Kleurenblind ontwerpen

Stephan van Dijk | MINIED1C | 0854042 | 0854042@hr.nl

Abstract

De tools ‘Sim Daltonism’ en ‘Color Oracle’ laten zien wat een kleurenblinde ziet. Door te kijken door de ogen van een kleurenblinde, kun je het ontwerp aanpassen zodat deze ook voor een kleurenblinde goed waarneembaar is. Zodra het ontwerp kleurenblind-proof is, dan verandert de kleur niet, op het moment dat het ontwerp gecontroleerd wordt met de tools. Tijdens de ontwikkelingsfase kan de methode van pas komen, omdat er rekening gehouden wordt met kleurenblinde gebruikers. Echter kunnen de tools ook in de onderzoeksfase gebruikt worden, bij kleur- en stijlonderzoek.

Keywords

Kleurenblind, kleurenblindheid, kleur, ontwerpen, design, Color Oracle, Sim Daltonism, doelgroep.

Introductie

Omdat ‘User Experience’-designers ontwerpen voor gebruikers, dienen zij ook te ontwerpen voor kleurenblinde gebruikers. Dit wordt niet gedaan, wat inhoudt dat dit deel van de doelgroep niet bediend wordt. Kleurenblinden ervaren een ontwerp anders, waarbij de ‘experience’ voor hen anders kan zijn dan dat de ontwerpers bedoeld hebben.

De tools kunnen ondersteuning bieden aan ontwerpers. De tools kunnen helpen bij het kiezen en aanpassen van kleurkeuzes in het ontwerp. Tevens kan er gekozen worden voor een ondersteuning aan kleur, om een boodschap over te brengen op kleurenblinde gebruikers.

De aspecten die behandeld worden, zijn gericht op de werking en toepassing van de tools. Dit kan een ontwerp beïnvloeden, omdat het resultaat aangepast kan worden aan de hand van de tools. Het kleurgebruik dient afgestemd te worden op kleurenblinden, omdat zij niet (volledig) bediend worden.

De tools zijn bekend en te verkrijgen via het internet. Echter worden de tools niet toegepast in de praktijk, waar er niet voor kleurenblinden ontworpen wordt. Wat dat betreft kan het onderwerp ‘kleurenblindheid’ zich verder ontwikkelen, met name binnen de ontwerpwereld.

Tool

Waarom

Ongeveer 8% van de mannelijke bevolking is kleurenblind volgens Jenny en Kelso (2007), waarbij slechts 0,5% van de vrouwen last heeft van kleurenblindheid. Daarin lijdt ongeveer 5% aan Deuteranomalie, de grootste vorm van kleurenblindheid, waarbij men problemen heeft met de kleur groen. Groen wordt vaak gekoppeld aan een vorm van positiviteit en potentie, zo blijkt uit het onderzoek van Buijs (2013). Uit het onderzoek van Gort (2007) is te concluderen dat kleur gekoppeld is aan emoties en een betekenis hebben. Dit wordt in de praktijk voornamelijk toegepast op ‘call-to-action’-elementen, zoals buttons. Voor de 8% van de mannelijke bevolking betekent dit dat er grote kans is om de emotie en betekenis van kleur onjuist te interpreteren.

Helaas is er nog (te) weinig bekend over een ‘kleurenblind-proof’-methode, ondanks een groot aanbod van onderzoek. Het onderwerp zelf is goed in kaart te brengen dankzij alle onderzoeksresultaten.

In de praktijk blijkt het probleem niet te leven. De ontwerpers, die last hebben van kleurenblindheid, hebben hun eigen manier om met hun ‘beperking’ om te gaan. Dit kan verschillen tussen een hulpmiddel of werkwijze, zoals kleurencodes. Tevens leert de ervaring dat de doelgroep ‘te klein’ is, waardoor er geen rekening mee gehouden wordt.

Ook speelt kleurenblindheid niet onder merken. Een merk als ‘Coca Cola’ maakt bijvoorbeeld gebruik van de kleur rood, wat door ongeveer 1% van de mannen op een andere manier waargenomen wordt. Uit de praktijk is gebleken dat een merk zich niet geroepen voelt om dit aan te passen, omdat de sales draaien en merken het niet noodzakelijk vinden om voor 1% van de mannen een aanpassing uit te voeren.

Tijdens het uitwerken van een product of dienst is het mogelijk om gebruik te maken van enkele tools. Deze tools kunnen ondersteuning bieden aan ontwerpers, over wat kleurenblinden ervaren. Zo kan het ontwerp gevalideerd worden met bijvoorbeeld ‘Color Oracle’ of ‘Sim Daltonism’: tools die laten zien wat een kleurenblinde ziet. Door te ontwerpen vanuit de ogen van een kleurenblinde, is het mogelijk om het ontwerp ‘kleurenblind-proof’ te maken.

Het gevolg is dat het ontwerp zal veranderen, zodra er voor kleurenblinden ontworpen wordt. Diverse kleuren worden aangepast of zelfs weggelaten. De standaard zoals groen voor een voltooiing en rood voor een foutmelding zou hierdoor kunnen veranderen, omdat dit voor de meeste kleurenblinden niet (goed) waarneembaar is.

