Nog welkom in de Europese Unie? De relatie tussen Turkije en Europa

Turkije staat al bijna twee decennia op de kandidatenlijst van de Europese Unie. Of dat lidmaatschap er ooit van gaat komen, is de vraag. De politieke ontwikkelingen van het afgelopen jaren onder bewind van president Erdoğan hebben de democratie en de mensenrechten geen goed gedaan.

Het zijn roerige tijden in Turkije. Grote gebeurtenissen als de mislukte militaire coup, de heksenjacht op Gülen-aanhangers, de diplomatieke rel tussen Nederland en Turkije en het referendum waren groot in het nieuws. President Recep Tayyip Erdoğan is al jaren bezig om zijn macht uit te breiden, en dat begint steeds meer dreigende vormen aan te nemen.

“De uitgebreide bevoegdheden van de president corresponderen niet met de Europese invulling van democratie.”

De deur staat op een kiertje
Deze ontwikkelingen staan de mogelijke toetreding tot de Europese Unie steeds meer in de weg. De deur naar het EU-lidmaatschap van Turkije staat nog maar op een kiertje, liet het Europese Parlement weten op 27 april dit jaar. Diezelfde week besloot de Raad van Europa om Turkije onder toezicht te stellen, een drastische maatregel. Ze maken zich zorgen over de verslechterde situatie rondom mensenrechten en minderheden. De Turkije-rapporteur van de Raad zei tegen persbureau AP: “De uitgebreide bevoegdheden van de president corresponderen niet met de Europese invulling van democratie.”

Turkse president Recep Tayyip Erdogan spreekt het volk toe.

Volgens de Nederlandse partijen in het Europese Parlement is het totaal ongeloofwaardig om over integratie door te praten. Begin maart noemde Erdoğan Nederland en Duitsland nog nazi-overblijfselen toen ze weigerden om ministers van Erdoğan binnen te laten om campagne voor het referendum te voeren. Maar Nederland kan niet alleen beslissen of ze Turkije wel of niet in de Unie willen, in Brussel zullen ze een stelling moeten innemen tegenover Turkije, vinden de Nederlandse partijen. Veel Europese landen twijfelen nog: Turkije is immers wel NAVO-lid, een belangrijke speler in Syrië die helpt de enorme vluchtelingenstroom tegen te houden.

Ondertoezichtstelling
Al sinds 1999 staat Turkije op de kandidatenlijst om toe te treden tot de Europese Unie. In 1987 vroeg Turkije lidmaatschap aan. Maar daar gingen niet alle lidstaten mee akkoord: Griekenland, sinds 1981 lid, sprak een veto uit. Het veto hieven ze in 1999 weer op, waardoor Turkije op de kandidatenlijst terecht kwam. 
 
Met de ondertoezichtstelling zegt de Raad van Europa impliciet dat Turkije zicht niet aan de Kopenhagencriteria houdt. Alle landen die lid willen worden van de Europese Unie moeten voldoen aan de deze criteria op. Deze criteria werden in eerste instantie vooral bedoeld voor kandidaat-leden uit Oost-Europese landen, die voor hun toetreding nog veel moesten veranderen aan hun economische en politieke stabiliteit. De laatste keer dat Turkije onder toezicht kwam te staan, was tussen 1996 en 2004. De ondertoezichtstelling eindigde toen Turkije de doodstraf afschafte, mede om weer in aanmerking te komen voor het lidmaatschap. In de Kopenhagencriteria staan zes vereisten opgesteld. Samengevat moet het land:

● Een stabiele democratie hebben die de rechtstaat en de mensenrechten waarborgt en minderheden beschermt;
● Een functionerende markteconomie hebben die opgewassen is tegen de concurrentie uit de Europese Unie;
● De gemeenschappelijke wetten en regels van de Europese Unie overnemen in invoeren.

Machtsuitbreiding
Het mogelijke lidmaatschap van Turkije is al jarenlang een gevoelig onderwerp. De ontwikkelingen die Turkije nu doormaakt, wijzen er niet op dat het land democratisch wordt. Onder het steeds autoritairdere presidentschap van Erdoğan gaat het bergafwaarts met de rechten van minderheden, de persvrijheid en de vrijheid van meningsuiting. Na drie termijnen van premierschap, van 2003 tot 2015, werd Erdoğan gedwongen president te worden, een meer ceremoniële functie in het Turkse politieke systeem. Na de coup van vorig jaar juli zag hij zijn kans schoon om een referendum uit te schrijven, dat eerst goedgekeurd werd door het parlement. Op 16 april 2017 mocht het Turkse volk hun stem voorbrengen: ‘evet’ of ‘hayir’, voor of tegen de machtsuitbreiding.

Erdoğan kondigde met zijn overwinning een ‘Nieuw Turkije’ aan.

