Badanie dotyczące stereotypów o osobach chorych psychicznie w Polsce

Kiedy dowiadujemy się, że ktoś cierpi na pewną chorobę lub zaburzenie psychiczne, od razu tworzymy sobie w głowie obraz takiej osoby. Zazwyczaj, mimo że jej nie znamy, wydaje nam się, że jej stan psychiczny dużo nam o niej mówi. Możemy domyślać się, że przykładowo miała ona trudne dzieciństwo, czy nawet dojść do wniosku, że jest to osoba agresywna, niezdolna do pracy lub niebezpieczna dla otoczenia.
W celu zbadania, w jakim stopniu ludzie w Polsce bazują swoje opinie o osobach chorych psychicznie na podstawie stereotypów, w Warszawie przeprowadzona została ankieta na ten temat. W ankiecie wzięło udział 150 osób w różnym wieku i płci.
W pierwszym pytaniu, uczestnicy musieli zdecydować, czy uważają, że osoby z zaburzeniami/chorobami psychicznymi są przedstawiani w telewizji i innych mediach w sposób zgodny z prawdą. Wyniki wskazują na to, że 50% odpowiedziało, że osoby te są przedstawiane w mediach zazwyczaj w sposób niezgodny z prawdą. Jednak 44% osób wyraziło opinię, że większości przypadków osoby chore psychicznie są prawidłowo przedstawiane w mediach. Według innego badania, przeprowadzonego w 2001 roku, ponad 90% studentów szkół wyższych w Stanach Zjednoczonych przyznało, że wszystkie informacje na temat osób z problemami psychicznymi czerpie jedynie z filmów. Nie jest to niestety dobre rozwiązanie, ponieważ rzadko które filmy, nawet te skoncentrowane na temacie zdrowia psychicznego, ukazują realistyczny, nieprzejaskrawiony obraz osób chorych psychicznie. Zdaniem psychiatry, doktora Petera Byrne, „Stereotypy na temat zdrowia psychicznego nie zmieniły się od stuleci kina. Jeżeli zaszły jakiekolwiek zmiany, to komedia stała się okrutniejsza, a zdradzony psychopata jeszcze bardziej demoniczny”.
Ponadto w ankiecie zbadano wpływ wieku i płci na udzieloną odpowiedź. Pomimo, że nie zaobserwowano znaczących różnic w odpowiedziach mężczyzn i kobiet, wiek mógł mieć w tym przypadku większe znacznie. Z tych, którzy stwierdzili, że w większości przypadków media prawidłowo ukazują osoby chore psychiczne, 86% to osoby poniżej 25 roku życia.
Kolejne pytanie to „Czy uważasz, że osoby z zaburzeniami/chorobami psychicznymi są niebezpieczni dla społeczeństwa?” Większość osób (56%) odpowiedziało, że zazwyczaj nie stanowią oni zagrożenia dla społeczeństwa. Żadna z osób, biorących udział w ankiecie nie wybrała odpowiedzi „Nie, nigdy nie stanowią one zagrożenia dla społeczeństwa”. Ze wszystkich uczestników ankiety 41% stwierdziło, że osoby chore psychicznie stanowią zagrożenie dla społeczeństwa (w tym 3% odpowiedziało, że zawsze je stanowią). Jednak wspomniany 3% tworzą jedynie osoby poniżej 25 roku życia i nikt ze starszych grup wiekowych nie wybrał tej odpowiedzi. Pewne różnice w odpowiedziach mężczyzn i kobiet również są widoczne. Mężczyźni byli bardziej skłonni do wyboru odpowiedzi mówiącej, że chorzy psychicznie zawsze stanowią zagrożenie dla społeczeństwa, ponieważ z pięciu osób, które wybrały tą odpowiedź, czterej to mężczyźni. Ale czy mają oni rację, czy może kierują się fałszywymi stereotypami? Według The Institute of Medicine: „Pomimo tego, że badania wskazują na związek między chorobami psychicznymi a przemocą, udział osób chorych psychicznie w ogólnym wskaźniku przemocy jest niewielki i znacznie przejaskrawiony w umysłach ludzi”.
