Nepnieuws pak je aan met transparantie

Kiezers in een stemlokaal voor Tweede Kamerverkiezingen 1977 (foto: Nationaal Archief, Bogaerts, Rob / Anefo)

Binnenkort mogen we als kiezers weer naar de stembus. We kiezen onze lokale vertegenwoordiger voor de komende vier jaar en in een van de laatste raadgevende referendums mogen we onze mening geven over de nieuwe Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten.

Terwijl de overheid zich zorgen maakt over mogelijke desinformatie van statelijke actoren, zijn burgers op zoek naar informatie om hun keuze te bepalen. Hoewel nepnieuws in staat lijkt te zijn om verkiezingscampagnes te verstoren en de publieke opinie te beïnvloeden heeft een gesloten overheid dezelfde onvoorspelbare resultaten.

Nepnieuws

In dit groeiende debat over hoe nepnieuws het beste aangepakt zou moeten worden, is de neiging bij overheden gericht op het uitbannen van nepnieuws. Het lijkt soms alsof politici die hard ‘nepnieuws!’ roepen vaak zelf niet een al te beste trackrecord hebben op het gebied van transparantie.

In de VS zijn onderzoekers nog steeds bezig te achterhalen wat exact de Russische inmenging is geweest tijdens de verkiezingen van 2016 en wuift de Amerikaanse president steevast kritiek weg als ‘nepnieuws’.

In de Filipijnen is president Duterte van plan enorme boetes uit te delen voor het verspreiden van valse informatie, terwijl hij zelf stevig wordt bekritiseerd over zijn bloedige ‘oorlog tegen drugs’ die duizenden levens heeft gekost. Bij onze oosterburen is sinds kort de zogenoemde ‘Netzwerkdurchsetzungsgesetz’ van kracht, een wet die Twitter, Facebook en Google verplicht om nepnieuws berichten te verwijderen op straffe van miljoenenboetes. Een slecht idee dat ook opgevolgd dreigt te worden in Frankrijk.

Informatie is samen met het recht op privacy en de vrijheid van meningsuiting een grondrecht

In plaats van te investeren in censuur zouden overheden juist moeten investeren in het beschermen van de democratie door meer transparantie en actieve openbaarheid. Voor een gezonde democratie is het niet alleen nodig dat mensen kunnen stemmen maar is juist ook toegang tot informatie van belang.

Niet voor niets is het recht op informatie samen met het recht op privacy en de vrijheid van meningsuiting een grondrecht. In combinatie beschermen zij burgers tegen machtsmisbruik.

Overheden die informatie niet actief delen, hinderen niet alleen noodzakelijke innovatie maar ook het vertrouwen in het openbaar bestuur. Zeker bij het vinden van consensus in een toch al versplinterd politiek landschap is in ieder geval overeenstemming nodig over basis informatie.

Informatie is macht. Dat weten politici maar al te goed.

Kiezers, volksvertegenwoordigers, belangenbehartigers, journalisten, beleidsmakers en burgers zijn voor veel keuzes in het leven afhankelijk van betrouwbare en verifieerbare overheidsinformatie.

Als je op zoek bent naar een nieuwe TV dan is het aanbod groot en kun je voor je aankoop kiezen tussen vele aanbieders. Je kiest niet alleen het merk, formaat, de resolutie en het geluid maar ook waar je het toestel bestelt. Dat geldt ook voor je nieuwsconsumptie, het platform, de zender, uitzending, de krant, of het artikel.

Gegevensbestanden en koppelingen bij de overheid (2015)

Heb je te maken met een overheidsorganisatie dan heb je weinig keuze. Als inwoner ben je namelijk afhankelijk van de gemeente waar je geregistreerd bent, als student krijg je te maken met DUO, als werkloze met het UWV en als ondernemer met de Kamer van Koophandel. Je hebt maar met ze te dealen. Deze organisaties bepalen in zekere mate zelf hoe open of gesloten ze zijn.

Zo zijn er meer dan zestienhonderd uitvoeringsorganisaties, zelfstandige bestuursorganen, gemeenschappelijke regelingen, openbare lichamen, toezichthouders en inspecties waar burgers, ondernemers en anderen van afhankelijk zijn. Hoe ze omgaan met het beschikbaar stellen van informatie verschilt van geval tot geval.

Goed geïnformeerde kiezers zijn cruciaal voor een sterke democratie. Een kiezer zou voordat hij of zij in het stemhokje staat, moeten kunnen achterhalen wat zijn of haar stem de afgelopen jaren heeft betekent. Het zou bijvoorbeeld eenvoudig moeten zijn om te zien waar een lokale volksvertegenwoordiger de afgelopen vier jaar voor en tegen heeft gestemd in de gemeenteraad. Dat is het vaak niet.

Of het nu consumenten zijn die afhankelijk zijn van inspectiegegevens van de Voedsel- en Warenautoriteit of ondernemers die informatie willen uit het handelsregister, patiënten die toegang willen tot prijs- en kwaliteitsinformatie van ziekenhuizen, juist wanneer ze voor informatie afhankelijk zijn van een publieke instantie is transparantie essentieel.

Niet censuur maar transparantie

Om beleid te maken en te verbeteren hebben kiezers, volksvertegenwoordigers, beleidsmakers, journalisten en belangenbehartigers toegang tot informatie over besluitvorming, de besteding van publieke middelen en de resultaten daarvan nodig. Die informatie moet verifieerbaar zijn.

En omdat zij hiervoor vaak afhankelijk zijn van een overheid is het van belang dat overheidsorganisaties informatie, actief, tijdig en voor eenieder toegankelijk en zonder drempels herbruikbaar beschikbaar maken. Ook in de vorm van open data.

Data-gedreven?

Nu al gebruiken verschillende gemeenten veel data om beleid te onderbouwen en richting te geven: data-gedreven sturing noemen ze dat. Toch fijn dat besluiten meer beïnvloed gaan worden door data maar dan moeten we als buitenwereld wel mee kunnen kijken. Over welke data beschikt een gemeente eigenlijk, welke databases beheert ze en welke datasets zitten daarin? Welke datasets kunnen open en welke niet en waarom niet? Op welke manier gaat de overheid om met deze gegevens? En zou het niet goed zijn om meer openheid te krijgen over algoritmen die de overheden gebruiken? En zou je als je wilt weten hoe het algoritme werkt niet toegang moeten kunnen krijgen tot input data?

Dus

Niet censuur maar actief verifieerbare informatie tegenover nepnieuws beschikbaar stellen is wat een overheid zou moeten doen. Door het hergebruik van overheidsinformatie kun je als kiezer, beleidsmaker, journalist, ondernemer of consument niet alleen zien wat de kwaliteit is van de informatie die de overheid zelf gebruikt maar is het ook mogelijk deze gegevens te controleren en zelfs te verbeteren.

Als je mensen meer wilt betrekken bij de politiek, hebben ze wel dezelfde informatie nodig. En oh ja, als mensen kunnen beschikken over kwalitatieve, verifieerbare overheidsinformatie, kunnen ze die zelf gebruiken om invloed uit te oefenen. Dat is nog eens democratische vernieuwing. Een mooie taak straks voor al die nieuw gekozen volksvertegenwoordigers.

Like what you read? Give Arjan El Fassed a round of applause.

From a quick cheer to a standing ovation, clap to show how much you enjoyed this story.