Fetret Ehli’nin Ahirette İmtihan Edileceği Hakkında Varid Olan Hadîs we Sıhhati..
Bismillah..
Bu konuda varid olan hadîsler zayıftır.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللهِ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ، عَنِ الْأَسْوَدِ بْنِ سَرِيعٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: أَرْبَعَةٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: رَجُلٌ أَصَمُّ لَا يَسْمَعُ شَيْئًا، وَرَجُلٌ أَحْمَقُ، وَرَجُلٌ هَرَمٌ، وَرَجُلٌ مَاتَ فِي فَتْرَةٍ، فَأَمَّا الْأَصَمُّ فَيَقُولُ: رَبِّ، لَقَدْ جَاءَ الْإِسْلَامُ وَمَا أَسْمَعُ شَيْئًا، وَأَمَّا الْأَحْمَقُ فَيَقُولُ: رَبِّ، لَقَدْ جَاءَ الْإِسْلَامُ وَالصِّبْيَانُ يَحْذِفُونِي بِالْبَعْرِ، وَأَمَّا الْهَرَمُ فَيَقُولُ: رَبِّ، لَقَدْ جَاءَ الْإِسْلَامُ وَمَا أَعْقِلُ شَيْئًا، وَأَمَّا الَّذِي مَاتَ فِي الْفَتْرَةِ فَيَقُولُ: رَبِّ، مَا أَتَانِي لَكَ رَسُولٌ، فَيَأْخُذُ مَوَاثِيقَهُمْ لَيُطِيعُنَّهُ، فَيُرْسِلُ إِلَيْهِمْ أَنْ ادْخُلُوا النَّارَ، قَالَ: فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ، لَوْ دَخَلُوهَا لَكَانَتْ عَلَيْهِمْ بَرْدًا وَسَلَامًا
İmam Ahmed rahimehullah dedi ki; Bize Ali ibn Abdillah tahdis etti. Bize Muâz ibn Hişâm tahdis edip dedi ki; Bana Babam, Katâde’den tahdis etti. Katâde, el-Ahnef ibn Kays’dan, el-Ahnef, el-Esved ibn Serî’den, el-Esved radıyAllahu anhu dedi ki; Nebî sallAllahu aleyhi we sellem dedi ki;
“Kıyamet Günü dört kimse vardır; Hiçbir şey işitmeyen sağır kimse, ahmak kimse, yaşlı kimse ve Fetret Döneminde ölen kimse. Sağır kimseye gelince şöyle der; “Rabbim! Gerçekten İslâm geldi ancak ben hiçbir şey işitmiyordum.” Ahmak kimseye gelince şöyle der; “Rabbim! Gerçekten İslâm geldi ancak çocuklar bana pislik atıyordu.” Yaşlı kimseye gelince şöyle der; “Rabbim! Gerçekten İslâm geldi ancak ben hiçbir şey akledemiyordum.” Fetret Döneminde ölen kimseye gelince şöyle der; “Rabbim! Bana Senden bir resul gelmedi.” Onlardan ona (resule) itaat edeceklerine dair misak alınır. Onlara gönderilen (resul) onlara ateşe girmelerini emreder.” Dedi ki; “Muhammed’in nefsi elinde olan Allah’a yemin olsun ki, eğer ateşe girmiş olsalardı, ateş onlara soğuk ve selâmet olurdu.”
İmam Ahmed, Musned, 26/228 no; 16301. Muessesetu’r-Risale baskısı.
İsnadı zayıftır.
Birincisi; Hadisin isnadında Muâz ibn Hişâm vardır. Kendisinde zayıflık bulunan we hadîs rivayetinde hata eden we vehmeden bir ravidir.
Ebû Ubeyd el-Acurrî rahimehullah dedi ki; “Ebû Dâvûd’a, “Muâz ibn Hişâm yanında hüccet mi?” diye sordum.” Dedi ki; “Onun hakkında bir şey söylemekten hoşlanmıyorum. Yahyâ ondan razı değildi.” Ebû Ubeyd rahimehullah dedi ki; “Yahya ile kimi kast ettiğini bilmiyorum. Yahya el-Kattan mı yoksa Yahya ibn Main mi bilmiyorum. Ancak onun Yahya el-Kattan olduğunu zannediyorum.” Sualatu’l-Acurrî, 1/378 no; 706.
