naar de negentiende eeuw, de tijd dat Europese denkers zich over die vreemde godsdiensten begonnen te buigen. Intussen heeft zich in India een tegenovergesteld proces afgespeeld. Want sinds de komst van Europeanen in de vijftiende eeuw, moesten hindoes en boeddhisten allereerst hun houding naar het westen bepalen. Religieuze confrontatie met het westen was onvermijdelijk.

Daarom moesten ze op zoek naar het meest wezenlijke en kenmerkende van hun religie, een versie die ze kunnen voorleggen aan buitenlanders. Het neo-hindoeïsme. Als een religie die overtuiging duidelijk voor ogen heeft, is het impliciet een natuurlijke gedachte dat anderen die overtuiging zouden moeten kennen en delen. Dat is de tweede stap. Aan het eind van de negentiende eeuw gaan hindoes daadwerkelijk missionair op reis. Velen trekken naar Amerika, maar eind jaren vijftig komen ze ook in Europa aan.

In de derde fase is er contact opgebouwd en vindt er een vloeiende uitwisseling van ideeën plaats. Eind jaren vijftig was het nog de migratie van neo-hindoeïstische bewegingen die naar het westen trokken, vanaf de jaren zestig manifesteert het neo-hindoeïsme zich in Europa met de komst van vele goeroes. Andersom gaan via de hippietrail veel jongeren naar India om daar een spirituele leermeester te zoeken. Op hun terugweg nemen ze nieuwe ideeën en praktijken mee om uit te leggen.

In het nu

Deze spirituele trend gaat tot de dag van vandaag onvermoeibaar door. De populariteit van oosterse godsdiensten groeit door in Europa. Nog steeds zijn er goeroes die in het Westen hun leer uitleggen en Europeanen die op moderne bedevaartstocht naar India reizen.

In tegendeel tot vijftig jaar geleden is interesse in deze ‘nieuwe’ vorm van spiritualiteit niet meer toebedeeld aan een leeftijdsgroep of subcultuur in de samenleving. Populaire media en bestsellers zoals ‘Eat, pray, love’ van Elizabeth Gilbert wekken ook bij de doorsnee Europeaan belangstelling.

Tijdschriften zoals Happinez en Spirit & Destiny, oosterse spirituele beurzen en boeddhaspreuken aan de muur: het kan allemaal. Europa is zo multicultureel geworden dat hindoeïsme en boeddhisme volledig zijn geïntegreerd.

Secularisatie of spiritualiteit

Door heel Europa gaat een gold van ontkerkelijking. Pew Research Centre verwacht dat er zo’n 100 miljoen minder christenen zullen zijn in Europa in 2050 en dat een kwart van de Europeanen geen geloof zullen aanhangen. Tegelijkertijd wordt er verwacht dat het aantal hindoes en boeddhisten bijna zullen verdubbelen: van 1,4 miljoen naar 2,7 miljoen aanhangers en respectievelijk van 1,4 miljoen naar 2,5 miljoen aanhangers.

In 2050 is het aantal hindoes en boeddhisten verdubbeld in Europa.

Hoe valt de secularisatietrend dan te verklaren? Simpel: ontkerkelijking ≠ spirituele onverschilligheid. Religie is in de huidige westerse maatschappij een geïndividualiseerd concept. Niet het instituut of tradities staan centraal, maar de persoonlijke beleving.

Dit is ook wel de internalisering van religie: het idee dat God iets is dat je van binnenuit moet ervaren. Het geloof vindt niet langer in kerkbanken plaats, maar vanbinnen. Dit gaat samen met een verlangen naar persoonlijke groei en zelfverwerkelijking. Het gaat om jezelf ontdekken en helen, waarbij godsdienst een middel is en moet passen bij de authentieke versie van het individu.

