De schrijnende onduidelijkheid over Srebrenica

Verwarring en schimmige onduidelijkheid leiden nog steeds een leven. Het omkrult de val van Srebrenica als de wurggreep van een slang. Zelfs over het feitelijke getal van het aantal doden wordt jaren later nog gespeculeerd.

De International Commission on Missing Persons (ICMP) stelt het aantal doden ten gevolge van de inname van Srebrenica tussen de 8100 en 8300. (Press Releases, 2012, http://www.ic-mp.org/press-releases/over-7000-srebrenica-victims-recovered/) Mark Rutte noemt het twintig jaar na de massamoord een “zwarte bladzijde in de geschiedenis”. (http://www.telegraaf.nl/binnenland/24629874/___Srebrenica_blijft_zwarte_bladzij___.html)En op 25 oktober dit jaar laat NOS weten dat de nabestaanden van drie omgekomen moslimmannen willen dat oud-commandant Thom Karremans en twee andere leidinggevenden van Dutchbat alsnog strafrechtelijk vervolgd worden. (http://nos.nl/artikel/2064931-nabestaanden-willen-vervolging-karremans-door-europese-hof.html)

Geschiedenis
“Toen Tito nog leefde was het goed.” Dalida Parganlija (38) komt uit Bosnië en maakte de Bosnië-oorlog mee. “Ik zat in een schuilkelder met een katholiek, een Orthodox-Christelijke en zelf ben ik moslim. Ze zeiden dat het een religieuze oorlog was, maar dat was het niet. Het was een strijd op hoger niveau.”

“Toen Tito nog leefde was het goed”

Hoewel deze Bosnische geen religieuze strijd ervoer tussen haar en haar landgenoten, ligt Bosnië wel op het snijpunt van drie invloedssferen. Vanuit het westen een katholieke invloed, vanuit het oosten de Orthodox-Christelijk en vanuit het zuiden het moslim-geloof. En tussen die groepen is altijd strijd geweest over wie het voor het zeggen heeft.

Bovendien zijn Serven en Kroaten meerdere keren verwikkeld in conflicten. En de Serven willen in Bosnië al het niet-Servische uitroeien. Tito onderdrukt tijdens zijn bewind in Joegoslavië de nationalistische gevoelens van de verschillende groepen en houdt daarmee de etnische spanningen in toom. Maar na zijn dood komen die weer in alle hevigheid boven. En dat leidt tot een oorlog met een catastrofaal einde.

Srebrenica
De stad Srebrenica bevindt zich in Bosnië en wordt beheerst door Bosnische Serviërs. Na het uiteenvallen van Joegoslavië en de woedende burgeroorlog wordt Srebrenica tot een veilige enclave voor moslims verklaard. Om hun veiligheid te waarborgen komt er namens de Verenigde Naties een internationale vredesmacht. Het Nederlandse bataljon ‘Dutchbat’ heeft verschillende uitkijkposten rondom het gebied en heeft als taak de strijdende groepen bij elkaar vandaan te houden.

De Nederlandse ‘Blauwhelmen’ worden niet zwaar bewapend, omdat het hun taak is de vrede te bewaren. De VN belooft in 1994 wel gevechtsvliegtuigen in te zetten als dat nodig is. In de interactieve documentaire van Argos is te zien dat de militairen al snel doorhebben dat de Serviërs bezig zijn om een aanval voor te bereiden. (http://srebrenica.vpro.nl/)

De enclave is omsingeld door de Bosnische Serviërs. De Dutchbats kunnen hen vanuit hun uitkijkposten zien in de heuvels om het gebied heen. De Serven beheren ook de aanvoerroutes. Dat heeft ten gevolge dat er een tekort is aan voedsel, medicijnen en brandstof. Bovendien is de Dutchbat dus lichter beveiligd dan de strijdende partijen.

Naïviteit of vredesbeleid
De pijnlijke vraag die toch gesteld moet worden, is: ‘Had de val van Srebrenica voorkomen kunnen worden?’. Veel is hierover gespeculeerd. Want waarom laat je een licht bewapende troep een enclave van ongeveer 38.000 (richtcijfer UNHCR, vluchtelingenorganisatie VN) mensen verdedigen die bedreigd wordt door een veel groter aantal Serviërs met veel grover geschut?

“Had de val van Srebrenica voorkomen kunnen worden?”

Zwaardere bewapening is echter niet de oplossing volgens de VN. Het doel is om de moslims en de Serviërs bij elkaar vandaan te houden en niet om één van de twee aan te vallen. De Dutchbat zou zich alleen mogen verdedigen. Maar de Thom Karremans, de commandant van het bataljon, weet dat hun wapens niet sterk genoeg zijn om de enclave te verdedigen.

