Pico Della Mirandola: Oratio de hominis dignitate

“Opperste vrijgevigheid van God de Vader, opperst en wonderbaarlijk geluk van de mens! Want hem is gegeven datgene te krijgen wat hij verkiest, degene te zijn die hij wil. De dieren, aldus Lucilius, krijgen al direct bij de geboorte uit hun moederschoot hun toekomstige bezittingen mee. Vanaf het begin of kort daarna waren de hoogste levensgeesten al wat ze tot in alle eeuwigheid zullen zijn. Een mens is bij zijn geboorte door de Vader voorzien van allerlei zaden en van kiemen voor elk type leven. Daarvan zullen bij ieder juist die welke hij ontwikkelt, tot wasdom komen en de bijbehorende vruchten dragen. Als dat de vegetatieve zijn, dan ontwikkelt hij zich plantaardig. Zijn het de zinnelijke, dan is dierlijke afstomping het gevolg. Zijn het de redelijke, dan komt er een hemels wezen uit. Zijn het de verstandelijke, dan zal hij een engel zijn en Gods zoon. Maar als hij zich met geen van de lotsbestemmingen der schepselen tevreden stelt, en zich terugtrekt in het centrum van zijn eigen eenheid, dan zal hij één geest worden met God, in de eenzame nevel van de Vader, en zal hij, over alles aangesteld, boven alles uitsteken.”

Wat in dit citaat eigenlijk wordt aangegeven door Pico is de flexibele aard van de mens, waarbij de mens afhankelijk van waar hij zich opricht tot verschillende zaken in staat is. Wat vooral opvallend is, is dat er in deze tekst, en dat zou wellicht ook kunnen zijn waarom niet iedereen even happig was op deze tekst, een ander soort relatie gecreeërd wordt tussen god en mens. Bij een relatie god en mens, denk je snel aan een relatie tussen aan de ene kant een wezen wat geneigd is om tot het slechte te vervallen en de perfecte oppergod die ervoor is om de mens te helpen richting het goede te geraken. In zekere zin is dat nog steeds in deze tekst aan de hand, alleen is het in dit geval zo dat de mens minder ver afstaat van god en de engelen die onder hem staat, omdat de mens afhankelijk van waar hij zich opricht zelf in staat lijkt te zijn om een gelijkwaardige van god te worden. De grens tussen god en mens lijkt hierbij iets te zijn verkleind en de mens lijkt daarbij zelf over goddelijkheid te beschikken. Wat vooral interessant is in de formulering van zijn ideeën in dit citaat is dat het erop lijkt dat Pico zelfs in een vorm van reïncarnatie lijkt te geloven.

Daarbij denk ik zeker dat het interessant is dat Pico zich richt op een iets positiever mensbeeld en de mens ziet als een flexibele vorm. In zekere zin denk ik dat er iets te zeggen valt voor zijn idee van een mens als iets flexibel. Echter moet ik wel erkennen dat, en dit is flauw om te zeggen, het idee van een god mij nog steeds enigszins onwaarschijnlijk lijkt, alhoewel ik altijd op sta voor nieuwe ideeën op dit vlak. Wat ik echter wel moet beseffen is dat ik dit geschreven stuk, moet lezen vanuit de context van toen, toen er vanuit een paradigma werd gedacht waarin er bepaalde aannames leken te bestaan over het bestaan van een god die verantwoordelijk is voor de schepping. Een mens is tot vele dingen in staat, hij kan zijn dierlijke verlangens volgen, maar ook zich keren tot de rede om, in woorden te spreken van Pico, tot een hemels lichaam te worden. Een mens is echter pas echt als een volledig goed, zo je wilt bijna goddelijk wezen aan te merken, als hij zich juist heel erg bewust is van de natuur om zich heen en juist ook de dieren om zich waardeert om hun aanwezigheid. Sommige van deze dieren zullen wellicht een iets mindere intelligentie hebben dan de mens, maar ten eerste is het voor de mens heel makkelijk om gebrek aan begrip van andere diersoorten gelijk te trekken met een gebrek aan intelligentie bij dieren. Daarbij moeten wij ons, willen we echt één willen worden met de geest van god, juist voorbij het puur humanistische perspectief kunnen kijken en denken over hoe wij zouden dienen om te gaan met andere dieren. En niet te makkelijk vanuit onze eigen belangen, zoals Augustinus zou zeggen volgens temporele wetten leven, waardoor we bijvoorbeeld onze eigen portemonnee boven het leven van andere diersoorten zouden zetten. Daarbij leiden gemakkelijke keuzes, het halen van palmolie door tropische regenwouden plat te branden, tot ongoddelijke keuzes die de mens juist soms teveel laten lijken handelen volgens deze dierlijke principes die Pico beschrijft.

Een Fijn Weekend!