De tool is voornamelijk toe te passen tijdens de uitwerking van een product of dienst. Echter kan de tool ook worden toegepast in de onderzoeksfase, bijvoorbeeld tijdens kleur- of stijlonderzoek. De tool heeft vanwege de aanpassingen invloed op het resultaat van een ontwerp.

Hoe

De stappen die genomen worden, om tot het resultaat te komen, verschilt per taak. Bij kleuronderzoek wordt er vooral ontworpen voor een kleurpalet. Bij ontwerpen kan er gevalideerd worden, aan de hand van de tool. Tijdens het itereren is de tool dus ook toepasbaar, om het onderwerp te controleren na een aanpassing.

Ook verschilt het per ontwerper hoe er een uitwerking gemaakt wordt. Photoshop heeft bijvoorbeeld een functie om het ontwerp te tonen door de ogen van een kleurenblinde. Echter is deze functie niet erg duidelijk en werkt deze dan ook minder goed. In Sketch en Illustrator ontbreekt deze functie helaas. Zodra een ontwerper in Sketch of Illustrator werkt, dan is het mogelijk om met de tools ‘Color Oracle’ of ‘Sim Daltonism’ het ontwerp te controleren.

Het controleren aan de hand van de genoemde tools is helaas geen perfecte validatie. Het laat zien hoe een kleurenblinde ziet, waardoor er niet volledig duidelijk is welke kleuren er veranderd moeten worden.

Vaak wordt er tijdens het itereren gekeken naar het ontwerp, alvorens er verdere stappen genomen worden. Dit gebeurt in verband met tijdsbesparing, omdat het voor kan komen dat een resultaat aangepast moet worden. Als dit tijdens het proces of de uitwerking gebeurt, dan zal dit een hoop tijd en aanpassingen schelen voor het resultaat.

De overkoepelende handelingen zijn het kleur- of stijlonderzoek, waarbij er gekeken wordt naar welke kleuren en elementen er gebruikt kunnen worden. Hier kunnen de genoemde tools ondersteuning bieden, om zo het uitwerken makkelijker te maken. De ontwerper hoeft dan niet continu zijn/haar kleuren/ontwerp te controleren met een tool. Een andere gemeenschappelijke handeling is het uitwerken zelf, waar de tool een rol speelt.

De tools ‘Color Oracle’ en ‘Sim Daltonism’ zijn geschikt voor meerdere besturingssystemen. ‘Color Oracle’ is echter een wat minder goede tool, omdat deze uitgeschakeld wordt op het moment dat er geklikt wordt buiten de tool. ‘Sim Daltonism’ is daarentegen een tool die voor langere tijd en tijdens handelingen bruikbaar is.

Afbeelding 1 en 2. Werking van ‘Sim Daltonism’ als overlay.

Wat

Er zijn diverse richtlijnen, als het gaat om ontwerpen voor kleurenblinden. Delden (2007) noemt bijvoorbeeld een heuristiek van Nielsen, waarbij naast kleur een andere eigenschap moet worden gebruikt voor een element. Delden noemt ook een tweede indicatie als kenmerk, bijvoorbeeld bij een foutmelding. Drempelvrij.nl geeft aan dat naast een kleur ook bijvoorbeeld tekst of vorm gebruikt kan worden, om zo de boodschap duidelijk te maken voor kleurenblinden.

Touw (2013) schreef dat het ontwerp aan een duidelijk kleurcontrast moet voldoen, naast minder vertrouwen op de betekenis van een kleur. Een belangrijk punt is het onderscheid hiervan.

Kleuren die voor een kleurenblinde op elkaar lijken, dienen niet bij elkaar geplaatst te worden. Dit geldt ook voor kleurverloop. Straalen (2013) ondersteunt deze eis, door niet enkel kleur te gebruiken voor kritische taken. Bepaalde acties of meldingen dienen dus niet alleen ondersteund te worden door een kleur. Ankone (2006) geeft als voorbeeld dat rood en groen voor taken/meldingen ver uit elkaar geplaatst dienen te worden.

Zodra een ontwerp voldoet aan bovengenoemde punten, inclusief juist en zichtbaar kleurgebruik, dan is het ontwerp of product goed waarneembaar voor kleurenblinden. Zij ervaren het artefact hetzelfde als normaal-zienden. De gebruikers van de tools zijn voornamelijk ontwerpers. Zij (werken aan) ontwerpen voor de eindgebruikers: kleurenblinden én normaal-zienden.

Om online diverse testen uit te voeren, van bijvoorbeeld een website, zijn er validatie websites. Enkele voorbeelden zijn:

http://colorfilter.wickline.org/

http://www.color-blindness.com/coblis-color-blindness-simulator/

http://www.vischeck.com/

Discussie

De tools kunnen ondersteuning bieden aan ontwerpers. Er is weinig bekend over ontwerpen voor kleurenblindheid, waardoor er niet voor ontworpen wordt. Helaas wordt 8% van de mannelijke bevolking min of meer buitengesloten, omdat zij het ontwerp niet ervaren zoals anderen en zoals de ontwerpers bedoeld hebben.