Abbas ed-Duri rahimehullah dedi ki; “Yahya ibn Main’in, “Muaz ibn Hişam hakkında şöyle dediğini işittim; “Saduktur ancak hüccet değildir.” Tarihu İbn Main, 2/572 no; 4284.
İbn Muhriz rahimehullah dedi ki; “Yahya ibn Main’e denildi ki; “Katade’den hadis rivayetinde Said mi yoksa Hişam mı sana daha sewimlidir?” Dedi ki; “Said sika, sebttir. Hişam da sikadır. Oğlu Muaz ibn Hişam’a gelince, o sika olanlardan değildir.” Ma’rifetu’r-Rical, 1/118 no; 575.
İbn Ebi Hatim er-Razi rahimehullah dedi ki; “Yakub ibn İshak el-Herevi’nin bana yazdıkları içerisinde şu vardı. Dedi ki; “Bize Usman ibn Said ed-Darimi tahdis edip dedi ki; “Yahya ibn Main’e dedim ki; “Şu’be’den hadis rivayetinde Muaz ibn Hişam mı daha sebttir yoksa Ğunder mi?” Dedi ki; “İkisi de sikadır.” el-Cerh ve’t-Ta’dil, 8/249, 250 no; 1133.
Burada iki hata mevcuttur;
Birincisi; Usman ibn Said ed-Darimi rahimehullah kendi eserinde “Muaz ibn Hişam” şeklinde değil “Muaz” şeklinde sormaktadır.
ed-Darimi rahimehullah dedi ki; “Yahya ibn Main’e dedim ki; “Şu’be’den hadis rivayetinde Muaz mı daha sebttir yoksa Ğunder mi?” Dedi ki; “İkisi de sikadır.” Tarihu’d-Darimi, sy. 65, 183 no; 109, 659.
ed-Darimi rahimehullah bu soruyu kitabının iki yerinde nakletmiş we ikisinde de sadece “Muaz” şeklinde gelmiştir. Yahya ibn Main rahimehullah Muaz ibn Hişam’ı tevsik etmemiştir. Bilakis iki talebesi Abbas ed-Duri we İbn Muhriz rahimehumullah Yahya ibn Main’in Muaz ibn Hişam’ı tad’if ettiğini nakletmişlerdir. İbn Ebi Hatim er-Razi rahimehullah’ın bu kavli “Muaz ibn Hişam” başlığı altında zikretmesi ise vehim we hatadır. el-Mizzi, Tehzibu’l-Kemâl, 28/135’de ed-Darimi rahimehullah’ın bu kavlini “Muaz ibn Muaz” başlığı altında zikretmiştir. ed-Darimi’nin kast ettiği we Yahya ibn Main’in sika dediği Muaz’ın, Muaz ibn Hişamolması çok uzak bir ihtimaldir. Hatta bu mümkün değildir.
İkincisi; İbn Ebi Hatim er-Razi rahimehullah’ın el-Cerh ve’t-Ta’dil isimli eserinde Yahya ibn Main’den naklettiği kavil de bir hata söz konusudur. ed-Darimi rahimehullah’ın Tarih’ini tahkik eden muhakkik Dr. Ahmed Muhammed Nur Seyf bunun nüshayı yazanların ziyadesi olduğunu belirtmiştir. Bk. Tarihu’d-Darimi, sy. 183. 659 numaralı rivayete yaptığı açıklama. Daru’l-Me’mun baskısı.
Muhakkikin zikrettiği ihtimal daha kuvvetlidir. Zira İbn Ebi Hatim er-Razi rahimehullah, el-Cerh ve’t-Ta’dil isimli eserinde sika bir ravi olan Muaz ibn Muaz ile kendisinde zayıflık bulunan Muaz ibn Hişam’ın biyografilerini peş peşe vermiştir. İbn Ebi Hatim’in zikrettiği we hata bulunan kavlin Muaz ibn Muaz için söylenmiş olması doğruya daha muvâfıktır. Zira Muaz ibn Muaz da Muaz ibn Hişam gibi Şu’be’den hadis rivayet eden isimler arasındadır. Ve Şu’be’den hadis rivayetinde en sağlam we sahih olan kimseler Muaz ibn Muaz we Halid ibn el-Haris’tir. Bk. İbn Ebi Hatim er-Razi, el-Cerh ve’t-Ta’dil, 8/249 no; 1132.
Allah en iyi bilendir.
Bir faide; Muaz ibn Hişam, Sahihayn ricalinden olmasına rağmen nasıl zayıf olabilir?