Hindoeïsme en boeddhisme sluiten hier goed bij aan en winnen daarom veel populariteit. In de verwesterde versie is het vooral gefocust op introspectie en persoonlijke ontwikkeling. Daarnaast zijn het nog steeds relatief nieuwe godsdiensten voor Europeanen. De interesse in het christendom neemt sterk af door veel dogma’s, tradities en sociale verplichtingen die er zijn.

Multiculti continent

In het Europa van de toekomst neem de religieuze diversiteit toe. Er is ruimte voor verschillende religies. De kans dat Europa in de toekomst eenvormig seculier, een eurabie of unaniem wetenschappelijk humanisme aanhangend zal zijn is vrij klein. In het openbare debat is er behoefte aan secularisme door de grote diversiteit.

Doordat er open grenzen, samenwerkingsverbanden en goede relaties zijn tussen landen, zal er een continu gesprek zijn over assimilatie, integratie en multiculturalisme.

De gemiddelde leeftijd van Europese hindoes is 34.

Europa is de enige regio wereldwijd waarvan de bevolkingsgrootte af zal nemen. Europa heeft een hoog ontwikkelingsniveau en een lage vruchtbaarheidsgraad (1,6). Het zijn met name jonge mensen, een nieuwe generatie Europeanen, die geïnteresseerd zijn in de oosterse religies. In 2010 was de gemiddelde leeftijd van Europese hindoes 34, alleen de moslims hadden een lager gemiddelde. Dat betekent dat hun aantal sterk zal stijgen in het Europa van de toekomst.

Yoga met de buurvrouw

Terugblikkend op een eeuw hindoeïsme en boeddhisme in Europa, kunnen er conclusies worden getrokken. De dekolonisatie zorgde voor een migratiestroom van Indiase gelovigen naar Europa, die oosterse gebruiken meenamen naar een conservatief christelijk continent. Daarna zorgden de ruimdenkende hippies ervoor dat de Indiase filosofie voorgeschoteld werd aan een groot publiek. Dit kon gebeuren omdat Indiase missionarissen gelijktijdig hun leer wilden verspreiden.

Door de politieke afbraak en wederopbouw is Europa veranderd van een verzameling nationalistische rijken in een ontvankelijke, multiculturele groep landen. Tegenwoordig zijn oosterse spirituele kenmerken doorsnee geworden. Het kan dus maar zo zijn dat je buurvrouw een boeddhabeeldje in de vensterbank heeft staan, elke zaterdag dat mindfulnessblad bezorgd krijgt of je binnenkort komt vragen of je eens mee wilt naar yoga. Nu kun je dat schip nog op afstand houden. Wacht maar tot het 2050 is, dan is het aantal hindoes en boeddhisten met 89% gestegen. Dan komt elke week een andere buurvrouw het vragen!

Geraadpleegde bronnen:

Boeken

Wasserstein, B., Tieleman, M., Veen, P., Soelen, C., & Dohmen, T. (2008). Barbarij en beschaving. Haarlem: Nieuw Amsterdam.

Jenkins, P. (2007). God’s continent. Oxford: Oxford University Press.

Kranenborg, R. (2002). Neohindoeïstische bewegingen in Nederland. Kampen: Kok.

Becker, J., Hart, J., & Arnts, L. (2006). Godsdienstige veranderingen in Nederland. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

Berger, P. (1999). The desecularization of the world. Washington, D.C.: Ethics and Public Policy Center.

Meer, J., Kok, R., & Somers, E. (2008). Het Europese geschiedenis boek. Zwolle: Waanders.

Pew Research Centre

Europe projected to retain its Christian majority, but religious minorities will grow. Masci, D. (2015).

The Future of World Religions: Popularion Growth Projections for Europe, 2010–2050. (2015).

The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010–2050. (2015).

Websites

Roodenburg, H. (2015). On the Hippie Trail, geraadpleegd op 5 november 2015

One clap, two clap, three clap, forty?

By clapping more or less, you can signal to us which stories really stand out.