Baráttan við egóið innra með þér er litríkt fjölmenningarsamfélag.

Kannski ertu egóið þitt eftir allt saman

Halldór Armand
Jul 28, 2017 · 5 min read

Birtist fyrst í LungA-bæklingnum 2017.

Í nýju Guardians of the Galaxy-myndinni er verndarenglunum bjargað úr klandri einhvers staðar í víðáttum stjörnuþokunnar af dularfullri veru. Það kemur á daginn að veran reynist vera týndur faðir söguhetjunnar Quills og nafn hennar er Egó. Síðar meir býður hún Quill og félögum á plánetuna sína, sem ber sama nafn, og bróðurpartur myndarinnar gerist svo á þessum forvitnilega hnetti. Quill er afkvæmi Egós, kominn af egói. Og já, okkar maður reynir sömuleiðis án afláts að nálgast látna móður sína gegnum vasadiskóið sitt. Áhorfandinn öðlast þessa vitneskju snemma í þessari fjörugu mynd og getur nokkurn veginn sagt sér hvaða hlutverk bíður Quills. Til þess að fullkomna Ödipúsar–komplexinn og jafnframt að bjarga heiminum þarf hann — nema hvað — að eyða plánetunni Egó. Hann þarf að sigrast á egóinu.

Ef Hollywood-myndir eru spegilmynd samtímans, einhvers konar samtal menningarinnar við sjálfa sig, þá eru skilaboðin augljós. Egóið er það sem ógnar tilvist okkar, það er það sem ógnar gjörvallri veröldinni. Það er egóið sem vill leggja heiminn undir sig, það er egó sem framkallar ofstopa, ofbeldi, grimmd og svo framvegis. Spurningin er: Tökum við undir þetta? Það er auðvitað engin tilviljun að Hollywood annars vegar kjósi þetta viðfangsefni og hins vegar þessa nálgun á það. Þetta er allt saman ansi kunnuglegt. Baráttan við egóið hefur verið vinsælt stef í okkar menningarheimi um hríð. Hún er til dæmis ein af grunnstoðum núvitundarhugleiðslu, sem farið hefur eins og flóðbylgja yfir Vesturlönd, þar sem í einfölduðu máli gengið er út frá því að egóið sé í senn skáldskapur hugans og rót mannlegrar þjáningar. Það er egóið sem er hið sanna fangelsi, leiksviðið innra með þér þar sem þú klæðist sífellt nýjum herklæðum löngunar og girndar. Þau hlutverk sem þér eru falin á sviðinu eru orsök þess að líf þitt er uppfullt af þjáningu.

Erum við sammála Guardians of the Galaxy-hugmyndafræðinni? Eru vandamál heimsins fólgin í egóinu? Í þeirri kvikmynd holdgervist egóið ennfremur í líkama miðaldra karlmanns sem leikinn er af Kurt Russell (enda ekki til auðveldara skotmark í dag en miðaldra karlmaðurinn). Það er semsagt vitfirrtur, miðaldra egóisti sem ætlar sér að leggja allt í rúst til að næra egóið sitt. Hljómar það kunnuglega? Hvað með hlýnun jarðar? Er hún egóvandamál líka? Flóttamenn á vergangi sem alls staðar koma að luktum dyrum? Hin lygilega misskipting auðs á veraldarvísu? Með öðrum orðum; getur verið að allar nútímabirtingarmyndir innri mótsagna kapítalismans séu af sama meiði? Og er baráttan gegn egóinu einhvers konar lógískt andsvar við þessari sameiginlegu rót, móteitur sem þrýst er inn í veruleikann úr öllum áttum til þess að kveða niður vofuna?

Þegar búðarglugginn brotnar

Kannski ættum við að snúa taflinu við. Getur verið að stríðið gegn egóinu sé einmitt það sem þarf til þess að viðhalda óbreyttu ástandi? Öðru eins hefur verið haldið fram. Öll lifum við í aldingarðinum innan neysluhjúpsins. Tilvera okkar er búðargluggi. Við erum örugg, áhyggjulaus og aldrei krafin svara. Hér gerist sama og ekki neitt. Við fríkum síðan út þegar framin eru hryðjuverk á kunnuglegum stöðum vegna þess að þau splundra fantasíunni okkar og þá fyrst rennur almennilega upp fyrir okkur að það er annar heimur utan hjúpsins. Raunin brýtur sér leið inn í tilveruna, eins og einhver myndi segja. Við bregðumst við með því að taka þátt í innantómri prófílmyndaflatneskju. Við förum á styrktartónleika og kaupum bjór og djammkeðjureykjum, allt í nafni göfugs málefnis! Við setjum upp kynlaus klósett til þess að skapa svæði án aðgreiningar í samfélagi sem er grundvallað á hugmyndafræði aðgreiningar og svo framvegis.