Het referendum bleek voor Erdoğan niet zonder succes. Hij won het referendum met een nipte overwinning van iets meer dan 51 procent. In hoeverre de uitslag legitiem is, is de vraag. De kiescommissie besloot 1,5 miljoen niet-gestempelde biljetten toch mee te tellen wat tot protesten leidde in de grote steden. Een van de belangrijkste wijzigingen die hij zal doorvoeren is de opheffing van de Turkse premier. Naast staatshoofd wordt de president dan ook regeringsleider. Hij mag ministers benoemen en ontslaan, wetten verwerpen, het parlement ontbinden of een noodtoestand uitroepen. De nieuwe grondwet gaat in 2019 van kracht. In hetzelfde jaar worden parlements- en presidentsverkiezingen gehouden. Erdoğan kan vervolgens, als hij wordt gekozen, twee termijnen van vijf jaar dienen, dus tot 2029. Erdoğan kondigde hiermee een ‘Nieuw Turkije’ aan. Critici noemen dit ook wel een comeback van het Ottomaanse rijk.

Na de mislukte coup verkoopt deze man Turkse vlaggen voor demonstranten in Istanbul.

Pers onder druk
De recente ontwikkelingen komen de persvrijheid niet ten goede. Op 3 mei dit jaar werd de balans opgemaakt: Turkije zakte vier plekken en staat op plek nummer 155, van de 180 landen op de lijst van Reporters zonder Grenzen. Dat de persvrijheid er slecht voor staat in Turkije, is niet alleen iets van de laatste paar jaar. In 2007 stond het land al op plaats 101, in 2009 op plaats 122. Sindsdien is het bergafwaarts gegaan en zakt Turkije tot onder plaats 150.

Journalisten worden in grote getalen geïntimideerd en opgepakt. Zonder berechting worden ze achter de tralies gezet. Al tienduizenden ambtenaren, wetenschappers, docenten en rechters zijn ontslagen, opgepakt of geschorst. Turkije heeft de twijfelachtige eer om de meeste journalisten ter wereld in gevangenschap te houden: eind 2016 waren het er 120. Ongeveer een op de drie journalisten die vastzitten in de wereld, zitten vast in Turkije. Volgens de minister van Buitenlandse Zaken Cavusoglu houden ze helemaal geen journalisten vast, ‘maar hebben ze terroristen gesteund’. Daarmee wordt bedoeld dat de journalisten steun zouden verlenen aan terroristische groeperingen als de PKK, de Koerdische Arbeiderspartij, of Hizmet, de onofficiële naam voor de Gülen beweging. Sinds de coup in de zomer van 2016 zijn al 169 kranten en tv-stations gesloten.

Turkije toch nog in Unie?
Ondanks deze slechte ontwikkelingen liet voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, begin juni weten door te willen gaan met de toetredingsonderhandelingen. Het is volgens hem in het belang van Turkije om het land te laten hervormen en richting de Europese waarden te bewegen. Wel zou het invoeren van de doodstraf een streep zetten door de toetredingsgesprekken. En juist de doodstraf herinvoeren zou Erdogan wel zien zitten, liet hij weten na zijn overwinning bij het referendum.

“Het heeft niet zo veel met toetreding van Turkije te maken, maar met de vluchtelingencrisis en Syrië.” — Jan Marinus Wiersma, Turkije-expert

Volgens Jan Marinus Wiersma, Turkije-expert bij het instituut voor internationale betrekkingen Clingendael, is het helemaal niet realistisch om te denken dat Turkije ooit nog lid zal worden. “Het heeft niet zo veel met toetreding van Turkije te maken, maar met de vluchtelingencrisis en Syrië. Europa heeft Turkije daar voor een deel in nodig”, zegt hij in een interview met Business Insider. “Daarnaast zijn er vanuit Turkije enorme handelsbelangen. De politieke werkelijkheid is natuurlijk dat het een schijnvertoning is, maar het is ook tactiek. Het stopzetten van het kandidaat-lidmaatschap zou een politieke breuk van jewelste zijn.”

Het is bovendien de vraag of Turkije onder Erdogan zelf nog wel zit te wachten op het EU lidmaatschap. In een interview met Reuters zei Erdogan dat na decennia lang wachten het erop lijkt dat Turkije niet welkom is in de EU, zoals de opkomst van populistische politici als Le Pen en Wilders laat zien. Turkije zal niet eindeloos blijven wachten op het bureaucratische en diplomatieke getouwtrek in Brussel, zei Erdogan. In publieke optredens wijst hij regelmatig op de zwakheid en onderlinge verdeeldheid van de EU, en vraagt zich daarbij publiekelijk af wat zo’n unie Turkije nog te bieden heeft.

Bronnen
https://www.nrc.nl/nieuws/2017/04/26/eu-deur-voor-turkije-bijna-dicht-8427806-a1556110
https://www.nrc.nl/nieuws/2017/04/17/uitslag-referendum-wakkert-polarisatie-aan-a1554811
http://nos.nl/artikel/2160602-journalist-zijn-in-turkije-de-druk-neemt-toe.html
http://nos.nl/artikel/2123377-zuivering-turkije-167-wetenschappers-ontslagen.html
https://www.demorgen.be/buitenland/amerikaanse-kranten-scherp-erdogan-gaat-van-turken-lijfeigenen-maken-b968d93d2/)
http://www.dagelijksestandaard.nl/2017/03/gaan-turkije-en-de-eu-uit-elkaar-erdogan-wil-een-tweede-referendum-zie-het-als-een-soort-brexit/