Allah’ın tevkifiyle derim ki; Muaz ibn Hişam’ın Buhari we Muslim’in Sahihlerinde ihticac ettikleri bir ravi olduğu doğrudur. ed-Darekutni rahimehullah Buhari we Muslim’in Sahihlerinde ihticac ettikleri ravilerin isimlerini zikrettiği kitabında Muaz ibn Hişam’ı da zikretmiştir. Bk. Zikru Esmau’t-Tabi’in, 1/346 no; 1056 we 2/247 no; 1231.
Ancak Buhari we Muslim’in Sahihlerinde ihticac ettikleri bütün raviler sika değildir. “Buhari we Muslim’in Sahihlerinde ihticac ettikleri her ravi sikadır” iddiası aslı olmayan we geçersiz bir iddiadır. Buna dair misaller vermek yerinde olacaktır.
Fudayl ibn Suleyman ile Fuleyh ibn Suleyman; İmam Buhari rahimehullah’ın Sahihinde ihticac ettiği iki ravidir. ed-Darekutni rahimehullah, Zikru Esmau’t-Tabi’in, 1/295, 296 no; 877, 878’de zikretmiştir. Ancak Fudayl ibn Suleyman ile Fuleyh ibn Suleyman hadiste zayıf iki ravidirler.
* Fudayl ibn Suleyman en-Numeyri’yi Abdurrahman ibn Mehdi, Ebu Hatim er-Razi, Ebu Zur’a er-Razi, Yahya ibn Main we en-Nesai tad’if etmişlerdir.
Ebu Ubeyd el-Acurri rahimehullah dedi ki; “Ebu Davud’a Fudayl ibn Suleyman en-Numeyri’yi sordum.” Dedi ki; “Abdurrahman ibn Mehdi, Fudayl ibn Suleyman’dan hadis rivayet etmezdi.” Sualatu’l-Acurri, 1/369 no; 677.
Yahya ibn Main rahimehullah şöyle demiştir; “Sika değildir.” İbn Ebi Hatim er-Razi, el-Cerh ve’t-Ta’dil, 7/72 no; 413.
Ebu Hatim er-Razi rahimehullah şöyle demiştir; “Sağlam değildir.” İbn Ebi Hatim er-Razi, el-Cerh ve’t-Ta’dil, 7/72 no; 413.
Ebu Zur’a er-Razi rahimehullah şöyle demiştir; “Hadisi leyyindir/zayıftır.” İbn Ebi Hatim er-Razi, el-Cerh ve!’t-Ta’dil, 7/73 no; 413.
en-Nesai rahimehullah şöyle demiştir; “Sağlam değildir.” ed-Duafa ve’l-Metrukin, no; 518.
* Fuleyh ibn Suleyman el-Eslemi’yi ise el-Muzaffer ibn Mudrik, Yahya ibn Main, Ebu Hatim er-Razi, Ebu Zur’a er-Razi we en-Nesai tad’if etmişlerdir.
Ebu Kamil el-Muzaffer ibn Mudrik rahimehullah şöyle demiştir; “Fuleyh ibn Suleyman bir şey değildir.” Abbas ed-Duri, Tarihu İbn Maîn, no; 1988.
Yahya ibn Main rahimehullah şöyle demiştir; “Şöyle denilirdi; Üç kişinin hadisinden sakınılır. Bunlar Muhammed ibn Talha ibn Musarrif, Eyyub ibn Utbe we Fuleyh ibn Suleyman’dır.” Bunu Salih bir kimse olan Ebu Kamil Muzaffer ibn Mudrik demiştir.” İmam Ahmed ibn Hanbel, el-İlel, 2/98.
Yahya ibn Main rahimehullah şöyle demiştir; “Sağlam değildir. Onun hadisiyle ihticac edilmez.” İbn Ebi Hatim er-Razi, el-Cerh ve’t-Ta’dil, 7/85 no; 479.
Ebu Hatim er-Razi rahimehullah şöyle demiştir; “Sağlam değildir.” İbn Ebi Hatim er-Razi, el-Cerh ve’t-Ta’dil, 7/85 no; 479.
Ebu Zur’a er-Razi rahimehullah şöyle demiştir; “Fuleyh ibn Suleyman zayıftır.” ed-Duafa, sy. 366.
en-Nesai rahimehullah şöyle demiştir; “Sağlam değildir.” ed-Duafa, no; 510.
