Filmset van de revolutie

Student IBIO Christiaan Triebert was afgelopen week in Kyiv om met eigen ogen te zien wat er gebeurt tijdens de protesten in de Oekraïense hoofdstad. Wat hij zag? Een soort filmset.

Een demonstrant braadt varkenspek boven vuur.

De enorme flatgebouwen die zo kenmerkend zijn voor de buitenwijk van een voormalige Sovjetstad verwelkomen me. Microdistricten zijn het, met scholen en kerken, maar ook met vervallen clubs, cafetaria’s en speeltuinen. Mijn marsjroetka — een minibusje met tien plaatsen — slingert agressief over de snelweg.

Ik val tegen mijn vriendin aan, die wakker schrikt. Niet zo gek, want de chauffeur heeft twintig personen in het busje weten te proppen. Gelukkig is het winter, dan zweten mensen niet. Maar in de zomer is het vaak een kleverige reis van interessante geuren.

Marsjroetka’s brengen je naar alle uithoeken van de voormalige Sovjet Unie, maar de mijne tuft deze keer in een (niet zo) rechte lijn van het vliegveld, regelrecht naar Kiev.

IJsvissers turen in donkere gaten

De antiregeringsprotesten in de Oekraïense hoofdstad haalden alle voorpagina’s, maar wanneer ik de stad binnenrijd, lijkt alles zijn gangetje te gaan in Kiev. Ik zie kinderen van school naar huis lopen, terwijl de politie de middagspits regelt. In de stoel voor me zit een stelletje te zoenen. Jongens met snowboards lopen lachend richting met sneeuw bedekte heuvels. Aan de zijkant van de weg kun je voor een paar hryvnja een bontmuts kopen van een vrouw die in Nederland al lang en breed in het bejaardentehuis zou zijn opgeborgen. Maar misschien kijk ik niet goed — ik gok dat mijn raampje sinds het bouwjaar van het taxibusje niet meer is schoongemaakt.

Kunstenaars schilderen de gevolgen van de protesten in Kyiv.

Wanneer we de bevroren rivier de Dnjepr oversteken, zie ik tientallen mensen naar donkere gaten in het ijs turen; ijsvissers. Moedertje Moederland, het reusachtige metalen standbeeld dat vanuit het stadspark aan de oevers oprijst, schittert in de winterzon. Er ligt nog een dunne deken van sneeuw over de stad, maar de vrieskou is voorbij en de dooi doet langzaam maar zeker haar intrede. De vissers staan op dunner wordend ijs, dat dreigt te breken — net als het land, als we sommige politici mogen geloven.

Shoppen op hoge hakken

‘Oekraïne staat op de rand van een burgeroorlog’, waarschuwde oud-president Leonid Kravtsjoek het Oekraïense parlement eind januari. Dat was nadat de eerste doden tijdens de Euromaidan-protesten waren gevallen. De protestbeweging begon eind vorig jaar toen de Oekraïense president Viktor Janoekovytsj een associatieverdrag met de Europese Unie (EU) afwees. In de plaats daarvan zocht en kreeg hij toenadering tot Rusland, dat 11 miljard euro aan staatsleningen aanbood. Tot woede van honderdduizenden Oekraïners.

De aanhoudende protesten gaan over meer dan Europese integratie. Veel belangrijker zijn de wijd verspreide corruptie en mensenrechtenschendingen door het regime.

‘Quote quote quote quote’

Als je even doorloopt kom je op het Europlein. Links ligt het bezette Oekraïense Huis en rechts liggen ‘de barricades van Hrushevskoho’ — het epicentrum van geweld tijdens de rellen eind januari. De foto’s van brandende bussen en Molotov cocktails die je hebt gezien zijn waarschijnlijk op deze paar vierkante meters gemaakt.

Nieuws is uitzondering op de regel, dat weet ik. De foto’s van ‘een brandend Kiev’ gingen de hele wereld over. Ten opzichte van de stad Kiev is de bezette ruimte niet groot, maar het gaat wel om de hoofdweg- en plein van de stad. Hrushevskoho is daarbij de straat richting andere overheidsgebouwen.

Op het moment zou je kunnen spreken van een wapenstilstand tussen demonstranten en de politie. Ze lopen open in elkaars vizier, maar de sfeer is soms bijna gemoedelijk. Mensen komen kijken om vanaf de barricaden mannen te fotograferen. Vrouwen delen broodjes jam en kaas uit. Veel van de hier bivakkerende demonstranten dragen Russische helmen uit de Tweede Wereldoorlog, waarop ze het wapen van Oekraïne hebben geschilderd, of simpelweg de naam van hun stad.

