Muziek in het leven met autisme

In een recent artikel schrijft prof. Simon Baron-Cohen, van de Universiteit Cambridge, zijn bevindingen over muzikale ervaring van mensen met autisme. Hij geeft in het artikel een weergave van een gesprek rond muziek met (jong)volwassenen met autisme.

Meer nog dan andere zintuiglijke prikkels, speelt geluid een belangrijke rol in mijn levenskwaliteit. Als het lawaai is, levert het meer stress op. Meer dan bij een teveel van bijvoorbeeld geur of licht. Of bij een tekort aan smaak of aanraking. Aan de andere kant, geeft het me weer zin om er iets moois van te maken als het goed klinkt. Om weer rond me heen te kijken en verder te gaan.

‘Autistische mensen luisteren vooral naar Jazz’

Het artikel van Baron-Cohen las ik toevallig. Het werd me aangeraden door een twitter-kennis. Zoals vaak had ik het gevoel dat een aantal beweringen nergens op sloegen. Gelukkig spraken een aantal andere me wel aan. Wat niet ongewoon is. Als ik de krant lees, herken ik me overigens veel minder als mens. Veel minder dan dat ik me als autist herken in wetenschappelijke artikels. Maar dat terzijde.

Om te beginnen een uitspraak waar ik het moeilijker mee heb. Prof. Baron-Cohen stelt dat mensen met autisme een bepaalde soort muziek zouden verkiezen. Muziek met een rijkdom aan patronen, complexe uitvoering en ingewikkelde harmonie en ritmes. Dat verbindt hij aan de (verschillende mate) van extreem systemisch denken

Baron-Cohen denkt dan vooral aan avant-garde klassiek, jazz en polyritmische muziek. Op Jazz na niet meteen mijn kopje thee. Doorgaans wordt dat muziek genoemd voor mensen die vooral met het hoofd luisteren. Anders dan muziek die je kan beleven met het hart, buik of benen. Wat niet wegneemt dat er ook muziek is die met geen van alles wordt beleefd, dat is dan eerder behang.

Toch zijn er ook mensen met autisme die muziek voor de emoties beluisteren

Mensen met autisme luisteren nochtans ook om emotionele redenen naar muziek. Ook Baron-Cohen ontkent dat niet. Niettegenstaande ze minder van een bepaalde vorm van empathie hebben, voegt hij eraan toe.

Autisten houden van hun lievelingsmuziek omdat ze daar bepaalde aspecten van zichzelf in herkennen. Ze herkennen zichzelf in de muziek. Meer dan andere mensen. En ze komen het meest tot emoties door die muziek. Volgens Baron-Cohen.

Daar kan ik me wel in vinden. In muziek is er veel dat weerspiegeld wat er omgaat in het leven, met/zonder autisme. Meer dan in andere kunsten, sluiten kenmerken, thema’s en boodschappen aan bij autistische waarneming.

Pas als ik mezelf in de muziek herken, beweegt muziek mij echt. En ontspint er zich een verhaal. Goede muziek brengt me elke keer opnieuw tot een ander facet. Als de muzikant of componist eerder dan de muziek op de voorgrond treed, doet de muziek mij minder. Baron-Cohen spreekt in zijn artikel van een spiegel-effect. Zoals muziek die een film doet afspelen in je hoofd. Dat is vergelijkbaar met het spiegeleffect dat drama of beeldende kunst oproepen, maar dan sterker.

Drie types muziek die indruk maken op autisten

Een interessante passage in het artikel is waar aan bod komt welke drie types muziek bij voorkeur indruk maken op mensen met autisme.

Muziek die weerspiegelt hoe is het om te leven met autisme

Een eerste soort muziek brengt over hoe het is om te leven met autisme. Ook al was dat helemaal niet de bedoeling van de componist. Jammer genoeg is hier geen voorbeeld van een artiest of groep. Dat zou best interessant geweest zijn.

Deze muziek is drager van een aantal emoties. De verwarring van een autistische persoon die rondkijkt in de wereld. Een intens verlangen naar vrijheid. De wens om te ontsnappen aan de neuro-typische wereld. Meer negatief kan het ook een boosheid zijn. Voornamelijk gericht naar neurotypische mensen. Een boosheid vanuit een verleden van misverstanden, verkeerde bejegening en vormen van mishandeling.

Muziek die spreekt over heldhaftigheid

Een tweede soort muziek spreekt over heldhaftigheid. Helden zijn meestal individuen die er alleen op uit zijn. Die zelf hun wegen aanleggen in onbekende, en vaak vijandige omgevingen.

Muziek die een gevoel overbrengt van een verlangen naar een alternatieve leefwereld

Tot slot is er muziek die een verlangen uit naar een alternatieve leefwereld of bestaan. Deze muziek spreekt aan vanuit het idee van zich niet van deze aarde voelen. Veel wereld — en alternatieve muziek maar ook bepaalde filmmuziek hoort daarbij.