Ondertussen wordt de dreiging sterker. De Serviërs bereiden een aanval voor. En dat blijft bij Dutchbat niet onopgemerkt. Eén van de militairen zegt dat hij toch meer onrust merkt. Hij zit er niet vanaf het begin, maar dit heeft hij nog niet meegemaakt.

Waarnemers van de VN maken verschillende meldingen van Servische militairen die de omgeving in kaart brengen en de grens overschrijden. Ook wordt een observatiepost van Dutchtbat ingenomen door Bosnische Serviërs. Radovan Karadžić, hun leider, draagt hen op om het leven in de enclaves (ook Zepa) onmogelijk te maken. Deze opdracht wordt vastgelegd in een document dat Directive 7 heet. “Maak de fysieke scheiding tussen Srebrenica en Zepa zo snel mogelijk compleet. Voorkom daarbij alle communicatie tussen individuen tussen de twee enclaves. Creëer een ondraaglijke situatie van totale onzekerheid, met geen enkele hoop op overleven of leven voor de inwoners van Srebrenica en Zepa.” (http://www.icty.org/x/cases/tolimir/ind/en/tol-ii050210e.htm)

Nordbat
Anders dan de Dutchbat zijn de Deense VN troepen wel zwaar bewapend. Lars Møller is in 1994 de commandant van Nordbat, een Scandinavisch VN-bataljon. Hun taak is bescherming bieden aan de Bosnische bevolking in Tuzla. Nordbat beschikt over tien moderne Leopardtanks en is daarmee in 1994 de best bewapende VN-eenheid in Bosnië.

Duits generaal, Manfred Eisele, is de hoogste militaire adviseur van de secretaris-generaal van de VN. Maar voor zijn besluit om de Denen te ondersteunen met tien gevechtstanks moet hij verantwoording af komen leggen bij secretaris-generaal Boutros-Ghali, de hoogste baas van de VN. Die vindt de instemming met het besluit principieel onverenigbaar met de door de VN afgewezen zware bewapening van blauwhelmen.

Lars Møller gedraagt zich naar eigen zeggen een beetje macho tegenover de Serven. Zijn houding maakt indruk, maar toch dagen de Serviërs Nordbat uit. Op 29 april 1994 is de maat vol. De Denen worden met zwaar geschut bestookt. Møller grijpt hard in.

“Later bleek echter dat de Denen wel meer dan honderdvijftig Serven hebben gedood”

Volop vuren
Volgens de gedragsregels van de VN stellen de militairen hun witte tanks in verlicht terrein op om aan de Serviërs te laten zien dat ze de VN-troepen zijn. Het remt de Serven niet af. Møller geeft bevel om met de tanks op te rukken naar de observatiepost om de militairen daar niet alleen te laten. Vervolgens dempt Nordbat de lichten. Pas toen een van hun tanks op een haar na werd geraakt, geeft Lars Møller bevel om te vuren. De beschietingen van de Serven houden op, maar wanneer Nordbat terugkeert, worden ze opnieuw onder vuur genomen. Ditmaal krijgen de militairen de opdracht om volop terug te vuren. Alle Denen blijven in leven, maar de Serviërs melden de volgende dag zeven doden en vier gewonden. Later bleek echter dat de Denen wel meer dan honderdvijftig Serven hebben gedood.

Dat de Deense VN-militairen terugschoten toen ze werden aangevallen, is een breuk met de manier waarop de VN-troepen in Bosnië tot dan toe hadden geopereerd. Veel hoge officieren bij de VN wordt dit bericht enthousiast ontvangen. De volgende morgen barstte er een enorm applaus los tijdens de dagelijkse briefing op het VN-hoofdkwartier. Volgens Møller was dat een teken van de frustratie die er heerste.

“Uitstekend. Ik hoop dat ze goed raak geschoten hebben!”

Zelfs op het hoofdkwartier in New York wordt lovend gesproken over het optreden van Nordbat. De hoogste VN-commandant in Bosnië, Brits generaal Michael Rose, zegt zelfs: “Uitstekend. Ik hoop dat ze goed raak geschoten hebben!”

Voorkomen
Manfred Eisele durft te stellen dat als Nordbat ingezet zou zijn in Srebrenica het bloedbad niet zou hebben plaatsgevonden. “Als zij geweten hadden dat zij op zware wapens zouden stuiten en dat deze wapens dan ook nog eens bemand zouden worden door militairen die al eerder hadden bewezen dat ze deze wapens indien nodig ook gebruikten, dan zou het bloedbad in Srebrenica niet hebben plaatsgevonden.”

Dat het voorkomen kon worden, staat ook in het VN-rapport. “Had de Verenide Naties inlichtingen gekregen die de afschuwelijke bedoelingen van de Bosnische Serviërs hadden blootgelegd, dan is het mogelijk, hoewel geenszins zeker, dat de tragedie van Srebrenica voorkomen had kunnen worden.”

