O metafizycznym fundamencie dzieła sztuki w Czystej Formie

Dawid Młotkowski
Sep 29, 2018 · 5 min read

Tematyka artykułu sytuuje się w obrębie estetyki, ontologii, filozofii człowieka oraz koncepcji sztuki. Głównym zadaniem jest zbadanie ontologicznych założeń, które stanowią podstawę dzieła sztuki. Punktem wyjścia będzie główne dzieło filozoficzne autorstwa Stanisława I. Witkiewicza pt. . Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojecie Istnienia. W nim została zawarta cała witkacowska ontologia. Następnie dokonam analizy w jaki sposób z filozoficznych przesłanek została wyprowadzona koncepcja sztuki w Czystej Formie i ustalę wzajemne związki pomiędzy estetyką, a ontologią.

Witkiewicz w swoich rozważaniach wychodzi od parmenidejskiej sentencji: Byt jest, a niebytu niema. Podstawą wszystkiego jest samo istnienie. Nicość jest pojęciem negatywnym i stanowi nonsens ontologiczny, ponieważ niemożliwym jest wskazanie jakichkolwiek jej elementów oraz podanie dokładnej definicji. Witkacy za punkt wyjścia przyjął system pojęć zasadniczych wynikających z tzw. poglądu życiowego, czyli takiego gdzie w bezpośrednim doświadczeniu możemy przyjąć, że istnieje świat, ludzie, ,,ja”. Pojęcia wynikające z tzw. poglądu życiowego nie wymagają wcześniejszych założeń, oznaczają jedynie w sposób mało-precyzyjny, że coś istnieje.

Poprzez sublimację pojęć wynikających z tzw. poglądu życiowego, Witkiewicz wyprowadził pojęcia bardziej precyzyjne, podlegające już ściślejszemu definiowaniu. Następnie złożył je w hierarchiczny, począwszy od najprostszych pojęć wynikających z poglądy życiowego, przechodził do pojęć abstrakcyjnych, których odpowiednikami są już tylko definicje.

Jak sugeruje tytuł dzieła Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojęcie Istnienia u podstaw Istnienia (takie pojęcia są pisane przez autora z dużej litery) leży założenie o możliwości wyprowadzenia wszystkich pojęć witkiewiczowskiego systemu ontologicznego. Wszystko co jest, może mieć tylko jedną formę — istnienie. Można powiedzieć, że w momencie wprowadzenia pojęcia Istnienia, wszystkie inne twierdzenia oraz pojęcia są od razu w nim zawarte. Samo pojęcie Istnienia jest pojęciem pierwotnym, czyli każde inne twierdzenie jest możliwe do przyjęcia jedynie pod warunkiem przyjęcia pojęcia Istnienia. Implikacja jest rozumiana jako określony stosunek pojęć i twierdzeń, w którym po założeniu pierwszego, drugie będzie w nim zawarte w sposób konieczny. Samo kryterium konieczności jest oparte w swojej podstawie o prawa logiki. Jeśli twierdzenie nie wynika w sposób konieczny z pojęcia Istnienia, to zdaniem polskiego filozofa jest równoważne z pojęciem Nicości Absolutnej, czyli jest niemożliwe do przyjęcia, bądź jego przyjęcie musiałoby negować Istnienie w ogóle.

Wielość jest pierwszym pojęciem implikowanym przez Istnienie. Witkacy nazywa to implikacją metafizyczną albo implikacją ontologiczną. Można to rozumieć w taki sposób, że Istnienie posiada jedną, jedyną formę i jest nią samo istnienie. Natomiast jest ono złożone z wielości elementów, czyli jest zbiorem. Aby móc coś powiedzieć o Istnieniu potrzebujemy poza pojęciem ,,jest” przynajmniej parę wyrazów. Pojęcie wielości w rozumieniu Witkiewicza ma swoje odniesienie do przedmiotów świata rzeczywistego oraz do obiektów idealnych.

Skoro Istnienie jest jedno i jednocześnie jest złożone z wielu elementów, które je tworzą, to jest ono wielością w jedności, co jest równoważne z jednością w wielości. Możemy zauważyć, że to fundamentalne stwierdzenie zawiera w sobie dialektyczna sprzeczność. Zdaniem Witkacego ta sprzeczność, jest niemożliwa do usunięcia, ponieważ w taki sposób wynika z samej istoty Istnienia. Aczkolwiek owa sprzeczność jest jedynie pozorna. Sprowadzając twierdzenie o wielości w jedności do pojęć części oraz całości, możemy zauważyć, że na gruncie logiki sprzeczność nie występuje. Jedno Istnienie złożone ze zbioru elementów, które istniejąc składają się na całość tego Istnienia. W taki sposób sprzeczność w sposób konieczny zostaje zniesiona. Wielość Istnienia stanowi całość, w której elementy są jej częściami. Forma istnienia musi być jedna, organizująca wszystko, co jest.

