‘Balkje of geen balkje: een wereld van verschil’

Als 6-jarig kind zat ik met mijn ouders op de bank naar het journaal te kijken. Op een moment kwam er een onderwerp over een crimineel. In Nederland werd een bepaalde man gezocht, maar er werd een balkje voor zijn ogen getoond. Ik vroeg me af: “Mam, waarom laten ze niet gewoon zijn gezicht zien? Dan vinden we de boef toch veel makkelijker?”

Nu, 14 jaar ouder, heb ik wat meer begrip voor het dilemma; balkje of geen balkje. Het heeft alles met privacy te maken. Iedereen in Nederland heeft recht op privacy. Op het moment dat een crimineel volledig wordt getoond op het journaal, dan wordt zijn privacy geschonden. Het kind in me roept: “Maar boeven zijn slecht en moeten naar de gevangenis. Waarom verdienen zij privacy?” Dat is een goede vraag van mijn jongere ik, maar ook dat is een lastig discussiepunt.

De meningen van journalisten verschillen sterk.

Voorbeeldje: stel dat de crimineel onterecht veroordeeld is, dan is zijn naam en gezicht zodanig in slecht daglicht gezet, dat het vinden van een baan bijna onmogelijk wordt. Het sociale leven van zo iemand valt vaak uit elkaar, wat de problemen van iemand met een psychische stoornis kan verergeren. Waarom zou hij niet dezelfde privacy verdienen die jij en ik hebben? Of te wel, wanneer een balkje en wanneer niet?

Journalisten hebben eigen regels

Journalisten zijn de mensen die dagelijks met deze problematiek te maken hebben. Zij bepalen of jij ziet wie de dader is, en of die dader nog over straat kan lopen of niet. Journalisten zijn de brug tussen verhaal en publiek, en dat is een ontzettend grote verantwoordelijkheid. De meningen van journalisten over privacy van de mensen waarover zij schrijven en items maken, verschillen sterk.

Er zijn wel bepaalde regels. De Leidraad voor de journalistiek heeft dit erover vastgesteld: “In het algemeen bestaat geen bezwaar tegen vermelding van de namen of het volledig tonen van gezichten van de betrokken partijen in verslagen van een openbare terechtzitting in een civielrechtelijke of bestuursrechtelijke procedure,” zoals in artikel 2.4.10 staat omschreven.

Foto: NOS NPO Radio 1

Wel zijn er uitzonderingen. Bijvoorbeeld als het belang van de persoon groot genoeg is om anoniem te blijven. Dan moet daar de grens gesteld worden. Of het belang groot genoeg is, heeft te maken met het wel of niet hebben van psychische stoornissen, maar ook met de maatschappelijke positie van de desbetreffende persoon. Een politicus zal meer kans hebben in het opvragen van anonimiteit. Dit moet vóór de publicatie aangevochten worden, want eenmaal gedrukt of uitgezonden, is het niet terug te draaien.

Botsing tussen rechten

Het verschilt per journalistiek medium hoe zij met privacy te werk gaan. Zo zal ‘de Gelderlander’ niet snel het gezicht van een crimineel of verdachte bloodstellen, terwijl het ‘Algemeen Dagblad’ hierbij tot aan de grenzen zegt te werken. Zij kunnen hier gemakkelijk keuzes in maken, omdat het mag (plaatsen van iemands foto), en omdat het moet (journalisten moeten de waarheid weergeven). Toch botst dit met de rechten van de burger.


“Het portretrecht is een beperking van het auteursrecht. Het geeft geportretteerde personen in bepaalde gevallen het recht zich te verzetten tegen publicatie van hun portret.” — encyclo.nl


Er is sprake van een botsing tussen twee gelijkwaardige grondrechten: privacy van de burger en uitingsvrijheid van de journalist. Omdat deze rechten gelijkwaardig zijn, moeten er per geval argumenten voor en tegen afgewogen worden. Het is dus niet zo dat de journalist áltijd wint. Het is ook niet zo dat de persoon in beeld altijd genoeg reden heeft om zijn privacy te behouden.

Tarik Z. Balkje of niet?

In het geval van Tarik Z. was het belang voor de NOS zó groot om het nieuws te brengen, dat ze hem zonder blur of balkje hebben uitgezonden. Er is hier sprake van een portret van Tarik die wordt uitgezonden. Heeft hij portretrecht? Ofwel: heeft hij een (goedgekeurd) belang zich te verzetten tegen de openbaarmaking van zijn portret? Ja, dat heeft hij.

Foto: denieuwereporter.nl

Tarik moet op een gegeven moment, afhankelijk van de duur van zijn straf, terug de maatschappij in. Hij zal opzoek gaan naar een baan, wil misschien een hypotheek afsluiten en moet een sociaal leven opbouwen. Daarom moet er een afweging gemaakt worden of het portret uitgezonden mag worden of niet, en daarom zou de rechter vaak zeggen dat portretten met een balkje getoond moeten worden.

Maar natuurlijk heeft de NOS het recht om het nieuws te brengen hoe het is. Portretrecht staat bijna nooit op zichzelf. Als je de twee rechten afweegt tegen elkaar, zal de publieke belangstelling een groot argument zijn voor het volledig in beeld brengen van het portret. Mensen willen weten wat er aan de hand is, tot in de details. Ten slotte zond de NOS de rauwe beelden uit, zonder dat er duidelijk (manipulatief) in geknipt is. Het was daarom geen probleem dat de NOS deze beelden van Tarik uitzond.