“Osoby z zaburzeniami psychicznymi są o wiele bardziej narażone na bycie ofiarą niż sprawcą przestępczości”
Następnie spytano uczestników, czy uważają że osoby chore psychicznie są niekompetentne w miejscu pracy. W tym przypadku 53% osób udzielających odpowiedzi stwierdziło, że są one zazwyczaj niekompetentne. 41% stwierdziło, że w większości przypadków osoby te są niekompetentnymi pracownikami. Jednak 92% spośród tych, którzy zdecydowali się na tą odpowiedź to osoby w wieku poniżej 26 lat. Ze wszystkich respondentów 3% powiedziało, że osoby z zaburzeniami/chorobami psychicznymi zawsze są kompetentni do pracy, z czego wszyscy (5 na 5 osób, które wybrały tą odpowiedź) byli w grupach wiekowych 26–40 i ponad 40. Pozostałe 3% stwierdziło, że ludzie z problemami psychicznymi nigdy nie są kompetentni do pracy. W rzeczywistości osoby chore psychicznie są w stanie być bardzo dobrymi pracownikami, zależy to jednak od rodzaju i stadium choroby. Jednak nieufność w stosunku do nich od innych osób w danym miejscu pracy, może przyczynić się do pogorszenia objawów choroby.
Kolejne pytanie dotyczyło tego, czy osoby z zaburzeniami/chorobami psychicznymi sami są winni swoich problemów ze zdrowiem psychicznym. Jest to powszechny stereotyp, przez którego ludzie często uważają, że osoby zmagające się z chorobami psychicznymi są zbyt samolubni lub delikatni by radzić sobie z codziennymi problemami, tak jak robią to inni ludzie. W rzeczywistości jednak choroby te są wynikiem zmian w mózgu, genetyki, stresu (zazwyczaj spowodowanego przez traumatyczne zdarzenie w ich życiu), a nawet mutacji genetycznych. Dlatego ważne jest, aby nigdy nie winić osoby chorej psychicznie za jej stan zdrowia.
“Depresja nie jest samolubna, fobia nie jest niegrzeczna, a schizofrenia nie jest zła. Chory psychicznie nie jest bardziej skupiony na sobie, niż osoba ze złamaną nogą, albo grypą. Jeśli twoja choroba psychiczna powoduje u Ciebie poczucie winy, sprawdź definicję słowa “choroba” i potraktuj siebie z takim samym szacunkiem i troską, jakie okazuje się pacjentowi z zapaleniem płuc lub osobie z rakiem“
W tym pytaniu żadna osoba nie wybrała odpowiedzi, mówiącej, że osoby te zawsze są winne swojej choroby. Jednak, aż 9% osób stwierdziło, że w większości przypadków osoby cierpiące na zaburzenia/choroby psychiczne same są winne swojej kondycji. Warto zauważyć, że 89% osób, które wybrały tę odpowiedź znajdują się w grupie wiekowej poniżej 15 lat. Najwyższy procent osób (66%) uważa, że w większości przypadków ludzie ci nie są sami winni swojej choroby. Reszta osób (25%) uważa, że choroba psychiczna nigdy nie jest winą osoby, która na nią cierpi.
Ostatnie pytanie dotyczyło szansy na powrót do zdrowia psychicznego osób z zaburzeniami/chorobami psychicznymi. Zgodnie z badaniami przeprowadzonymi przez National Empowerment Center, nawet najpoważniejsze przypadki chorób psychicznych da się wyleczyć. Oczywiście nie jest to możliwe we wszystkich przypadkach i często to z winy osoby chorej nie udaje się zwalczyć choroby, na przykład, gdy pacjent odmawia przyjmowania leków czy chodzenia na terapię. W przeprowadzonym badaniu 56% osób stwierdziło, że zazwyczaj istnieje szansa na powrót do zdrowia. Dodatkowo, 6% uważa, że taka możliwość istnieje zawsze. Jedynie 1% odpowiedziało, że szansa powrotu do zdrowia nigdy nie istnieje. Reszta (37%) wyraziło opinię, że nie zawsze, ale w większości przypadków chorego nie da się wyleczyć z choroby. Ciekawy jest fakt, że wszystkie osoby (100%), którzy odpowiedzieli, że zawsze istnieje szansa na powrót do zdrowia to kobiety. Jeżeli chodzi o wiek, nie ma w tym przypadku większych różnic pomiędzy odpowiedziami osób z różnych grup wiekowych.