„Ponieważ wszystko co istnieje, a więc: my sami i psychicznie i fizycznie, wielkie kompleksy zjawisk w naturze i przedmioty — mają tę cechę zasadniczą, że stanowią w mniejszym lub większym stopniu pewne całości i jedności, a składają się z części w tę jedność związanych, czyli stanowią jedność w wielości lub na odwrót, prawo to uważam za zasadnicze prawo Istnienia”[1].

Implikacja metafizyczna w witkacowskim systemie ontologicznym zajmuje funkcje centralną. Zatem Istnienie jako jedność w wielości równoważne z wielością w jedności znajduje również swoje ozdwierciedlenie w dziele sztuki. Koncepcja sztuki w Czystej Formie została wyprowadzona z pojęcia Istnienia. Forma estetyczna jest również konstrukcją, która posiada w sobie jedność wszystkich elementów tworzących dzieło sztuki. Mogą to być tzw. elementy proste (barwy i dźwięki) albo elementy złożone ( znaczenie słów, działania na scenie). Każdy element dzieła zostaje scalony w całość, co staje się wyrazem jego jedności.

Witkacy w kwestii podstaw sztuki sytuuje się jako przedstawiciel formizmu. Uważa, że forma dzieła w Czystej Formie może być tworzona w uniezależnieniu od zasad świata zewnętrznego, czyli elementy mogą być zdeformowane. Dzieło jako konstrukcja czysto artystyczna ma za zadanie wywoływać w odbiorcy wrażenie jedności. W koncepcji Witkiewicza to wrażenie jedności jest równoważne z wywołaniem uczucia metafizycznego. Zatem uzasadnienie teorii sztuki w Czystej Formie uważa się podstawę w prawach Istnienia, czyli w prawach ontologii. Uczucia metafizyczne wywoływane pod wpływem artystycznej konstrukcji wzbudzają w odbiorcy wyjątkowy stan przezywania, w którym przeżywa uczucie jedności. Witkacy uważa, że podstawą konstytuującą dzieło sztuki jest możliwość wzbudzenia w odbiorcy przeżycia metafizycznego.

Pojęcie Wielości implikuje pojęcie Istnienia Poszczególnego. Całość Istnienia jest złożona z wielości Istnień Poszczególnych, czyli elementów Istnienia. W rozprawie będę badał, w jaki sposób całość Istnienia jest zbudowana z elementów. Pojecie Istnienia Poszczególnego implikuje pojęcie jakości. Witkiewicz nazywa to implikacją wzajemną. Podobnie jak wielość elementów tworzy całość Istnienia, tak samo jakości wewnętrzne tworzą jedność osobowości danego indywiduum. Takie spojrzenie wpisuje się w definicję psychologistyczną, wedle której osobowość jest wielością jakości, gdzie jakość stanowi element treści jego świadomości. Trwanie indywiduum jest następstwem kompleksów jakości, których treść stanowią przeżycia. Jedność osobowości w terminach poglądu psychologistycznego jest formalną jakością całości naszego istnienia.

Kompleks jakości, nawet najbardziej chaotyczny ma określony porządek, czasowy oraz przestrzenny. Geneza uczuć metafizycznych sprowadza się do założenia, że w świadomości każdego indywiduum pojawiają się jakości w ich trwaniu. Taka koncepcje następstwa jakości w trwaniu Witkacy oparł na koncepcji tzw. „symbolicznej funkcji pamięci” Hansa Corneliusa. Kiedy świadomość w miarę pojawiania się nowych jakości komplikuje się coraz bardziej, możemy osiągnąć inny wymiar związków pomiędzy różnymi jakościami, które układając się w całość utworzą harmonijny obraz świata, czyli Istnienia.

Dzieło sztuki w Czystej Formie jest środkiem potęgującym intensywność przeżywania jedności osobowości danego indywiduum, co jest równoważne z przeżyciem metafizycznym, którym jest dotkniecie najgłębszej tajemnicy bytu (Istnienia), czyli przeżycie jedności w wielości.

[1] Stanisław Ignacy Witkiewicz, O znaczeniu filozofii dla krytyki i inne artykuły polemiczne, s. 42.

    Dawid Młotkowski

    Written by

    Welcome to a place where words matter. On Medium, smart voices and original ideas take center stage - with no ads in sight. Watch
    Follow all the topics you care about, and we’ll deliver the best stories for you to your homepage and inbox. Explore
    Get unlimited access to the best stories on Medium — and support writers while you’re at it. Just $5/month. Upgrade