De detherapeutisering van de muziek

Baron-Cohen schreef dit artikel vooral voor ondersteuners en academici. Toch richt het zich deels ook naar een breder publiek. Dat is positief.

Muziek kan volgens de auteur goed gebruikt worden bij ondersteuning. In muzikale therapie, maar veel breder dan dat. Ook in niet-therapeutische context. Waarbij de persoon met autisme zelf bepaalt wat hem of haar helpt.

Ik hou zelf niet van muziek opdringen vanuit een therapeutische houding. Op school heb ik het vaak genoeg meegemaakt. Een liedje wordt gespeeld naar aanleiding van een bezinningsmoment. Een liedje dat ik voorheen heel graag hoorde. Nadien hield ik er niet meer van. Niet alleen omdat het verkeerd werd uitgelegd. Nee, alleen al het uitleggen zelf vond ik vreselijk. Ook het beeld van het liedje en de juf, en de klasgroep, krijg ik liever niet telkens weer voor ogen.

Een betere manier dan woorden om emoties te uiten?

Muziek is een medium waarmee je emoties kan vinden. Of uiten op een manier die verschilt van de typische activiteiten in het dagelijks leven. Daarin ben ik het met Baron-Cohen mee eens.

Woorden worden immers overal gebruikt. Ze zijn vaak zo hol geworden. Al zijn ze in een aantal gevallen praktischer. Voor zover de anderen ze verstaan. Muziek heeft dat niet zo. Het kan gevoelens van verbondenheid geven. Met een groep mensen, met een thema, met iemand anders. Het kan helpen in de omgang met isolatie, frustratie en verwarring. Toch enkele van de belangrijkste gevoelens die ik associeer met leven met autisme.

Bewegen/dansen, zingen, muziek maken … manieren om tot expressie te komen

Ik ben in mijn leven vaak op zoek gegaan, naar manieren om emoties te uiten. Eerder dan die gevoelens te blijven opkroppen. Door met muziek bezig te zijn. Door te zingen (ook op ‘niet-westerse’ wijze). Door aan dansles en bewegingsleer te doen.

Bewegen/dansen, zingen, muziek maken … helpt om andere kanalen tot expressie wat te pimpen. Dat je, zoals ik, in geen van de drie een groot talent bent, hoeft geen bezwaar te zijn. Het hoeft ook verre van kunst met een grote K te zijn. Een boek voorlezen aan jezelf kan ook al zingen zijn. Zolang het anderen niet meer stress bezorgt. Of jezelf kwetsbaarder maakt tegenover anderen.

De intense ervaring van muziek maken

De meest intense ervaring van muziek maken vind ik zelf in het (samen) zingen en spelen met de stem.

Een volwassen vrouw met autisme beschrijft het zo:

“een gevoel van warmte, van zowel vreugde als wanhoop, van harmonie en samen zijn. Alsof je eindelijk weer adem kan halen”.

Muziek is voor één van de manieren om de wereld anders te ervaren. Op een manier die verschilt van hoe ik het ‘gewone’ leven ervaar. Door een instrument te bespelen. Solo of in samenspel. Door te dansen, ritmisch te bewegen. Of door te luisteren en te kijken. In omstandigheden die de muziekbeleving zoveel mogelijk ondersteunen.

Tot slot: lessen voor de bevolking (met of zonder autisme)

Muziek maken en beleven zou niet alleen de communicatie verbeteren. Ook het zelfvertrouwen zou toenemen volgens Baron-Cohen. Door de uiting van emoties zou muziek ook leiden tot een groter zelfbewustzijn.

Uiteraard geldt dat niet alleen voor mensen met autisme. Iedereen heeft wel baat bij het verbeteren van emotionele expressie en zelfreflectie. Door te zingen, bewegen, muziek te maken en te beleven. Om meer veerkracht te krijgen. Om beter van moeilijke situaties te bekomen. Om het niet allemaal op een ander af te schuiven. En vooral om meer vreugde in het dagelijks (samen) leven te vinden.

Zo kunnen we ons, stelt Baron-Cohen nog, elk onze ‘meeneem-therapeut’ maken. Onze eerste hulp in psychologisch moeilijke tijden. De ene al meer dan de andere zal daarbij de hulp van hulpverleners nodig hebben, maar moet het uiteindelijk toch vooral zelf redden. Met een muziekcollectie die ons een steuntje geeft. Met een liedjesrepertoire in ons hoofd. Of, een klik verwijderd, een speellijst op onze mobiele muziekdoos. In tijden van nood, van eenzaamheid en van liefde.

‘Can music increase empathy?’ is de titel van het (Engelstalige) artikel waarvan sprake. Het verscheen in de Empirical Musicology Review (vol 10, nr 1, 2015) en is beschikbaar via deze link.

One clap, two clap, three clap, forty?

By clapping more or less, you can signal to us which stories really stand out.