Mr. De Vries, heeft u een alibi? Want die heeft U binnenkort ten alle tijden nodig.

Peter, je verdedigde onlangs met persoonlijke overtuiging de stelling dat ziekenhuizen DNA ter beschikking moeten stellen voor crimineel onderzoek en wilde nog een stap verder gaan, alle Nederlanders zouden hun DNA af moeten staan ten behoeve van een databank die voor de wetshandhavers beschikbaar zou moeten zijn. Je noemde een aantal argumenten ter verdediging van je standpunt, ik wil daar even kort op ingaan.

Om mijn argumentatie te structuren gebruik ik de redeneertrant van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM). Als het gaat om de beperking van fundamentele burgerrechten zoals in dit geval, het recht op een privéleven, door de overheid zijn er een aantal geaccepteerde doelstellingen zoals

  • bescherming van de rechten en vrijheden van burgers
  • bescherming van de publieke gezondheid, staatsveiligheid en de openbare orde

met drie hoofdcriteria; noodzakelijkheid, subsidiariteit en proportionaliteit met een zogenaamde margin of appreciation als speelruimte voor de nationale verschillen tussen de Europese lidstaten, die groter wordt (grofweg) al naar gelang de invloed van natie-specifieke moraal/religie op de interpretatie van de doelstellingen en de criteria. Uiteraard moet de maatregel ook bij wet voorzien zijn.

Noodzakelijkheid

De getroffen maatregel dient noodzakelijk te zijn in een democratische samenleving. Noodzakelijkheid zou gevormd kunnen worden door maatschappijontwrichtende misdaden die door de afwezigheid een DNA-databank niet opgelost kunnen worden. Wat voor misdaden zouden dat zijn?

Gewelds- en seksuele misdrijven? Ze nemen in frequentie af, rap, in weerwil van het beeld wat wellicht ontstaan is door een overbelichting van geweldsmisdrijven in de massamedia. Overigens, de verwachting is dat het blijft afnemen, onder andere vanwege een krimpend aandeel van de jeugd.

De lage oplossingsgraad dan? Nee dat valt best mee, tussen de 55% en de 70% in de afgelopen jaren.

Het dalen van de oplossingsgraad heeft eerder te maken met een structurele inefficiëntie van de recherche, een gebrek aan middelen en recentelijke reorganisaties dan met een structureel gebrek aan DNA van de mogelijke verdachten. Sterker nog, de DNA-technieken zijn in de afgelopen 7 jaar juist verbeterd, en de DNA-databank van verdachten is gegroeid. Die DNA-databank groeit al sinds de creatie ervan in 1997 en bevat thans meer dan 250.000 personen.

We kunnen opsommen dat DNA monsters van pas komen voor de oplossing van misdaden die in Nederland weinig voorkomen, en steeds minder voorkomen en dat de positieve invloed ervan op de oplossingsgraad niet vanzelfsprekend is en niet, op het eerste gezicht, blijkt uit de data.

We kunnen dus niet stellen dat aan de noodzakelijkheidseis is voldaan, en het is in ieder geval niet evident dat een prangend maatschappelijk probleem wordt opgelost.

Subsidiariteit

De subsidiariteit beantwoord de vraag, in hoeverre er alternatieve, minder rechtsinbreukmakende middelen voorhanden zijn die dezelfde doelstelling kunnen bereiken. Laten we in ieder geval vaststellen dat

  • het niet altijd nodig is om überhaupt DNA tests uit te voeren: De zogenaamde broad sweep zoals die in de zaak Marianne Vaatstra is toegepast kan blijkbaar nu al plaatsvinden en het kan per casus bepaald worden of zo een broad sweep noodzakelijk is.
  • DNA bewijs niet opzichzelfstaand van doorslaggevende betekenis is voor de rechtspraak. U kent, beter dan ik, de minimaal benodigde bewijslast voor zware misdaden
  • er met het bestaande DNA-data van verdachten in principe ook familiebanden kunnen worden aangetoond van het beschikbare DNA-materiaal, waardoor dus ook een pool van verdachten kan worden gecreëerd en waarmee de opsporingsonderzoeken nu al geholpen zijn

Dus, de noodzaak van DNA als bewijs is niet vanzelfsprekend. Om de vraag echt te beantwoorden moeten we kijken naar

  • de strafzaken die geen DNA benodigden
  • de strafzaken die dat wel benodigden
  • de onderzoeken waarin DNA-sporen een noodzakelijk aanknopingspunt vormden voor verdere vervolging
  • de onderzoeken waarin DNA-sporen aanwezig waren maar niet gematched konden worden

Dus of uw voorstel (of het voorstel van mevr. Schippers) voldoet aan het subsidiariteitsprincipe vereist onderzoek, voor die tijd nemen we veiligheidshalve (uit het oogpunt van de rechtsbescherming) aan dat het antwoord negatief is.

