Het mensbeeld van More’s Utopia

In Utopia beschrijft Thomas More een eiland, heel erg ver weg, waar een ideale samenleving bestaat. In deze samenleving is iedereen gelukkig door de ruimte voor geestelijke ontwikkeling. Omdat iedereen die dat kan werkt is er meer dan genoeg voedsel en materiële basisbehoefte voor iedereen, maar heeft niemand meer dan nodig. Deze samenleving is geen blauwdruk, maar is altijd al zo geweest. Het boek van More balanceert tussen fictie en een serieus gedachte experiment, maar is toch van enorme invloed geweest voor het denken over ideale samenlevingen. Het boek is inmiddels meer dan 300 jaar oud, maar veronderstelt een sterk mensbeeld. Is het boek naïef of kan het juist inspiratie bieden in de huidige neoliberale samenleving, die ver afstaat van het idee van More?

Een fundamenteel onderdeel van More’s mensbeeld is dat de moraliteit van de mens vaak wordt bepaald door zijn leefomstandigheden. Zo legt hij uit dat een dief zal stelen omdat hij daar als het ware toe gedwongen wordt. Een mens zal pas overgaan op zulke daden als hij geen andere manier heeft om aan zijn materiële behoeftes te komen. Een immorele daad wordt daar mee nog niet goed gepraat, maar het valt wel te voorkomen. In de samenleving van Utopië zal er dan ook weinig misdaad voorkomen, aangezien iedereen in zijn basisbehoeftes wordt voorzien.

Ergens gaat dit beeld sterk in tegen onze natuurlijke intuïtie. Een misdadiger is slecht en heeft daar zelf voor gekozen. Toch is er vandaag de dag veel wetenschappelijke literatuur die dit mensbeeld ondersteunen. Malcom Gladwell ondersteunt dit idee met zijn theorie over The Power of Context: volgens Gladwell wordt misdaad vaak veroorzaakt door omgevingsfactoren. Als je in een verpauperde buurt met onder andere veel graffiti leeft, ga je sneller over op misdaad. Een goede leefomgeving, zoals Utopië, zorgt ervoor dat een mens zich beter gedraagt.

Niet alleen de wetenschap ondersteunt zo’n mensbeeld, ook actuele voorbeelden illustreren dit idee. Sinds het studiejaar 2015/2016 is de standaard studiefinanciering afgeschaft. Nu een jaar later zijn hier al grote gevolgen van zichtbaar: studenten blijven langer thuis wonen, kiezen makkelijkere studies of gaan zelfs helemaal niet studeren. Dit leidt alleen maar tot meer polarisatie en meer denivellering. Dit bevestigt More’s mensbeeld: de ontwikkeling van de mens en bepaalde keuzes worden bepaald door een stabiele financiële situatie.

Helaas wordt dit niet gezien door regeringsleiders in veel westerse landen. Daar wordt er vooral een neoliberaal beleid gevoerd aan de hand van een sterk individualistisch mensbeeld. De mens heeft zelf verantwoordelijk voor zijn eigen ontwikkeling en toekomst. Tot op zekere hoogte is dat waar, maar daarvoor heeft hij wel een bepaalde situatie nodig, waar hij niet zelf voor kan kiezen.