* Yine Umer ibn Hamze İmam Muslim’in Sahihinde ihticac ettiği bir ravidir. ed-Darekutni rahimehullah İmam Muslim’in Sahihinde ihticac ettiği raviler arasında Umer ibn Hamze’yi zikretmiştir. Bk. Zikru Esmau’t-Tabi’in, 2/167 no; 808.
Umer ibn Hamze’yi ise İmam Ahmed, Yahya ibn Main, Ebu Zur’a er-Razi we en-Nesai tad’if etmişlerdir.
Abdullah ibn Ahmed rahimehullah dedi ki; “Babamın Umer ibn Hamze hakkında şöyle dediğini işittim; “Hadisleri, münker hadislerdir. Ebu Usame we Mervan el-Fezari ondan hadis rivayet etmişlerdir.” el-İlel, no; 3332. İmam Ahmed’in bu cerhini aynı zamanda İbn Ebi Hatim er-Razi rahimehullah, Abdullah ibn Ahmed rahimehullah yoluyla nakletmiştir. Bk. el-Cerh ve’t-Ta’dil, 6/104.
el-Abbas ed-Duri rahimehullah şöyle demiştir; “Yahya ibn Main’in şöyle dediğini işittim; “Umer ibn Hamze, Umer ibn Muhammed şbn Zeyd’den daha zayıftır.” Tarihu İbn Main, 2/427 no; 2026. Bu nakli İbn Ebi Hatim er-Razi de el-Cerh ve’t-Ta’dil, 6/104 no; 550’de nakletmiştir.
ed-Darimi rahimehullah ise Yahya ibn Main’den, Umer ibn Hamze hakkında “zayıf” dediğini nakletmiştir. Bk. Tarihu’d-Darimi, 1/142 no; 478.
en-Nesai rahimehullah, ed-Duafa, no; 470’de “sağlam değildir.” demiştir.
Ebu Zur’a er-Razi rahimehullah, “hayır sahibi biri değildir.” demiştir. Bk. Sulalatu’l-Berza’i, 2/364.
* Yine Esbat ibn Nasr, Kutn ibn Nuseyr we Ahmed ibn İsa el-Mısri İmama Muslim’in Sahihinde ihticac ettiği ravilerdendir. Ebu Zur’a er-Razi rahimehullah, Muslim’in Sahihinde bu ravilerin isimlerini görünce Muslim’in Sahihini eleştirmiş we bu kitabın bu halde Sahih olmasının uzak olduğunu belirtmiştir. Daha geniş bilgi için bk; Sualatu’l-Berza’i, 2/675, 676.
Ahmed ibn İsa el-Mısri’yi Yahya ibn Main yalancılıkla itham etmiştir.
Ebu Ubeyd el-Acurri rahimehullah dedi ki; “Ebu Davud’a, Ahmed ibn İsa el-Mısri’yi sordum.” Dedi ki; “Yahya ibn Main’in şöyle dediğini işittim; “O’ndan başka ibadete layık ilahın olmadığı Allah’a yemin ederim ki, o yalancıdır.” Sualatu’l-Acurri, 2/283 no; 1857.
Yine Mısır Ehli de onu yalan ile itham etmişlerdir. el-Berza’i rahimehullah dedi ki; “Ebu Zur’a bana dedi ki; “Mısır Ehli’nden kimse görmeyeyim ki, Ahmed ibn İsa hakkında şikayette bulunmasınlar.” Daha sonra Ebu Zur’a eliyle diline işaret etti. Sanki o yalandan bahsediyordu.” Sualatu’l-Berza’i, 2/676.
İkincisi; Muaz ibn Hişam’dan gelen bu rivayette isnad açısından ıdtırab söz konusudur.
* Bu hadisi İmam Ahmed rahimehullah Musned’inde İbnu’l-Medini’nin Muaz ibn Hişam’dan rivayetiyle rivayet etmiştir. Muaz ibn Hişam da hadisi Babası Hişam — Katade — el-Ahnef ibn Kays — el-Esved ibn Seri isnadıyla rivayet etmiştir.
* Ebu Nuaym, Ahbaru Esbahan, 2/255’de Ubeydullah ibn Umer’in Muaz ibn Hişam’dan rivayetiyle rivayet etmiştir. Muaz ibn Hişam da hadisi Babası Hişam — Katade — el-Esved ibn Seri isnadıyla rivayet etmiştir. Bu isnadda el-Ahnef ibn Kays düşürülmüştür.