Proportionaliteit

Gegeven dat de doelstelling aan de noodzakelijkheidseis voldoet en er geen minder rechtsinbreukmakende middelen voorhanden zijn rest de vraag, hoe verhoudt het middel zich tot de inbreuk en daarvoor moeten we kijken naar de effectiviteit van de grootschalige DNA-opslag.

Ten eerste zal de grootschaligheid van de DNA-opslag de kans op fouten vergroten: de nauwkeurigheid zal drastisch omhoog moeten om het absolute aantal valse positieven gelijk te houden, daardoor zijn de analyses gevoeliger voor verstoringen, een forensisch specialist zou u dit prima kunnen uitleggen.

Verder is het zo dat volgens het Nederlandse strafrecht fysiek bewijs niet afdoende is voor een veroordeling. De aanwijzing van mogelijke verdachten met DNA maakt een volgende stap van het onderzoek natuurlijk wel mogelijk. Maar dan is simpele vraag: hoe vaak gebeurd het dat er bij een zwaar gewelds- of seksueel misdrijf niet al een selectie van mogelijke verdachten aangemerkt kan worden? Waardoor je met andere woorden alsnog selectief DNA kan afnemen.

Het is gebleken dat de overheid niet in staat is om persoonlijke gegevens goed te beveiligen, denk aan diginotar of meer recent het delen van fiscale informatie van alle Nederlandse burgers met commerciële derde partijen.

Er is geen enkele waarborg dat deze informatie niet voor andere doeleinden gebruikt gaat worden. Function creep noemen ze dat, wanneer er bijvoorbeeld een heel ander doeleinde wordt gevonden voor massaal opgeslagen data over persoonlijke eigenschappen (lees anders dit stuk). Nu gaat het niet zozeer meer om een kwaadaardige overheid maar om de commercie en de wereldomvattende infrastructuur die is opgebouwd om persoonlijke informatie te verhandelen. Daar kan de drogredenering van Jan Smit niets aan veranderen, want Jan, het doemscenario van een benevolente dictator die ons dwingt ons DNA af te staan, is nauwelijks een overtuigend argument om dan maar zelf alvast dat DNA af te staan.

We kunnen dus met overtuiging zeggen dat een grootschalige DNA-databank niet voldoet aan het noodzakelijkheidsprincipe, waarschijnlijk niet aan het subsidiariteitsprincipe en zeker niet aan het proportionaliteitsprincipe.

De overige argumenten

De fiscus?

Je komt herhaaldelijk met de fiscus aanzetten, en dat 'we' het normaal vinden dat we daarvoor ongevraagd persoonlijke informatie afgeven. Dit is een valse vergelijking, ten eerste staat de informatie die wij afgeven aan de fiscus volledig in dienst van de overheidstaak die de belastingdienst heeft, het voldoet daarmee dus aan het subsidiariteitsprincipe. Bovendien is de informatie die we afstaan aan de belastingdienst niet meer dan voldoende voor die taak waardoor het proportioneel is. Verder is het noodzakelijk dat de overheid in staat is om belastingen te innen omdat het anders niet in staat om zijn kerntaken uit te voeren, waardoor aan het noodzakelijkheidsprincipe wordt voldaan. Zoals ik al heb beschreven voldoet het massaal opslaan van DNA daar niet aan. Overigens is het de vraag of ‘we’ het inderdaad normaal zouden vinden als ‘we’ slaat op goed geinformeerde burgers.

Voordelen, welke voordelen?

Oplossingsgraad? U zegt het zelf, de techniek schrijdt voort, maar dat geldt ook voor de technische middelen van de misdadiger.

Die ene zaak die erdoor opgelost wordt staat niet in verhouding tot de privacyschending van 16 miljoen Nederlanders, en bovendien weet u helemaal niet of die hogere oplossingsgraad beklijft.

Laten we wel wezen, we hebben 5 gewelds- of seksuele misdrijven per 1000 inwoners, waarvan meer dan 50% wordt opgelost. Zeg 2 misdrijven per 1000 inwoners die onopgelost blijven. Waarom zijn die 2 misdrijven per 1000 niet opgelost?

  • gebrek aan middelen van de handhaver
  • gebrekkige kennisdeling
  • gebrek aan bewijs, ook niet met eventueel DNA
  • niet matchende DNA-profielen?

Jij weet beter dan ik wat het aandeel per oorzaak is maar het is evident dat er hoe dan ook minder dan 2 misdrijven per 1000 extra worden opgelost, er nog van uitgaande dat matchende DNA-profielen voldoende bewijs opleveren om de zaak op te lossen. Voordat je besloot om voor 2000 euro een gooi te doen naar de big-brother award had je je even moeten verdiepen in de gevolgen en het eventueel te behalen positieve resultaat.

Burgers worden nu a priori als mogelijke verdachte aangemerkt, hun privacy wordt immers geschonden voor een misdaad die nog niet heeft plaatsgevonden. De positieve effecten van het zogenaamde predictive policing zijn nauwelijks aangetoond en het ligt voor de hand dat ook hierin de verdachten de politie te snel af zullen zijn. Immers, de steeds meer publieke data en opensource algoritmes maken het ook voor de criminelen mogelijk om te voorspellen waar ze door de politie waarschijnlijk verwacht worden.