Það er ekki auðvelt að lifa tilveru nútímamanneskju. Alls staðar eru áminningar um sekt okkar. Er þá ekki freistandi að krossleggja fætur uppi í sófa, kveikja á kerti, smeygja heyrnatólum á eyrun og virkja litla hugleiðsluappið í símanum sínum? Minna sig á að egóið sé ekkert nema tilbúningur hins eirðarlausa huga og að maður sjálfur sé, þegar horft er í gegnum kyrrt og tært vatnið, ekkert nema birtingarmynd náttúrulegrar einingar og … beri þar með ekki ábyrgð á neinu. Renna svo heyrnartólunum aftur niður, dæsa af ánægju og njóta kyrrðarinnar sem ríkir hið innra, halda síðan áfram að lifa nákvæmlega sama lífinu, vefja kannski eina sígarettu til hátíðarbrigða og flytja litla, sæta einræðu fyrir utan Húrra um að trúarbrögð séu orsök hins illa í heiminum eða að starfsfólk Útlendingastofnunar eigi að skammast sín.

Ég skrifa þetta sem maður sem hefur upplifað ómetanleg og tímalaus augnablik gegnum hugleiðslu þar sem tilfinningin var eins og undirstöður alls væru að molna í huganum. Kannski voru það einhver sekúndubrot eða mínútur þar sem mér fannst eins og herklæðum egósins væri svipt utan af mér, sviðið undir fótum mínum brotnaði, ljósin í salnum slokknuðu. Ég myndi ekki masa um það á þessum vettvangi ef ekki væri fyrir þá staðreynd að ég er í vafa um hvað þessi verðmætu og um leið ógleymanlegu augnablik merkja.

Því ég er ekki viss. Liggur leiðin til sjálfsþekkingar inn á við? Lengst af hefur maður hallast að því viðhorfi. Ég hef löngum haft það á tilfinningunni að það fólk — t.d. virtir og vinsælir heimspekingar — sem heldur því fram að búddísk hugleiðsla sé í raun hin fullkomna hjálparhella taumlausrar markaðs- og neysluhyggju, einhvers konar niðursoðin friðþæging, hafi í raun ekki reynslu af því sem það er að tala um. En það er mögulega eitthvað til í þessu, því verður ekki neitað. Af hverju erum við að streða við þetta? Hvers vegna er svona mikilvægt að kála egóinu? Getur ekki verið að það þjóni einhverju hlutverki fyrst raddir þess eru stöðugt að hvísla einhverju að manni? Hættum við að vera gráðug, ofstopafull og árásargjörn ef við sigrumst á egóinu? Gott og vel. En höldum við andlegum sprengikrafti? Erum við sjálfsgagnrýnin áfram? Höfum við áhugaverða hluti að segja án egós? Eða hverfur þetta allt saman þegar við sogumst dag einn ofan í hið eilífa nú og störum tæmd af okkur sjálfum á veröldina eins og hún sé fullkomlega sjálfgefið viðfangsefni?

Það kann að vera að egóið sé okkar stóri vandi og hlutverk okkar sé að gerast verndarenglar stjörnuþokunnar innra með okkur. Þar sé að finna ótæmandi lind ranghugmynda, jafnvel heila plánetu sem spúir órum og ótta látlaust upp úr iðrum sínum og felur þannig fyrir okkur sannleikann. En það kann líka að vera að veruleikinn sé ein stór ranghugmynd í þeim skilningi að það að vera manneskja sé einfaldlega að skapa heiminn upp á nýtt hvern einasta dag eftir þeirri uppskrift sem raddirnar í höfði okkar — egóið! — hvísla að okkur. Að ætla sér að þurrka uppsprettu ranghugmyndanna feli í sér afneitun á okkar mannlegasta eiginleika. Þannig getur verið að sannleikann og sjálfsþekkinguna sé ekki að finna innra með okkur í ególausu lofttæmi, heldur einmitt fyrir utan okkur, í orðum okkar og athöfnum, blómstrandi innan þeirrar ímyndunar sem við köllum raunveruleika.

    Halldór Armand

    Written by

    Welcome to a place where words matter. On Medium, smart voices and original ideas take center stage - with no ads in sight. Watch
    Follow all the topics you care about, and we’ll deliver the best stories for you to your homepage and inbox. Explore
    Get unlimited access to the best stories on Medium — and support writers while you’re at it. Just $5/month. Upgrade