“Zdecydowana większość opowieści o chorych psychicznie koncentruje się na negatywnych cechach związanych z ich chorobą (np. nieprzewidywalnością i nietolerancją) lub na leczeniu choroby. Brakuje natomiast pozytywnych historii, które ukazują zwycięstwo z nawet najbardziej poważnymi chorobami umysłowymi”
Podsumowując, ankieta wykazała, że niektóre stereotypy dotyczące osób chorych psychicznie są wciąż powszechne w Polsce. Najczęstszy stereotyp dotyczy wizerunku osób chorych psychicznie w mediach, który wiele osób uważa za prawdziwy. Najmniej powszechny stereotyp wśród osób biorących udział w ankiecie to winność osób chorych psychicznie za swoją kondycję. Pewne różnice w odpowiedziach kobiet i mężczyzn oraz osób z różnych grup wiekowych również są widoczne w niektórych odpowiedziach. Kobiety wydają się być pozytywniejsze jeżeli chodzi o powrót do zdrowia osób chorych psychicznie. Jeżeli chodzi o różnice wiekowe, młodsi ludzie (poniżej 26 roku życia) mieli tendencję do bardziej negatywnego nastawienia w stosunku do osób cierpiących na zaburzenia/choroby psychiczne, mówiąc na przykład, że są zazwyczaj niekompetentni w miejscu pracy lub że w większości przypadków są winni za ich stan.
Ważne jest, aby pamiętać, że nie powinniśmy wierzyć we wszystkie stereotypy z jakimi się spotykamy, jak na przykład wysoce przejaskrawione filmy o chorobach psychicznych, które nie mają na celu prawidłowego zaprezentowania wizerunku osób z problemami psychicznymi, ale zainteresowanie widzów, często poprzez przedstawianie osób chorych psychicznie jako agresywnych, szalonych i niebezpiecznych dla pozostałej części społeczeństwa.
Bibliografia:
- Corrigan, P.W. (2001) Familiarity With and Social Distance From People Who Have Serious Mental Illness. Psychiatric Services, 52 (7). Źródło: http://ps.psychiatryonline.org/doi/full/10.1176/appi.ps.52.7.953
- Time to Change. (2009) Mental health stereotypes in the movies crueler than ever, new report claims. Źródło: https://www.time-to-change.org.uk/news/mental-health-stereotypes-movies-crueler-ever-new-report-claims
- Hiday, V. A. (2006). Putting Community Risk in Perspective: a Look at Correlations, Causes and Controls. International Journal of Law and Psychiatry, 29, 316–331. Źródło: http://www.dhcs.ca.gov/services/MH/Documents/ViolenceandMentalIllnessTheFacts.pdf
- Appleby, L., Mortensen, P. B., Dunn, G., & Hiroeh, U. (2001). Death by homicide, suicide, and other unnatural causes in people with mental illness: a population-based study. The Lancet, 358, 2110–2112. Źródło: http://depts.washington.edu/mhreport/facts_violence.php
- Lloyd, T. (2011) Disclosing Mental Illness at Work, or How to Get Fired. Healthy Place. Źródło: https://www.healthyplace.com/blogs/relationshipsandmentalillness/2011/08/disclosure-at-work-or-how-to-get-fired-part-i/
- Holmes, L. (2016) Here’s Proof Mental Illness Is Not Someone’s Fault. The Huffington Post. Źródło: http://www.huffingtonpost.com/entry/mental-illness-not-your-fault_us_56e83525e4b065e2e3d75afa
- Baker, D. (2014) You Should Never Feel Guilty for Having a Mental Illness — But Perhaps You Should for How You Choose to Handle it. The Good Men Project. Źródło: https://goodmenproject.com/featured-content/never-feel-guilty-mental-illness-perhaps-choose-handle-kt/
- Fisher, D., Ahern, L. (2013) People can recover from mental illness. National Empowerment Center. Źródło: http://www.power2u.org/articles/recovery/people_can.html
- Wahl, O. (1995). Media Madness: Public Images of Mental Illness. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press.