Preventie? Zoals u weet staat een hogere strafmaat niet garant voor lagere misdaadscijfers en net zo min staat een hogere pakkans niet garant voor lagere misdaadcijfers (waarbij dus niet eens zeker is of er een hogere pakkans is).

Een hogere oplossingsgraad en misdaadpreventie, dit zijn onbewezen wensgedachten die aan de basis staan van de stelling dat een DNA-databank wenselijk en rechtvaardig zou zijn. Het noemen van de nadelen is nu een extraatje, ik doe het graag Peter.

De nadelen

Zorgmijdend gedrag is al genoemd en ligt voor de hand: ten eerste kan het zo zijn dat je DNA wordt opgeslagen, overgedragen aan de overheid en vervolgens tegen je wordt gebruikt, een reeële angst. Net als de reële angst dat dit de drempel verlaagd om DNA te gebruiken voor andere doeleinden, zoals screeningprocessen voor de overheid, of voor hogere zorgpremies, etc. Bovendien, als dit zelfs met DNA gebeurd, waarom dan niet met de overige informatie die inmiddels in het Electronisch Patiënten Dossier (EPD) wordt opgeslagen? Of u dit zou denken mr. De Vries is niet zo relevant (u heeft waarschijnlijk niets te verbergen zolang er wellicht een misdaad extra wordt opgelost, toch?) maar de gedachte is redelijk. Ten tweede is het ziekenhuis, net als alle zorginstellingen bij uitstek een plek waar vertrouwen tussen de patiënt en de behandelende medici cruciaal is voor de effectiviteit van behandelingen, wat denkt u wat het met het vertrouwen van de patiënt doet als de arts wordt gezien als een verlengstuk van de overheid?

Valse positieven mr. De Vries, onthou die uitdrukking. De gesuggereerde massale database waarin alle Nederlanders zijn opgenomen bevat dus 17 miljoen DNA-sequenties, die bovendien elk jaar groeit met ongeveer tweehonderdduizend nieuwgeborenen. Inachtnemend dat er steeds minder materiaal nodig is om DNA-sequenties te reconstrueren zullen er meer DNA-samples gevonden bij misdaadlocaties en zal de hoeveelheid valse positieven sterk toenemen als de nauwkeurigheid gelijk blijft, dit ondermijnt de bewijskracht van al het DNA-bewijs.

De casus die in dit filmpje wordt besproken illustreert mijn punt. Het DNA van de hoofdverdachte werd gevonden op de plaats delict, en sterker nog op het lichaam van het slachtoffer. Echter, de hoofdverdachte was in het ziekenhuis ten tijde van de moord. Wat bleek. De zuurstofmeter van het bloed, werd zowel bij de hoofdverdachte als bij het slachtoffer gebruikt. Wat als deze hoofdverdachte geen alibi had? Dit rondzwerven van DNA-materiaal zal een steeds prominenter probleem worden naarmate er steeds minder DNA-materiaal nodig is voor analyse.

Misbruik mr. De Vries, aangezien nu iedereen in de databank terecht komt is het triviaal voor de misdadiger om de plek van misdaad te bezaaien met DNA van willekeurige burgers, of met DNA van burgers die allen in een daderprofiel passen, en die dan ook allen gematched kunnen worden. Sterker nog mr. De Vries, een handel in DNA-samples lijkt mij een bijzonder lucratieve business.

De DNA-databank doet dus één ding als het gaat om de opsporing: het belang van DNA-bewijs verminderen, immers de verwezenlijking van valse positieven is drastisch toegenomen en mogelijk zijn DNA samples opzettelijk gedeponeerd om verwarring te zaaien . Niet meer dat sluitende bewijsstuk waar jij door getriggerd werd en waardoor jij naar het Westergasterrein bent getogen, maar gewoon weer een aanwijzing die op zichzelf staand niet voldoende is om een zaak te maken of te breken. De situatie nu is ideaal, het DNA wat in handen is van het NFI is afkomstig van verdachten, de ideale voorselectie van DNA-materiaal waardoor valse positieven wordt beperkt, waarom wil je dat teniet doen?

Een mogelijk bij-effect is dat onschuldige burgers zich gedwongen voelen om, uit vrees voor een onterechte verdachtmaking, hun persoonlijke informatie ten alle tijden te delen met de wetshandhaver. Dus mr. De Vries, heeft U een alibi?

Zou het niet beter zijn om in plaats van de fundamentele rechten van de burgers te schenden voor de oplossing van misdaden die al gepleegd zijn, het zwaartepunt te leggen bij de preventie van deze misdaden?

De bevolking, mr. De Vries, staat zonder meer achter een effectiever opsporingsbeleid die met inachtneming van de vrijheidsrechten en met waarborging van onze burgerrechten wordt uitgevoerd, daar durf ik wel een wedje om te leggen.