EU-vlaggen wapperen op krakkemikkige barricaden

Een oudere man met ‘L’viv’ op zijn helm geschreven, zit rustig bij een vuur korf en vertelt me dat hij zijn baan als jurist heeft opgezegd om hier te vechten voor een beter land. Op de achtergrond dagen de jongere jongens vol adrenaline de politie uit. Het zijn per shift misschien een stuk of twintig, dertig demonstranten, die hier verblijven. Maar ze staan wel op alle foto’s. Ze zijn een uitzondering op de dames op hoge hakken. Hooivorken en walkietalkies, zwartgeblakerde monumenten en gasmaskers, wapperende EU-vlaggen op krakkemikkige barricades — dit willen we zien.

Demonstranten zwaaien op een uitgebrande bus met de Oekrainse vlag.

Beide partijen hebben boxen opgesteld, waaruit harde muziek klinkt. Soms punk, soms klassiek — als het maar harder klinkt dan dat van de tegenstander. De demonstranten hebben een beamer op een scherm tussen de barricade gericht en tonen het nieuws. Dat is waar de politie de hele dag naar kijkt.

Wanneer er een priester langs komt, zetten beide partijen de muziek uit om hem te laten spreken. Maar wanneer een demonstrant piano begint te spelen, wordt de muziek aan politionele kant snel harder gezet. Het een stand-off waarbij (foto)journalisten soms in grotere getalen aanwezig zijn dan demonstranten.

De beste en slechtste tijd

‘Ik vergelijk de revolutie met ‘A Tale of Two Cities’ van Charles Dickens’, zegt Asia, een 27-jarige redacteur van een kunsttijdschrift in Oekraïne. ‘It was the worst of times, it was the best of times. Er zijn mensen gestorven voor deze revolutie, maar tegelijkertijd strijden mensen voor hun rechten.’

Ze straalt en ik glimlach. Vijf jaar geleden ontmoette ik haar via een vriend in Boedapest en afgelopen zomer zag ik haar voor het laatst. Toen was ze depressief. Moe en teleurgesteld dat corruptie en mensenrechtenschendingen haar landgenoten koud lieten. Maar Euromaidan bracht daar verandering in.

‘It was the worst of times, it was the best of times.’

Politieagenten in linie.

Asia is een romanticus, die haar gesprekken met een ‘love and peace’ afsluit. Jammer alleen dat zulke gevoelens al te vaak op te rooskleurige ideeën zijn gebaseerd. Gelukkig weet ze dat zelf ook wel. ‘Over politiek kan je beter met mijn huisgenote spreken, die is veel rationeler dan ik ben.’

Huisgenote Hanna is een zeer getalenteerde fotografe die onder andere voor de officiële Facebookpagina van Euromaidan fotografeert. Met haar rode lokken — ‘geverfd, hoor’ –, kleurrijke jurk, en zwarte kisten is ze gemakkelijk te herkennen. Wanneer we samen langs het bezette stadhuis lopen, raken we aan de praat met een van de bezetters. Hij is volledig gekleed in camouflagekleding en draagt naast zijn helm, ook een kogelvrijvest. Op zijn arm herken ik het embleem van de Zelfverdediging van het Oekraïense Volk. Ze worden als extreemrechts beschouwd. Voordat hij zich in dat pak hees, was hij het hoofd van een plattelandsgemeenschap. Hij hoort dat ik uit Nederland kom en begint meteen over ons drugsbeleid.

‘Ik ben het niet eens met jullie drugs- en prostitutiebeleid. Je moet een morele grens zetten en dit niet toelaten, net zoals ik niet toe laat dat het regime mij probeerde om te kopen in mijn rol als hoofd van het dorp. In het nieuwe democratische Oekraïne moet dit veranderen, we moeten een en dezelfde morele grens hebben. Drugs, prostitutie en corruptie zijn allemaal fout.’

Toegangspoort tekst tekst tekst.

Hanna reageert scherp. ‘Maar je rookt zelf in een publieke ruimte. Ik houd niet van die sigarettenrook en democratie gaat over compromissen. Je moet andere mensen niet beschuldigen van een gebrek aan een uniforme morele grens, als je die zelf niet hebt.’ De man lacht schamper, drukt zijn sigaret uit en schudt ons de hand.

