Mijmeringen over… cultuur en verandering

Frank van Mil
Aug 8, 2017 · 4 min read

Het is wonderlijk hoe een hardnekkig beroep op “het is nu eenmaal onze cultuur” maatschappelijke vooruitgang in de weg kan staan. Een aantal jaar geleden was ik op studiereis in de VS, waar ik me verdiepte in de achtergronden bij de polarisatie die de afgelopen decennia in Amerika plaats vond. Ik kwam tijdens die reis in aanraking met een aantal mooie voorbeelden.

De reis bracht ons bijvoorbeeld naar de staat Mississippi, een staat met grote sociale problemen, die ook nog eens de armste van het hele land is. We leerden hoe de staatsoverheid grote werkgevers naar Mississippi lokte met enorme belastingvoordelen en slechte werknemersbescherming (wat de loonkosten laag houdt). Dit levert de inwoners van de staat dus eigenlijk bar weinig op, behalve enkele duizenden onderbetaalde banen, vervuiling door de fabriek en nauwelijks belastinginkomsten (mooi voorbeeld van ‘private baten, publieke lasten’). Ook hoorden we hoe de staat, met een kust aan de Golf van Mexico, grote bodemschatten heeft. Met name olie en gas. Maar de winning van die brandstoffen levert eveneens de inwoners en de staatsoverheid bijzonder weinig op. Ik, en mijn Europese reisgenoten, vroegen ons af wat de staatsoverheid er van weerhoudt om bedrijven die de gewilde bodemschatten delven hogere belasting te laten betalen. Op die manier zouden alle inwoners van de staat mee kunnen profiteren. Het antwoord dat we kregen, van politici, van vertegenwoordigers van het bedrijfsleven, maar ook van NGO’s, was dat dit een wel erg ‘unAmerican’ manier van denken was. ”Zo doen we dat hier niet. (Ook al is het wel een goed idee)…” Maar, waarom dan? Dat is gewoon zo…

Tijdens die reis zocht ik naar de achtergronden van de polarisatie. Daarbij kwam regelmatig het Amerikaanse kiesstelsel naar voren. Amerika kent een districtenstelsel, waar de kandidaat die in een district de meeste stemmen haalt het gehele district vertegenwoordigt. Dit werkt zo op gemeentelijk, staats- en federaal niveau en werd door vriend en vijand aangewezen als belangrijke oorzaak van polarisatie. Bijvoorbeeld door het curieuze fenomeen ‘gerrymandering’: Politieke machthebbers kunnen zelf de grenzen van de kiesdistricten veranderen. Zodoende richten ze de districten zo in dat ze overal een zo groot mogelijke minderheid van tegenstanders kunnen verslaan. Doe dat in genoeg kiesdistricten en je weet zeker dat jouw partij altijd wint. Het gevolg daarvan is dat kandidaten zich vooral moeten onderscheiden ten opzichte van partijgenoten. En dat gegeven heeft de afgelopen decennia er blijkbaar toe geleid dat met name kandidaten die zich (politiek, ideologisch) extreem opstellen het goed doen in voorverkiezingen en verkiezingen. Voilá, polarisatie.

Ik vroeg me af waarom deze bevoegdheden om districtgrenzen te veranderen niet worden afgeschaft, maar bovendien waarom niet een stelstel van evenredige vertegenwoordiging zou worden overwogen. Dan is het hele probleem van ‘gerrymandering’ ook meteen opgelost en kan de politieke ideeënstrijd ook gematigde voorstellen belonen. Ik had altijd gedacht dat het districtenstelsel grondwettelijk verankerd was in de VS, maar de hoogleraar die ons over het onderwerp vertelde meldde dat dit helemaal niet het geval is. Hij gaf toe dat bij evenredige vertegenwoordiging in ieder geval deze voedingsbodem van polarisatie zou worden opgeheven. Toen ik informeerde naar Amerikanen die zich inspannen voor een ander kiesstelsel meldde hij verrast dat niemand dat doet. Want: ‘that would be considered unAmerican’…

De geograaf Jared Diamond onderzoekt in het boek ‘Collapse. How societies choose to fail or succeed’ hoe het kan dat sommige beschavingen blijven bestaan terwijl andere in de loop van de geschiedenis ten onder gaan. Hij beschrijft meerdere oorzaken, bijvoorbeeld grootschalige ontbossing of overbevolking. Daarnaast wijst hij op culturele hardnekkigheden, die ervoor zorgen dat beschavingen verdwijnen. Diamond vertelt over de Noorse beschaving op Groenland rond het jaar 1200. Toen het relatief warme klimaat rond 1400 omsloeg naar permanent lagere temperaturen was het niet meer mogelijk om veeteelt te bedrijven. Het eten van vlees was echter een statussymbool, en toen dat niet meer mogelijk was vertikten de Noorse Groenlanders het om hun dieet aan te passen. De omgeving gaf alternatieven, die bijvoorbeeld de ook daar levende Inuit wel nuttigden: het eten van zeezoogdieren. De Noorse Groenlanders weigerden echter dit soort barbaarse praktijken; dat was niet hun cultuur. Rond 1500 was de Noors-Groenlandse cultuur verdwenen.

Mijn gesprekken tijdens de Amerikaanse reis deden me steeds denken aan Diamonds boek. Zelfs als een maatregel om het lot van velen te verbeteren denkbaar en haalbaar is, wordt die niet ingevoerd omdat dit niet Amerikaans zou zijn. Nu zou je daar nog iets nobels in kunnen zien, het vast houden van je waarden, zelfs tegen je eigen welzijn in. Maar tijdens mijn studie cultuurgeschiedenis leerde ik juist hoe veranderlijk cultuur kan zijn. Niemand kan zich cultuurveranderingen voorstellen, totdat ze er ineens zijn. Neem het rookverbod: toen het werd ingevoerd was ik, als niet-roker, sceptisch. Inmiddels ben ik geschokt wanneer ik in een (nog niet eens zo) oude film iemand binnen zie roken. Het is een schoolvoorbeeld van een wettelijke maatregel die de mentaliteit van mensen sterk beïnvloedt.

En de voorbeelden uit Amerika zijn nog schrijnender als je bedenkt dat de gedachte dat sturend staatsingrijpen ‘onAmerikaans’ zou zijn eigenlijk van recente datum is. De New Deal van Franklin Roosevelt, of de anti-trustmaatregelen uit de jaren 1890 waren zeer ‘Amerikaanse’ ingrepen om te voorkomen dat slechts enkelen rijk genoeg waren om vrij te zijn. Het feit dat voor- en tegenstanders elkaar klakkeloos napraatten dat ieder ingrijpen niet amerikaans zou zijn is een compliment aan de pleitbezorgers van die gedachte.

Een cultuur verandert voortdurend; door wat mensen doen, vinden, zeggen. Niet voor niks is ons woord ‘traditie’ afkomstig van het Latijnse ‘tradere’, ‘overhandigen’. Maar iedereen die op de kleuterschool wel eens het doorgeefspelletje speelde weet dat iets onherroepelijk verandert wanneer mensen het overhandigen . De truc is om met de verandering niet ook het goede er aan te verliezen. Ook in Nederland wordt het ‘cultuurargument’ soms gebruikt om verandering tegen te houden. En je kunt natuurlijk ook tegen verandering zijn — niet iedere verandering is een vooruitgang. Maar kom dan in ieder geval met kloppende argumenten.

Frank van Mil

Written by

meedenker | gepassioneerd redelijk