Aanslagen in Brussel

Het portretrecht is veel breder dan alleen voor criminelen. Iedereen heeft recht op bescherming van zijn/haar portret. Als ik, als niet crimineel, in de krant word geplaatst met een lelijke foto, dan mag ik tegen de krant zeggen dat ze die foto eruit moeten halen. Hetzelfde geldt voor online media en televisie. Daarom dit voorbeeld: een nieuw dilemma.

Foto: Ketevan Kardava, AP

Het gaat om deze foto. Iedereen kent hem inmiddels wel. Het is een iconisch plaatje van de terroristische aanslagen in Brussel. Deze foto was gemaakt op het vliegveld. De vrouw in het geel is een gewonde stewardess, die met haar collega’s in de rij stond om haar bagage in te checken voor een vlucht naar de Verenigde Staten.

De foto ging social media over als een spreidend vuur. Wat niet per se iedereen op prijs stelde.

Deze foto is gemaakt door de Georgische Ketevan Kardava, die net als de stewardess in de rij stond voor de vlucht naar de Verenigde Staten. “Wat doe je als journalist op zo’n moment? Helpen? Een dokter roepen of een foto maken? Ik realiseerde me dat de wereld moest zien wat er gebeurde. Een foto was belangrijker,” aldus Kardava in een artikel van de NOS.

Ik kan me voorstellen dat je het niet prettig zou vinden als jij als stewardess op deze manier de wereld over gaat. Daarom zou er in dit geval weer een overweging moeten plaatsvinden. De belangen van de stewardess zouden tegenover de belangen van de journalist gezet moeten worden. In dit geval zou het belangrijk zijn geweest of de journalist van tevoren heeft gevraagd of de foto gemaakt en geplaatst mocht worden.

Of de foto nieuwswaarde heeft, valt over te discussiëren. Als dit de enige foto van het vliegveld was, dan was de nieuwswaarde van deze foto enorm. In dit geval waren er veel meer foto’s en zelf volledige filmpjes gemaakt van binnen in het vliegveld. Daarom is deze foto niet cruciaal om een beeld te vormen van wat er afspeelde op het vliegveld in Brussel.

Nu is het zo dat de vrouw in het geel geen beroep heeft gedaan op haar portretrecht. Wat misschien beter is, omdat het een iconische foto is geworden.

‘Iedereen heeft portretrecht, maar journalisten moeten de waarheid tonen’

‘Privacy is recht, waarheid is wet’

Privacy van de burger heeft een directe invloed op het werken van een journalist. Iedereen heeft het recht om zijn/haar portret privé te houden, en dus te beschermen tegen publicaties of uitzendingen. Zodra het tonen van het gezicht dusdanig effect heeft op het maatschappelijke belang, dat het verwijderen van een zwart oog balkje cruciaal is, dan zal de rechter de journalist gelijk geven.

Ik vind dat iedereen het recht op privacy moet blijven houden. We beseffen het ons niet, maar het kan ons allemaal overkomen dat we als verdachte van een bepaalde zaak worden aangewezen. Ook al hebben we er niks mee te maken. Zodra je met naam en foto genoemd wordt op televisie, en gedrukt wordt in de kranten, zal dat een direct negatief effect op je leven hebben.

Maar: journalisten zijn ervoor om de waarheid te tonen aan het publiek. De media is geen verlengstuk van justitie. Journalisten moeten nieuws ‘as is’ kunnen publiceren. ‘Dit is wat er gebeurd, en dit is wie het heeft gedaan.’ Per geval zal er moeten gekeken worden wat voor toegevoegde waarde het heeft om het gezicht van een persoon te tonen. Is het een verkrachter die los in Amsterdam loopt? Toon het. Is het een verdachte van een zaak waar nog weinig bekend over is? Laat het gezicht achterwegen. Soms is de oplossing simpel. Soms moet je denken als een kind.

Bronnenlijst:

Maandag, A., Van den Berg, M., Van Vegchel, J. (2011). Journalistiek en Recht: De praktijk belicht. Den Haag: Boom Lemma uitgevers.

Evers, H. (2007). Media Ethiek. Noordhoff Uitgevers.

NOS. (z.d.). Regelgeving. Geraadpleegd op 15 april 2016, van https://over.nos.nl/organisatie/regelgeving

NOS. (23 maart 2016). De vrouw op en de vrouw achter deze iconische foto. Geraadpleegd op 15 april 2016, van http://nos.nl/op3/artikel/2094611-de-vrouw-op-en-de-vrouw-achter-deze-iconische-foto.html

De Nieuwe Reporter (30 januari 2015). Mocht de NOS de beelden van verdachte Tarik wel uitzenden? Geraadpleegd op 16 april 2016, van http://www.denieuwereporter.nl/2015/01/mocht-de-nos-de-beelden-van-verdachte-tarik-wel-uitzenden/

Raad van de Journalistiek (z.d.) Leidraad. Geraadpleegd op 10 april 2016, van https://www.rvdj.nl/leidraad

Show your support

Clapping shows how much you appreciated Anass Houmane’s story.