Waarom radicaliseren Nederlandse jongeren?

© Freedom House (2012) “A Free Syrian Army member prepares to fight with a tank whose crew defected from government forces in al-Qsair”

“Vele mensen zeggen dat wij onervaren jongens zijn. Dat wij groentjes zijn. En dat wij, omdat wij in Nederland geboren en getogen zijn, niet kunnen functioneren in een oorlogsgebied.” De Nederlandse jongeman zit gehurkt voor een muur in een verlaten huis. Over zijn gezicht heeft hij een zwarte muts heengetrokken: alleen zijn ogen zijn zichtbaar. Hij tuurt door een kijkgat, met in zijn hand een Kalashnikov. Af en toe lost hij schoten.

Oh, Oh, Aleppo

De jongen, die niet ouder dan vijfentwintig lijkt, reisde af naar Syrië om daar te strijden tegen het regime van Assad. Hij noemt zichzelf mujahid, dat in het Arabisch letterlijk strijder betekent. In de film Oh, Oh, Aleppo die door en over mujahideen is gemaakt, laten hij en andere Nederlandse jihadstrijders zien hoe hun leven in de Syrische ‘spookstad’ eruit ziet.

Wat drijft hen om het veilige Nederland te verruilen voor een onzeker bestaan tussen kogels en bommen? In Oh, Oh, Aleppo stelt een van de jihadstrijders de retorische vraag: “Is het niet de bedoeling dat wij sterven op Allah’s pad?” Het lijkt erop dat deze jongens zich door hun sterke geloofsovertuiging geroepen voelen om een bijdrage aan de oorlog te leveren. Maar is religie wel de wortel van hun radicalisering?

Oorlog in Spanje

Om hierachter te komen, duiken we eerst de geschiedenis in. Het is 1936 en in Spanje is een democratisch gekozen linkse regering aan de macht: de Tweede Spaanse Republiek. Een groep nationalistische generalen van de Spaanse Republikeinse Krijgsmacht pleegt een staatscoup onder leiding van Francisco Franco. Er breekt een burgeroorlog uit in Spanje.

De nationalistische rebellen worden gesteund door nazi-Duitsland en fascistisch Italië. De Sovjet-Unie en Mexico helpen de loyalisten. Andere landen voeren officieel een non-interventiebeleid. De Brigadas Internacionales, die bestaat uit militaire eenheden van vrijwilligers vanuit verschillende landen, vecht mee aan de zijde van de loyalisten.

“Het is bijna heroïsch: je leven op het spel zetten voor een strijd die je eigenlijk niet hoeft te voeren.”

Britse helden

Ook Britse aanhangers van het communisme sluiten zich aan bij de Brigadas Internacionales. Hoewel hier een aantal hoogopgeleide intellectuelen bijzitten, maken de meeste van hen deel uit van de arbeidersklasse. Hun motivatie om mee te strijden vinden zij in het anti-fascisme. Bovendien zien zij het verdedigen van de democratisch gekozen Spaanse Republiek als een manier om de dreiging van het fascisme in Europa te verslaan.

De Britse communistische partij ronselde vrijwilligers in Groot-Brittannië. Deze vrijwilligers werden door de partij ingezet om de ‘democratie’ van Spanje te verdedigen. Daar kunnen vraagtekens bij worden gezet, want de grote leider van het communisme, Joseph Stalin, liet in zijn eigen land juist maar weinig over van deze ‘democratie’.

Vechten tegen het fascisme en opkomen voor de democratie: het klinkt als een prachtig ideaal. Sterker nog, deze Britse burgers verlieten hun eigen veilige Engeland om te strijden in een oorlog waar zij in hun dagelijks leven niet eens de directe gevolgen van ondervonden. Het is bijna heroïsch: je leven op het spel zetten voor een strijd die je eigenlijk niet hoeft te voeren.

“Achter radicalisering ligt een dieper fenomeen verborgen.”