We lopen door over de majestueuze hoofdstraat van Kiev. Hanna heeft wel belangrijkere dingen aan haar hoofd dan roken. Haar collega’s — ze werkt bij een mediabedrijf — kregen vandaag bezoek van de Oekraïense politie. Ze denkt haar een kruisverhoor bespaard is gebleven, omdat ze nog op haar oude adres staat ingeschreven. ‘Ik had echt niet verwacht dat dit me zou overkomen in mijn land.’

Ook maakt ze zich zorgen over de verdeeldheid onder de oppositie. Het kwam al tot een fysiek conflict tussen twee verschillende groeperingen in het Oekraïense Huis. ‘Ik hou mijn hart vast voor wat er zal gebeuren in het post-Janoekovytsj tijdperk.’

Snoepjes van de nationalisten

Naast het geel-blauw van de Oekraïense, Europese en Svoboda-vlaggen (anticommunistische, nationalistische partij), vallen de rood-zwarte attributen op. Het zijn de kleuren van het Oekraïne Opstandelingleger (UPA), dat in de jaren ’30 werd opgericht tegen de Sovjetoverheersing. De kleuren symboliseren het vergoten rode bloed op de zwarte aarde. Het zijn de aanhangers van deze groep, waarvoor mijn vriendin werd gewaarschuwd door haar Oekraïense vrienden. ‘Met jouw licht getinte huidskleur zullen ze je niet mogen’, werd haar verteld.

Zicht op het Onafhankelijkheidsplein in Kyiv waar de grote protesten plaatsvinden.

Niets blijkt minder waar. Mannen die onherkenbaar zijn door hun rood-zwarte bivakmutsen, drukken haar toffees en snoepjes in de handen. ‘Is ze al getrouwd’, vraagt een ander terwijl ik een hooivork met varkensvet onder mijn neus geduwd krijgt.

Asia maakt zich niet zo druk over de nationalistische demonstranten. ‘Het is niet zo dat ze de straat op gaan om Russisch-sprekenden aan te vallen. Ze willen zichzelf gewoon Oekraïens noemen en Oekraïens spreken.’

Zowel zij als Hanna zijn allebei in Oost-Oekraïne geboren, waar men voornamelijk Russisch spreekt. ‘Daar houden ze op het ook moment niet van Janoekovytsj’, zegt Asia, ‘maar ze houden nog minder van West-Oekraïners, die onder leiding van Stepan Bandera een nietsontziende guerrillastrijd begonnen tegen het Sovjetregime.’

De eerste twee weken van Euromaidan had ze geen contact met haar ouders. ‘Ze houden niet van de Europese Unie, maar ze zijn er nog nooit geweest. Maar veel mensen in het oosten vinden de Sovjet Unie geweldig en de rest van de wereld stelt niet zo veel voor. Mijn vader noemde me een aanhanger van Bandera.’ Maar toen de regering met geweld optrad tegen demonstranten, kregen haar ouders meer begrip voor de protesten.

De dooi zet door

De goedkope wodka van de kiosk om de hoek slaat de volgende ochtend harder in dan verwacht. Een marsjroetka verdraag ik dit keer niet. Een taxichauffeur van in de vijftig — hij diende tijdens de Koude Oorloog in Maagdenburg — in gebrekkig Duits dat hij ten tijde van de Koude Oorlog in Magdeburg diende. Euromaidan is ‘net khorosho’, zegt hij. Niet goed.

Pianist tekst tekst tekst.

De waarde van de hryvnja is gekelderd en levensmiddelen zijn duur geworden. Belangrijke wegen zijn afgesloten. ‘Euromaidan Problem’, benadrukt hij nog maar eens. ‘Aber Janoekovytsj auch Problem.’

Wanneer we weer de Dnjepr — vijf dagen na onze aankomst — opnieuw oversteken zie ik nog steeds de ijsvissers nog de gaten in het ijs turen. Maar het zijn er minder; het ijs wordt fragiel door de stijgende temperaturen.

Dit betekent ook dat de barricades zullen verzakken tot een trieste hoop van plastic zakken — die zijn immers opgevuld met sneeuw. Maar de protesten bliezen een oud gezegde nieuw leven in, vertelde Asia me vlak voordat we vertrokken: ‘Het kost een Oekraïense man twee dagen om een plank vast te timmeren in het huis, maar binnen een half uur bouwt hij een barricade.’

Christiaan Triebert bezocht ook de Student Assembly in het bezette Oekraïense Huis en sprak daar met de net afgestudeerde Nina.

    Christiaan Triebert

    Written by

    Retired hitchhiker.