* el-Bezzar rahimehullah, el-Bahru’z-Zehhar, no; 2174’de Muhhamed ibn el-Musenna’nın Muaz ibn Hişam’dan rivayetiyle rivayet etmiştir. Muaz ibn Hişam da hadisi Babası Hişam — Katade — el-Hasen — el-Esved ibn Seri isnadıyla rivayet etmiştir. Bu isnadda el-Ahnef ibn Kays düşürülmüş we yerine el-Hasen el-Basri konulmuştur. İsnadı kopuktur. el-Hasen el-Basri el-Esved ibn Seri’den hadis işitmemiştir.
Abbas ed-Duri rahimehullah dedi ki; “Yahya ibn Main’in şöyle dediğini işittim; “el-Hasen, el-Esved ibn Seri’den işitmemiştir.” Tarihu İbn Main, 2/111 no; 4094. Yine dedi ki; “el-Esved ibn Seri’den hiçbir şey işitmemiştir.” Tarihu İbn Main, 2/112 no; 4599.
İbnu’l-Medini rahimehullah dedi ki; “el-Hasen -bizim indimizde- el-Esved ibn Seri’den işitmemiştir. Çünkü el-Esved, Ali radıyAllahu anhu’nun Halifeliği günlerinde Basra’dan çıkmıştı. el-Hasen de Medine de idi.” el-İlel, sy. 55 no; 63.
Ebu Ubeyd el-Acurri rahimehullah dedi ki; “Ebu Davud’a, “el-Hasen, el-Esved ibn Seri’den hadis işitti mi?” diye sordum.” Dedi ki; “Hayır! el-Esved, Basra da fitneler vuku bulduğunda gemiye binip gitti. Ondan sonra haberini bilmiyorum.” Sualatu’l-Acurri, sy. 273, 274 no; 380.
Ebu Davud rahimehullah dedi ki; “Ahmed’in şöyle dediğini işittim; “el-Hasen’in el-Esved ibn Seri’den işitip işitmediğini bilmiyorum.” Mesailu İmam Ahmed, sy. 322.
* İmam Ahmed, Musned, 26/230 no; 16302’de (Muessesetu’r-Risale baskısı) İbnu’l-Medini’nin Muaz ibn Hişam’dan rivayetiyle rivayet etmiştir. Muaz ibn Hişam da hadisi Babası Hişam — Katade — el-Hasen el-Basri — Ebu Rafi — Ebu Hureyre radıyAllahu anhu isnadıyla rivayet etmiştir.
Bu isnadda da Muaz ibn Hişam teferrüd etmiştir. Bu isnad ile hadisi Ebu Hureyre radıyAllahu anhu’dan -Muaz ibn Hişam dışında- rivayet eden kimse yoktur. el-Bezzar rahimehullah hadisi Muaz ibn Hişam’ın tarikiyle rivayet ettikten sonra şöyle demiştir; “Bu isnad dışında, hadisin bu şekilde Ebu Hureyre radıyAllahu anhu’dan rivayet edildiğini bilmiyoruz.” el-Bahru’z-Zahhar, 17/71 no; 9598.
Görüldüğü gibi Muaz ibn Hişam hadisi vehmederek we hata ederek farklı isnadlar ile rivayet etmiştir. Bunların hiçbiri itimad edilecek seviyede değildir.
İbn Adiyy rahimehullah Muaz ibn Hişam’ın hata we vehm ettiği hadisleri zikrettikten sonra şöyle demiştir; “Muaz ibn Hişam, babasından başkasından olan hadislerinde salihtir. O, bazı şeylerde hata etmektedir. Onun saduk olduğunu umuyorum.” el-Kamil Fi’d-Duafa, 6/2427.
İbn Hacer, et-Takrib, sy. 952 no; 6789’da “saduktur, bazen vehmeder.” demiştir.
Üçüncüsü; Hadisin isnadında yer alan Katade müdellis bir ravidir. Bu rivayetleri hep tedlis sigası olan an’ane ile rivayet etmiştir.
en-Nesai rahimehullah, Zikru’l-Mudellisin, 1/121’de el-Hasen el-Basri’den sonra Katade’yi müdellis raviler arasında zikretmiştir. Bunu ed-Darekutni rahimehullah, Ebi Bekr el-Haddad’ın en-Nesai’den rivayetiyle nakletmiştir. Bk. Sualatu’s-Sulemi Li’d-Darekutni, no; 442.
ed-Darekutni rahimehullah, el-İlzimat ve’t-Tetebbu, sy. 263’de “Katade müdellistir.” demiştir.
