Zoals de oude heks in de film Big Fish terecht opmerkt: “The biggest fish in the river gets that way by not getting caught”. Als zijn context niet verandert, verandert zijn status ook niet. Hij is ooit in de rivier gekomen, zit daar nog steeds en als niemand hem in de toekomst te slim af is, zal hij altijd de Big Fish blijven. In iedere organisatie zitten een aantal van deze grote vissen. Dingen die altijd zo zijn gegaan, omdat niemand ze heeft gevangen en het eco-systeem even een goed pak rammel gaf. Tijd om de kracht van je context in te zien.

Context is om je heen, het is alles omvattend. Het is net als tijd, dat is er ook altijd. Geen wonder dat je context beter begrijpt als je het koppelt aan tijd: jouw context (of die van je organisatie) heeft een verleden, heden en een toekomst. Het was, het is en het zal zijn. Grote vissen in organisaties acteren volgens dezelfde formule: ik heb het altijd zo gedaan (verleden), ik vind het prima zo als we nu werken (heden) en ik zie geen reden waarom ik daar iets aan zou veranderen (toekomst).

Kies je weg — nu!

Als je hier iets langer bij stil staat en bewust bent van de driedeling verleden-heden-toekomst, zul je beseffen dat de kracht om iets te veranderen in het heden zit. Immers: het is in het heden waar je iets wil

• behouden (“Ik heb het altijd zo gedaan”, aldus de grote vis);
• verbeteren (“We kunnen onze klanten nóg beter helpen.”); of juist
• veranderen (“We moeten een innovatief product op de markt brengen.”).

Allen worden sterk gevoed door het verleden, kennen een verlangen richten de toekomst — maar worden bepaald op basis van het heden. Een heden, een nu, zoals we die allemaal anders (want individueel) ervaren. De beleving van een context is sterk persoonlijk en verandert daarom met name als we er zelf iets aan doen.

Van ego- naar eco-awareness

Er zelfs iets aan doen, dat is in mijn ervaring het allerbelangrijkste voor een succesvolle organisatieverandering. De optelsom van ieders eigen bijdrage staat gelijk aan het verandervermogen van je organisatie. Door een planning te maken voor je team, pro-actiever te zijn in context met je collega’s, een nieuw proces te volgen, tijd te nemen voor innovatie of je kennis toe te passen in het ontwerp van een nieuwe technologie. Wat het ook is, jouw bijdrage aan de verandering maakt een verschil.

En nu de paradox: je eigen bijdrage wordt beter als je meer bewust bent van wat er om je heen gebeurt. Als je de shift maakt van ego-awareness naar eco-awareness. Oftewel: je context vergroten door het bewustzijn dat verandering ontstaat in interactie met je omgeving. Sterker nog, verandering ontstaat met name op die plekken waar twee contexten elkaar ontmoeten, of zoals Otto Scharmer het in zijn laatste boek treffend omschrijft:

“All change takes place in a context. It can be personal, relational, institutional or global. Attending to the opening of a crack requires exploring the edges of the system and the self. At these edges, when we are lucky, we can sense a field of future possibility that is wanting to emerge.” (Scharmer & Kaufer, 2013)

Waar twee contexten elkaar ontmoeten kan het gaan schuren, piepen en kraken — en in die oneffenheid zit de verandering. Een samenwerking tussen twee teams die niet optimaal verloopt omdat beide vasthouden aan hun manier van werken (relational), de ineffectieve relatie tussen toezichthouders en banken / accountants of de impasse waar de huizenmarkt zich al veels te lang in bevindt (instituational) of de in elkaar grijpende (geo-)politieke, economische en persoonlijke belangen die spelen bij de nasleep van een verschrikkelijke vliegtuigramp (global).

Waar twee contexten elkaar ontmoeten, ontmoeten twee verschillende verledens elkaar. Bestaan verschillende verlangens in het heden. Beweegt het naar heel veel mogelijkheden in de uiteindelijke toekomst.

Pak die context in z’n geheel vast.

1. Ontdek met elkaar waar je vandaan komt, wat je heeft gebracht en gevormd waar je nu staat, vorm een beeld van zijn of haar verleden.
2. Bespreek wat je van de ander nodig hebt. Om dat wat je nu hebt te behouden, verbeteren of veranderen. Welke overtuigingen, welk cynisme of welke angsten houden je nu tegen voor het zetten van een een eerste stap richting verandering?
3. Droom samen over een toekomst die zich aandient — die zich iedere keer weer aandient op het moment dat twee of meer mensen interacteren. In een simpel gesprek ontstaan de prachtigste stippen op de horizon.

Verandering ligt elke seconde van de dag weer op de loer. Hoe bewuster je bent van verleden-heden-toekomst, hoe overtuigender je kunt handelen in het nu. That’s all you need to catch that fish.