Zwarte bladzijde
2 juli 1995. Aan alles is te merken dat de Serven een grootschalige militaire operatie hebben voorbereid. Bosnisch-Servische generaal Milenco geeft het bevel om de enclave aan te vallen. Het is de bedoeling om de enclave te vernietigen, maar eerst wordt alleen de oostpunt aangevallen.

Ongeveer 15.000 mensen de enclave te ontvluchten. Te voet hopen zij een veilig gebied ongeveer honderd kilometer verderop te bereiken. Ze moeten door Servisch gebied, waar de daaropvolgende dagen duizenden omkomen door geweervuur, mijnen en Servische artilleriebeschietingen.

8 juli 1995. Observatiepost Foxtrot van Dutchbat wordt ingenomen door de Serviërs. De Nederlandse militairen trekken zich terug, maar de Bosniërs willen dat ze blijven. Ze zijn er immers om hen te beschermen. Maar ook andere posten vallen of worden opgegeven.

11 juli 1995. Twee NAVO-vliegtuigen gooien elk één bom af. De Serviërs stellen Dutchbat een ultimatum. De luchtaanvallen moeten direct worden gestaakt. Anders zullen zij de gegijzelde Nederlandse militairen ombrengen.

“Tussen 12 en 21 juli 1995 worden volgens de documentaire van Argos minstens 8000 mannen en jongens vermoord”

12 juli 1995. De moslims die in het gebied zijn achtergebleven, wordt beloofd dat ze veilig zijn. Ze mogen blijven, maar mogen ook vertrekken met bussen die de Serviërs beschikbaar stellen. Maar zodra de evacuatie begint, scheiden de Serviërs de vluchtelingen. Vrouwen en kinderen mogen vertrekken. Mannen en jongens worden afgevoerd. De massaexecuties gaan beginnen. Tussen 12 en 21 juli 1995 worden volgens de documentaire van Argos minstens 8000 mannen en jongens vermoord.

Verwarring
Maar over die getallen is niemand het eens. In een artikel van De Groene Amsterdammer uit 1996 worden alle cijfers op een rijtje gezet.( http://www.groene.nl/artikel/deconstructie-van-een-trauma) “Volgens Miroslav Deronjic, de civiel commissaris van de nieuwe gemeente Srebrenica-Skelani, zijn het er tweeduizend; volgens Amnesty International vierduizend; volgens het internationaleRode Kruis zeven- tot achtduizend en volgens Moslimbronnen acht- tot twaalfduizend.” In het artikel wordt de conclusie getrokken dat het aantal van zevenduizend te hoog is. We zijn nu natuurlijk jaren verder, maar toch is er nog steeds verwarring.

Er is namelijk geen vaste grond om cijfers op te baseren. Het aantal inwoners voor de val is niet precies bekend. Een legerarts vertelt dat er nooit een volkstelling is geweest. De Bosnische premier destijds gaat uit van zestigduizend mensen, de vluchtelingenorganisatie van de VN (UNHCR) hanteert 38.000 als richtcijfer.

In 1996 zijn er tienduizend personen als vermist opgegeven. Maar VN-rapporteur Tadeusz Mzowiecki schrijft dat voorzichtigheid geboden is bij het trekken van conclusies. Mensen kunnen twee keer worden gemeld, niet worden gemeld of met een gefingeerde naam worden gemeld om het aantal vermisten te vergroten, of om te ontsnappen aan vervolging wegens oorlogsmisdaden.

Gesteggel
Jaren later, in 2010 kopt een artikel in Trouw: Gesteggel over aantal doden in Srebrenica. (http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1596488/2010/07/10/Gesteggel-over-aantal-doden-in-Srebrenica.dhtml) “Milorad Dodik, premier van Republika Srpska (de Servische deelstaat van Bosnië-Herzegovina), wil herziening van een Bosnisch-Servisch regeringsrapport uit 2004, waarin staat dat in de moslimenclave 7806 doden zijn gevallen. Dat moet aantonen dat de genocide nooit heeft plaatsgevonden. De Bosnisch-Servische autoriteiten hebben destijds hun excuses aangeboden voor de dood van duizenden moslims. Maar Dodik, die toen in de oppositie zat, stelt dat dit rapport onder internationale druk is gemaakt en dat die cijfers niet kloppen.”

Directeur van het centrum voor oorlogsdocumentatie in Sarajevo zegt: “We hebben ontdekt dat vermiste en vermoorde personen soms drie keer waren aangegeven bij verschillende instanties en zonder navraag waren opgeteld.”

Vier religies in één schuilkelder
Maar niet alleen over het aantal doden heerst verwarring. Dalida Parganlija die de Bosniëoorlog meemaakte, geeft aan dat aan de mensen werd wijsgemaakt dat het om een religieuze oorlog ging. Ze zat in een schuilkelder met mensen die vier verschillende religies aanhangen.