Uit de literatuur blijkt dat er andere uitgangspunten zijn om tóch voor kleurenblinden te ontwerpen. Het gaat hierbij niet direct om kleur, maar ondersteunende elementen ten opzichte van een kleur. Diverse bronnen melden dat bijvoorbeeld vorm ondersteuning kan bieden aan kleur.

Vorm kan een emotie oproepen, die versterkt kan worden door kleur. Dit geldt vice versa. Het verschil is echter dat zij dit als ondersteuning zien aan elementen die over het hoofd gezien worden door kleurenblinden, zoals bijvoorbeeld een rode foutmelding op een groene achtergrond.

Een belangrijk verschil tussen de literatuur en de tools is het feit dat de tools enkel gericht zijn op kleur. De literatuur biedt alternatieven om tot een goed ontwerp te komen, wat waarneembaar is voor kleurenblinden. Dit komt waarschijnlijk omdat er te weinig bekend is over kleuren die voor kleurenblinden geschikt zijn. Er is geen mogelijkheid om een kleurenpalet te achterhalen, dat geschikt is voor kleurenblinden. Dit dient een ontwerper zelf op te stellen.

Conclusie

Om de doelgroep te verbreden en te bedienen, is het noodzakelijk dat ontwerpers ook ontwerpen voor kleurenblinden. Zodra het ontwerp kleurenblind-proof is, dan is het voor kleurenblinden op dezelfde wijze waarneembaar als normaal-zienden. Dit zorgt voor een gelijke gebruikerservaring, waar een ontwerper op gericht is.

In de praktijk blijkt het probleem niet te leven. Kleurenblinde ontwerpers hebben hun eigen methode om zich niet door hun beperking te laten beïnvloeden. Kleurenblinde gebruikers kunnen dit echter niet, waardoor ontwerpers voor een kleurenblind-proof ontwerp moeten gaan.

Tijdens het uitwerken kan er gebruikt gemaakt worden van de tools ‘Color Oracle’ en ‘Sim Daltonism’, om zo hun ontwerp te testen en aan te passen. Dit is echter alleen gericht op kleur en niet op het versterken van elementen, die over het hoofd gezien kunnen worden door kleurenblinden.

Een belangrijk punt voor een kleurenblind-proof ontwerp, is dat kleur geen leidende rol moet hebben. Met name voor cruciale taken, zoals een foutmelding. Dit kan versterkt en/of ondersteunt worden door vorm en tekst, wat voor kleurenblinden wel waarneembaar is.

Referenties

Ankone, S. F. (2006). Ontwerp opdracht Universele User Interface. Geraadpleegd op 27 januari, van http://essay.utwente.nl/58205/1/Bsc._Thesis_IO%2C_Ankone_Sjoerd_F._A.%2C_Ontwerp_opdracht_Universele_User_Interface.pdf.

Buijs, L. M. (2013). Spelen met emoties: hoe beïnvloeden kleuren en patronen de beleving van emoties en empathie?

Delden, R. (2007). Ontwerp intelligente lessenaar en intuïtieve presentatiesoftware. Geraadpleegd op 27 januari 2016, van http://essay.utwente.nl/57918/1/Bsc._Thesis_IO%2C_Delden_Robby_van%2C_Ontwerp_van_een_intelligente_lessenaar_en_intu%C3%AFtieve_presentatiesoftware..pdf.

Gort, D. H. (2007). Kleur bekennen. Een experimenteel onderzoek naar de invloed van omgevingsfactoren voor Poppodium Atak Enschede. Geraadpleegd op 27 januari 2016, van http://essay.utwente.nl/615/1/scriptie_Gort.pdf.

Jenny, B., & Kelso, N. V. (2007). Color design for the color vision impaired. Cartographic Perspectives, (58), 61–67. Geraadpleegd op 2 november 2015, van http://colororacle.org/resources/2007_JennyKelso_ColorDesign_hires.pdf.

Oogartsen.nl (n.d.). Kleurenzien en blindheid. Geraadpleegd op 27 januari 2016, van http://www.oogartsen.nl/oogartsen/glasvocht_netvlies/kleurenblindheid/.

Stichting drempelvrij.nl (n.d.). Voldoen aan de eisen. Geraadpleegd op 27 januari 2016, van http://www.drempelvrij.nl/waarmerk-behalen/voldoen-aan-de-eisen.

Straalen, D. (2013). Ontwerp van een user interface voor een Paperless Documentation System. Geraadpleegd op 27 januari 2016, van http://essay.utwente.nl/64176/1/Dennis_van_Straalen_NLR__PDS.pdf.

Touw, E. (2013). Hoe kleurenblind-proof is jouw website? Geraadpleegd op 27 januari 2016, van http://www.42bis.nl/2013/08/hoe-kleurenblind-proof-is-jouw-website/.