Syriëstrijders en Spanjegangers

Maar is dit niet exact wat jongeren doen die naar Syrië afreizen? De in Nederland geboren en getogen jongen uit Oh, Oh, Aleppo liet de zekerheid van zijn leven achter in Nederland terwijl hij daar niet toe werd gedwongen. Ook hij vecht tegen het regime van een fascistische dictator. Dit soort jongeren noemen wij geradicaliseerd. Wanneer we aan de Britten in de Spaanse burgeroorlog denken, noemen we die eerder activisten.

En dat terwijl de radicalisering van de Britten sterk lijkt op de radicalisering van de hedendaagse jihadstrijders in Syrië. De Britse communistische partij ronselde burgers door hen het gevoel te geven dat zij de democratie konden verdedigen met oorlogvoeren. Ook IS ronselt op slimme wijze mensen die bereid zijn om met gevaar voor eigen leven te vechten. Net als in de Brigadas Internacionales zijn de meeste Syrië-gangers afkomstig uit de sociale onderklasse, waarover later meer.

Huidige jihadisten zien het als hun plicht om hun moslimbroeders te helpen. Een van de strijders uit Oh, Oh, Aleppo zegt, terwijl hij in een huis staat dat overhoop gehaald is: “Dit is een van de redenen waarom wij vertrokken zijn uit Nederland. (…) Om de eer en bezittingen van de moslims te verdedigen.” Ook de Spanjegangers voelden zich verplicht om mee te vechten. “Ik moest meehelpen met het Spaanse volk, ik kon niet anders, mijn idee drong mij er automatisch heen,” schreef een van de vrijwilligers vanuit het hospitaal naar zijn vrouw. Opvallend is ook dat zowel de jihadisten als de Spanjegangers de oorlog als een heilige oorlog ervaren.

Vormen van radicalisering

Hoewel er veel overeenkomsten te vinden zijn tussen de Spaanse en de Syrische burgeroorlog, hebben de vrijwillige strijders in Syrië van nu een ander motief dan de Spanje-gangers toen. De hedendaagse jihadstrijders voeren strijd in naam van de Islam. De vrijwillige soldaten van de Spaanse burgeroorlog hadden een politiek motief. Radicalisering neemt in deze voorbeelden dus een religieuze en politieke vorm aan. Achter deze radicalisering ligt een dieper fenomeen verborgen.

We hebben vastgesteld dat radicalisering niet exclusief verbonden is aan één specifieke etnische, culturele, religieuze of politieke groep. Als we de Spaanse burgeroorlog en de strijd in Syrië naast elkaar leggen zien we dat mensen zich in verschillende omstandigheden aangetrokken voelen tot vormen van radicalisering. De zoektocht naar de wortel van radicalisering brengt ons bij polarisatie. Dit is de verscherping van tegenstellingen tussen groepen in de samenleving die kan resulteren in spanningen tussen deze groepen en toename van segregatie.

“Radicale moslimjongeren hebben meestal oppervlakkige religieuze kennis”

Gepolariseerde samenleving

De directeur van Concordia University’s School of Community and Public Affairs, stelde in dit artikel dat radicale Islamitische groeperingen aantrekkelijk zijn voor zowel eenzame, verloren zielen als voor moslims in westerse landen die zich buitengesloten en uitgestoten voelen. Polarisatie in Nederland betreffende de laatste groep mensen is de afgelopen jaren steeds sterker geworden. Wanneer deze negatieve polarisatie maatschappelijke, politieke en persoonlijke relaties aantast en ondermijnt komen maatschappelijke participatie en sociale stabiliteit onder druk te staan. Kloven die er al waren lijken zich dan te vergroten.

Een samenleving die op deze manier sterk gepolariseerd is kan een ideale en vruchtbare voedingsbodem zijn voor radicale ideologieën. Vooral jongeren, die zich in een levensfase bevinden waar ze op zoek zijn naar hun identiteit, zijn in zo’n samenleving extra vatbaar voor radicalisering. Zo hebben zij bijvoorbeeld, door het stijgen van de hormoonspiegel, de neiging tot roekeloos gedrag en het opzoeken van kicks.

