Filter bubbels in het verkeer

Ik reis elke ochtend met een stoptreintje van Vught naar Eindhoven, en elke avond weer terug. We stoppen onderweg nog in Boxtel, Best en Strijp-S. Ik omring me dus gezellig met landelijk-wonende mensen, die werken of studeren in de grote stad Eindhoven. ‘s Ochtends hoor ik de verwachtingen van de dag, ‘s avonds de belevenissen. De belevenissen vinden plaats in Eindhoven, of soms in Strijp-S, Best of Boxtel, maar hoe dan ook, zuidelijker dan waar de mensen wonen. In het Noorden woon je, in het Zuiden werk je. Dacht ik. Tot ik een keer aan het eind van de ochtend alweer terugreisde naar Vught. Ineens stapten er mensen in de trein naar het Noorden, met plannen en verwachtingen voor de dag. Huh? Daar had ik even niet op gerekend. Blijkbaar kon je ook voor je werk of studie naar het Noorden reizen. Nu ben ik op zich een weldenkend mens, maar tot dat moment was ik me simpelweg niet bewust van deze optie.

Ik ga ook wel eens met de auto. Ik rij graag precies 130 km/h. Lekker vind ik dat, je bent best snel op je bestemming en je hoeft je geen zorgen te maken dat je geflitst wordt. Het verbaasd me altijd dat er zo weinig andere mensen 130 rijden. Ben ik nu in mijn eentje zo braaf, in vergelijking met alle mensen die mij inhalen in razend tempo? En, ben ik de enige graag een beetje fatsoenlijke vaart maakt, in vergelijking al die andere auto’s die maar met moeite de 100 km/h lijken te halen? Ik voel me dan alleen, en een beetje raar. Tot het moment dat ik haast had, ik ietsje harder ging rijden, en ik al die mensen die ook 130 rijden één voor één voorbij reed. Ik besefte me dat ze er wel zijn, maar dat ik ze simpelweg niet tegen kom. Al rijden ze maar een klein stukje voor of achter me, we halen elkaar nooit in. En zo zoeven we gezellig in groten getale achter elkaar aan, zonder dat we weet van elkaar hebben. En dat geldt overigens ook voor alle mensen die gezellig samen genieten van het oude vertrouwde 120 km/h, of elke willekeurige andere snelheid, zolang hij maar consistent gereden wordt.

In de digitale wereld is het fenomeen filter bubbel een veel besproken onderwerp, wat zoveel betekent als dat je je omringt met mensen met hetzelfde wereldbeeld als jij, waardoor je denkt dat dat het enige wereldbeeld is. Je eigen ideeën worden daardoor niet meer kritisch getoetst, meestal onbewust. Het meest bekende voorbeeld is: je volgt je vrienden op Facebook, en je leest wat zij lezen. Dat zijn lekkere hapklare meningen en nieuwsberichtjes, want die passen naar alle waarschijnlijkheid goed in je huidige wereldbeeld. Ook allerlei andere websites en toepassingen spelen hierop in. Films, muziek, advertenties, je krijgt het allemaal in je straatje. Er wordt je iets gepresenteerd wat waarschijnlijk bij je past. In het geval van handtassen en muziek is dat handig en fijn. In het geval van nieuwsartikelen is dat minder wenselijk. Neem de grote groep Britten die de Brexit niet aan heeft zien komen. De filter bubbel krijgt momenteel veel aandacht in de wetenschap en media. Terecht, het kan vervelende gevolgen hebben, niet alleen voor ons als individu, maar ook voor ons als samenleving.

Ik moest hieraan denken, onderweg. Blijkbaar bestaan filter bubbels niet alleen digitaal, ik had een heuse logistieke filter bubbel ontdekt. Door hoe ik me gedraag zie ik maar een deel van de wereld, en via dit perspectief krijgen mijn ideeën en beelden vorm.

In de filter bubbel discussie zijn er ook mensen die ons gerust willen stellen. Ze zeggen: het is niet erg om in een filter bubbel te zitten, zolang je maar weet dat je erin zit, en er iets aan kunt doen. Neem Medium, je weet wel, die website waar je nú opzit. Als je een account aanmaakt mag je er even voor gaan zitten: in welke thema’s ben je geïnteresseerd? Je krijgt dus een selectie artikelen te zien die vast in jouw straatje passen, maar deze voorkeuren kun je ten alle tijden weer inzien en wijzigen. Je hebt je bubbel dus zelf gemaakt, en dan kun je het er moeilijk mee oneens zijn.

Maar door mijn trein- en auto ervaring was ik toch even van slag. Mijn perspectief op de wereld werd blijkbaar beïnvloed door processen waarvan ik niet eens wist dat ze bestonden. Bijvoorbeeld dat ik altijd ‘s ochtends naar het Zuiden reis, en ‘s avonds weer terug. En dus nooit de mensen tegenkom die datzelfde de andere kant op doen. Nu is mijn beeld van wie waar zijn tijd doorbrengt niet van groot belang, maar hoe zit het met mijn politieke voorkeur, mijn beeld van gender-gelijkheid, mijn beeld van rijk en arm, of van vluchtelingen, om maar iets te noemen? Worden die ideeën ook beïnvloed door processen waar ik het bestaan niet van weet? Laat staan ideeën waarvan ik niet eens weet dat ik ze heb! Het is waarschijnlijk allemaal gevormd door de keuzes in mijn leven, bewust of onbewust, systematisch of toevallig.

Gelukkig bracht het inzicht in het probleem me gelijk een oplossing. Ik ontdekte dit immers door dingen anders te doen dan ik ze altijd deed. Ik reisde eind van de ochtend van Eindhoven naar Vught. Ik reed 135 km/h. Wie dóet zoiets geks?! Ik dus. En dat bleek best een goede zet. Ik werd me bewust van deze ideeën, en kon daardoor bedenken dat ik mijn beeld misschien wat bij moest stellen. Dus mijn advies is: doe eens iets geks. Ga eens een keer op een andere plek aan tafel zitten. Spreek een vreemde aan. Ga eens naar een nieuwssite die je anders nooit bezoekt. Geloof me, dat is een effectieve manier om er achter te komen wat je patronen en je ideeën eigenlijk zijn. Vervolgens kun je nadenken of ze eigenlijk wel kloppen. Breek er eens uit. Er gaat een wereld voor je open. Je weet niet wat je mist.