“What day is it?” asked Winnie the Pooh
“It’s today,” squeaked Piglet
“My favorite day,” said Pooh

Ik geloof dat je een aantal dingen deels van tevoren kunt bepalen, maar dat het een illusie is dat je alles van tevoren kunt bepalen. Soms weet je ‘s ochtends dat het een mooie dag wordt en soms kom je pas ‘s avonds tot de conclusie dat het een prachtige dag is geweest. Zie daar de paradoxale wereld van actie, niet voor niets de meest gehoorde uitdaging in mijn gesprekken met klanten over hun verandering.

Hoe komen we van de papieren tijgers af? Hoe vertalen we het papier naar de praktijk? Hoe zetten we de organisatie, de teams en de mensen in beweging? “Gewoon doen. We moeten het gewoon doen!” is de veelgehoorde remedie. Helaas, daar komen we 9 van de 10 keer niet veel verder mee. Tijd voor meer actie-bewustzijn.

Actie-bewustzijn is weten welke acties, keuzes en / of interventies nodig zijn om in het nu daadwerkelijk verandering teweeg te brengen. Maar hoe weet je dat? Het simpele antwoord: dat hangt af van hoe je naar organisaties kijkt. Dit kijken naar organisaties is echter al best lastig.

Naar organisaties kijken: diepte zien in verandering

Om bij het simpele antwoord te beginnen, er twee manieren om naar organisaties te kijken.

1. Je kunt naar een organisatie kijken in termen van “dit zijn allemaal objecten waar ik grip op kan houden en waar ik controle over heb.” Een dergelijke interpretatie gaat uit van een maakbare wereld en een maakbare verandering. Dat geeft ons houvast, in termen van systemen, structuren, processen en afspraken. De maakbare kijk vertelt ons dat we onze verandering moeten opdelen in een aantal heldere fases met duidelijke deliverables. Heel planmatig.
2. Een andere manier van kijken is: “binnen die voorspelbare kaders gebeurt van alles. Weerstand, innovatie, tegenslag, creatie.” Omdat er van alles kan gebeuren, vraagt dat flexibiliteit van je. Flexibiliteit en het — naar gelang de situatie — wat meer loslaten van controle. Deze flexibele kijk op verandering is beter voor veranderingen die met mensen te maken hebben. Denk aan gedragsverandering, cultuurverandering, verandering in samenwerken tussen teams of leiderschapsverandering.

Maakbaarheid en flexibiliteit. Het bestaat allebei. Beide vormen van verandering kennen een andere dynamiek en vragen zodoende verschillende interventies. Echter, we kijken nog te vaak met één oog naar een verandering. Leg eens je hand op je linkeroog… wat gebeurt er op het moment dat je zo kijkt? Juist — je ziet geen diepte. Niet handig. Ook niet in organisatieverandering. Diepte zien in organisatieverandering start met het bewust worden van de beide manieren om naar een verandering te kijken.

Wat maakt het lastig om diepte te zien in verandering?

Om maar gelijk met het antwoord te komen: ons brein zit ons in de weg. Daniel Kahneman maakt dat duidelijk in zijn fantastische Thinking, fast and slow, aan de hand van het onderscheid tussen Systeem 1 en Systeem 2:

Systeem 1 houdt zich bezig met impressie, impulsen, intuïtie en gevoelens. De eerste indruk van iemand, ademen, een simpele vraag beantwoorden (2+2 = …?). Systeem 2 is het domein van alles wat je met volle aandacht en brainpower moet doen. Een logistiek proces uitdenken, invullen van een schadeformulier of het maken van complexe berekeningen zoals de begroting van je afdeling.

Systeem 1 werkt op de automatische piloot, Systeem 2 houdt zich normaal koest en moet je zelf ‘aan zetten’. Echter: je handelt op basis van je automatische Systeem 1 (bijna zonder dat je het doorhebt) of heel doelbewust op basis van Systeem 2.

In de context van organisaties betekent het dat we al onze brainpower in Systeem 2 gebruiken om strategieën uit te stippelen, structuren te bepalen en processen te ontwerpen. Eenmaal terug in de realiteit is het heel vaak Systeem 1 die de boventoon voert en je dag inkleurt met allerlei intenties, gevoelens, interpretaties en ideeën die dwars in gaan tegen wat je eerder hebt bedacht. Zie daar inconsistentie in actie.

De oplossing: maak een momentopname

Het onderscheid tussen Systeem 1 en Systeem 2 maakt het lastig, maar zeker niet onmogelijk om bewuster om te gaan met diepte in verandering. De kunst is om zo nu en dan een momentopname te maken van de huidige stand van zaken in je eigen verandering of organisatie-verandering. Om deze momentopname vervolgens, volgens de lessen van David Bordwell, op drie mogelijke manieren interpreteren:

1. Sharply exclusive: je weet 100% zeker dat iets staat te gebeuren;

2. Probable: je weet met enige zekerheid dat iets staat te gebeuren;

3. Suspension: iets staat te gebeuren, maar je weet niet wat of je weet niet hoe het z’n vorm krijgt.

Het beschrijven van hypotheses is voor mij — en hopelijk ook voor jou — een prachtige manier om Systeem 2 aan het werk te zetten en toch alvast-rekening-te-houden-met en te-benoemen-waar de onzekerheid zit.

Immers, vanuit de kijk van maakbaarheid hebben we de overtuiging dat we alles sharply exclusive weten. “Dat het gebeurt zoals ik dat wil.” Zo diep hoeven we niet in ons hart te kijken om toe te geven dat die overtuiging heel vaak een illusie is. Laat je niet in de luren leggen door te denken dat door een planmatige aanpak de hele verandering maakbaar is. Hoe complexer de verandering, hoe meer de onzekerheid er in sluipt. In plaats van onzekerheid uit de weg te gaan, is het beter die te omarmen.

Actie!

Uiteindelijk is actie een kwestie van doen. Ik kan zeggen dat ik ga hardlopen, maar daarmee heb ik het nog niet gedaan. Maar als ik eenmaal m’n hardloopschoenen aan heb en de voordeur achter mij dicht trek, dan loop ik die paar kilometer vervolgens echt wel.

Zie daarom onderstaande samenvatting in vier stappen als de hardloopschoenen die je iedere keer weer aan kunt trekken.

1. Zie diepte in verandering. Sta even stil, adem in, adem uit……………Actie komt niet voort uit het als een kip zonder kop rondrennen, maar door bewust te zijn wat er allemaal om je heen gebeurt.
2. Maak een momentopname. Wat is 100% zeker en kunnen we in planmatige strategieën, structuren en processen vastleggen? Wat is nog onzeker en vraagt om loslaten? Loslaten van controle en met een open mind, open heart en open will ontdekken wat het van ieders gedrag, samenwerking en leiderschap vraagt?
3. Zet in actie wat je 100% zeker weet. Niet verder lezen, actie!
4. Prototype wat je niet zeker weet: “move into action, before it’s figured out,” zoals Otto Scharmer het zo prachtig verwoord. Oefen, probeer, experimenteer en gebruik datgene wat ontstaat in je uiteindelijke resultaat — of niet.

Als je nu zelf ook de vijfde stap zet, is jouw actie al een feit.
It’s time to move!