Daarnaast kan radicalisering in sociaal opzicht veel bieden: een groepsgevoel dat bescherming biedt, nieuwe vrienden, waardering en het gevoel belangrijk te zijn. Niet te vergeten bieden radicale ideologieën of groepen mensen een helder en vastomlijnd wereld- en ideaalbeeld waardoor keuzes tussen goed en fout eenvoudiger worden. En dat is iets waar vooral jongeren in hun zoektocht naar zichzelf enorm behoefte aan hebben.

Radicale jongeren

Jongeren die meedoen met de jihad vormen geen eenduidige groep en zijn lang niet allemaal religieusradicaal. Sebastian Abdallah schreef in een opiniestuk in Trouw dat zij grofweg onder te verdelen zijn in een aantal categorieën: de loverboy-achtige slachtoffers, de sensatiezoekers, de jongeren die flink hebben nagedacht over de maatschappij, waarnaar ik zal refereren als de maatschappijcritici en de jongeren die combinaties vertonen van deze categorieën.

Binnen de categorie van loverboy-achtige slachtoffers vallen diegenen die geïmponeerd raken door verhalen van wervers over ‘echte rechtvaardigheid’ en ‘de goede manier van leven’. Zij worden dus eerder overtuigd door emotie dan door argumenten. Ook sensatiezoekers worden verlokt door emotie, maar dan vooral door adrenalinekicks en andere emotionele beloningen voor hun daden. Opvallend, maar niet onlogisch is dat deze jongeren meestal oppervlakkige religieuze kennis hebben. De verklaring voor hun gedrag is dus niet te vinden in extremistische ideologieën.

CDA-raadslid Ibrahim Wijbenga gooit daar in een interview met een redacteur van de Volkskrant nog een schepje bovenop. “Ik ken veel van die jongens. Het is ontluisterend hoe dom en onwetend ze zijn. Veel van hen hebben psychische problemen of zijn autistisch.” Natuurlijk zijn er ook jongeren die weloverwogen de keuze maken om zich aan te sluiten bij de jihad. Deze maatschappijcritici zoeken actief naar een manier voor de Islam om iets te doen aan de staat waarin de maatschappij verkeert. Sommigen zien geweld hierbij als noodzaak of optie.

De meerderheid van de jongeren die zich aansluit bij de jihad is echter laaggeschoold, heeft weinig toekomstperspectief en bezit, zoals eerder genoemd, slechts oppervlakkige religieuze kennis. Het interessante is dat deze verhouding ook weer terug te zien is bij de strijders in de Spaanse burgeroorlog. Ook daar kwam het merendeel uit de sociale onderklasse en sloten hoogopgeleiden zich in veel kleinere aantallen aan bij de Brigadas Internacionales.

De rol van religie

Hoewel polarisatie een wortel lijkt te zijn voor radicalisering, is het geen garantie voor radicalisering. Mensen kunnen perioden hebben van sterke polarisatie waarbij geen radicalisering optreedt. Maar het werkt wel andersom. Waar radicalisering is, speelt polarisatie een rol.

Er is geen eenduidig antwoord te geven op de vraag waarom Nederlandse jongeren radicaliseren en zich aansluiten bij de jihad. Het proces van alle vormen van radicalisering hangt samen met een divers aantal factoren, waarvan polarisatie een belangrijke is. Daarnaast kunnen we aan de hand van persoonskenmerken identificeren welke individuen in meerdere mate vatbaar zijn voor radicalisering. Het is belangrijk om te beseffen dat religie een minder prominente rol speelt in dit proces dan wij in het westen misschien denken.

Bronnenlijst:

Nederlands Jeugd Instituut - Ontstaan radicalisering

Nederlands Jeugd Instituut - Polarisatie en radicalisering

Trouw - Sebastian Abdallah

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

Volkskrant - Interview Ibrahim Wijbenga

The Guardian - British muslims

International Business Times - Islamic extremism

Montreal Gazette - Radicalization

The Guardian - Britain’s Spanish civil war volunteers

Trouw - Syrië als het Spanje van toen

NPO - Andere Tijden

Fighting Journalists - Oh, Oh, Aleppo

One clap, two clap, three clap, forty?

By clapping more or less, you can signal to us which stories really stand out.