“Het was dus niet per definitie een religieuze oorlog”

Een onderzoek van Noreen Herzfeld van de St. John’s University gaat dieper in op die verwarring. (http://digitalcommons.csbsju.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1003&context=theology_pubs) “Wat heeft religie te maken met dit bloedbad? Artikelen over religie ondersteunen de oorlog in Bosnië niet. Ook werd er niet gevochten om religieuze instanties te bekeren of dingen op te leggen. Het was dus niet per definitie een religieuze oorlog. Maar religie was wel een belangrijk instrument. Religie was de belangrijkste factor om verschillende etnische groepen te definiëren, waarmee ze een mechanisme creëerden voor het etnische scheiden, wat een belangrijk politiek doel was.”

Zouden meer mensen hebben gedacht over het waarom van de oorlog? Velen hebben het leven moeten laten tijdens de Bosniëoorlog en het bloedbad in Srebrenica. Hoe schrijnend moet het zijn voor de nabestaanden dat meerdere mensen zeggen dat het voorkomen had kunnen worden.

Thom Karremans
Nabestaanden zitten nog steeds met vragen. Zo dook er in oktober dit jaar nog een gerucht op dat toenmalig Dutchbat-commandant Thom Karremans niet vervolgd is, omdat er politieke druk uit is geoefend. De rol die Karremans gespeeld heeft tijdens de val van Srebrenica zou niet goed zijn onderzocht. (http://www.rtlnieuws.nl/nieuws/binnenland/karremans-niet-vervolgd-door-politieke-druk) De nabestaanden zijn een procedure begonnen bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens.

Het zijn bloedverwanten van drie moslimmannen die werden vermoord door Bosnisch-Servische troepen nadat ze door Dutchbat waren weggestuurd van de compound bij Srebrenica. (http://nos.nl/artikel/2064931-nabestaanden-willen-vervolging-karremans-door-europese-hof.html)

Nabestaanden van drie moslimmannen zijn een procedure begonnen bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens. De mannen werden in 1995 door Bosnisch-Servische troepen vermoord nadat ze door Dutchbat waren weggestuurd van de compound bij Srebrenica.

Thom Karremans zelf blijft ook nog steeds onlosmakelijk verbonden met Srebrenica. In juli dit jaar, wanneer de val herdacht wordt, uit hij nog zijn ongenoegen over het handelen van de Nederlandse regering destijds. Hij wil excuses. (http://www.volkskrant.nl/buitenland/karremans-wil-excuses-van-nederlandse-regering~a4099136/)

Erkenning
De militairen die voor Dutchbat vochten vinden dat zij veel te laat erkenning hebben gehad, omdat zij naar eer en geweten hebben gehandeld volgens de opdracht van de VN.

Zo zijn er meer dan twintig jaar later nog steeds onduidelijkheden, schimmigheden, irritaties, gevoelens van onrecht en onwetendheid. Nog steeds duiken er nieuwe gegevens op en nog steeds wordt erover gepraat. Maar de gemaakte fouten en het resterende gebrek aan kennis over veel gebeurtenissen schrijnen nog steeds.

Bronnen

International Commision on Missing Persons, 2012 http://www.ic-mp.org/press-releases/over-7000-srebrenica-victims-recovered/

De Telegraaf, 2015 http://www.telegraaf.nl/binnenland/24629874/___Srebrenica_blijft_zwarte_bladzij___.html

NOS, 2015 http://nos.nl/artikel/2064931-nabestaanden-willen-vervolging-karremans-door-europese-hof.html

Dalida Parganlija

Argos/VPRO, 2015 http://srebrenica.vpro.nl/

The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia http://www.icty.org/x/cases/tolimir/ind/en/tol-ii050210e.htm

De Groene Amsterdammer, 1996 http://www.groene.nl/artikel/deconstructie-van-een-trauma

Trouw, 2010 http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1596488/2010/07/10/Gesteggel-over-aantal-doden-in-Srebrenica.dhtml

RTL Nieuws, 2015 http://www.rtlnieuws.nl/nieuws/binnenland/karremans-niet-vervolgd-door-politieke-druk

NOS, 2015 http://nos.nl/artikel/2064931-nabestaanden-willen-vervolging-karremans-door-europese-hof.html

Noreen Herzfeld, St. John’s University (Collegeville) http://digitalcommons.csbsju.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1003&context=theology_pubs

VN-rapport The fall of Srebrenica, 1999 http://www.documentcloud.org/documents/324578-un-report-on-srebrenica-nov-1999.html

Volkskrant, 2015 http://www.volkskrant.nl/buitenland/karremans-wil-excuses-van-nederlandse-regering~a4099136/