İbn Abdilber şöyle demiştir; “Katade hafız olup müdellistir. İşitmediği kimselerden rivayette bulunmaktadır.” el-İstizkar, 17/92.
İbn Hacer, Tabakatu’l-Mudellisin, sy. 43 no; 92’de “O, tedlis ile meşhurdur. Onu en-Nesai we başkaları tedlis ile vasfetmişlerdir.” demiştir.
Ebu Zur’a el-Iraki, Kitabu’l-Mudellisin, sy. 79 no; 49’da “Katade ibn Di’ame es-Sedusi aynı şekilde tedlis ile meşhurdur.” demiştir.
es-Suyuti, Esmau’l-Mudellisin, sy. 80 no; 44’de “Tedlis ile meşhurdur.” demiştir.
Katade tahdis sigasını tasrih etmeksizin an’ane ile rivayetinde kabul edilecek biri değildir.
Şu’be ibn Haccac rahimehullah şöyle demiştir; “Ben Katade’nin ağzını kontrol ediyordum. “İşittim” weya “Haddesena” dediği zaman, ezberlerdim. “Fulan’dan rivayet edildi” dediği zaman ise onu terk ederdim.” İbn Ebi Hatim, el-Cerh ve’t-Ta’dil, 1/161.
İbn Abdilberr dedi ki; “Katade, “İşittim” demediği zaman naklinde geri/muhalif olmaktadır. Onunla hüccet kaim olmaz. Çünkü o işitmediği kimselerden tedlis ile rivayet etmektedir.” et-Temhid, 3/307.
ez-Zehebi dedi ki; “Sıhah ashabı onunla özellikle “haddesana” dediği zaman ihticac etmişlerdir.”Mizanu’l-İ’tidal, 3/385.
İkincisi ise Katade, el-Ahnef ibn Kays’dan hadis işitmemiştir. el-Ahnef ibn Kays meşhur olana göre hicri 61’de vefat etmiştir. Meşhur olmayana göre ise hicri 67’de vefat etmiştir. Bk. ez-Zehebi, Siyer, 4/96. Katade ise hicri 60’da doğmuştur. Bk. ez-Zehebi, Siyer, 5/270.
Buna göre Katade’nin bu hadisi el-Ahnef ibn Kays’dan duyması we ezberlemesi mümkün değildir. İsnadı bundan dolayı kopuktur.
Özetle bu hadis el-Esved ibn Seri radıyAllahu anhu’dan sahih olarak gelmemiştir.
Hadisin diğer sahabelerden rivayet edilen şahitleri;
Birincisi; Hadisi el-Bezzar rahimehullah, el-Bahru’z-Zehhar, 14/104 no; 7594’de we Ebu Ya’la rahimehullah, Musned, 7/225 no; 4224’de Leys ibn Ebi Suleym — Abdulvaris — Enes radıyAllahu anhuisnadıyla rivayet etmişlerdir.
İsnadı zayıftır. Leys ibn Ebi Suleym muhaddislerin ittifakıyla zayıftır.
İbn Ebi Hatim rahimehullah er-Razi dedi ki; “Babamın şöyle dediğini işittim; “Ebu Ma’mer’in şöyle dediğini işitim; “İbn Uyeyne, Leys ibn Ebi Suleym’in hıfzını övmezdi.”
İbn Ebi Hatim er-Razi rahimehullah dedi ki; “Bize Abdullah ibn Ahmed ibn Hanbel haber verip dedi ki; “Bana Usman ibn Ebi Şeybe tahdis edip dedi ki; “Cerir’e; Leys, Ata ibn es-Saib we Yezid ibn Ebi Ziyad’ı sordum.” Dedi ki; “Yezid, hadis rivayetinde istikamet üzere olmada onlardan daha iyidir. Sonra Ata ibn es-Saib’dir. Leys ise onlar içinde ihtilatı en çok olandır.”
İbn Ebi Hatim er-Razi rahimehullah dedi ki; “Bize Ali ibn el-Huseyn tahdis edip dedi ki; “Ebu Hafs Amr ibn Ali’nin şöyle dediğini işittim; “Yahya ibn Said, Leys’den rivayette bulunmazdı. Abdurrahman ibn Mehdi ise rivayette bulunurdu.”
İbn Ebi Hatim er-Razi rahimehullah dedi ki; “Bize Abdullah ibn Ahmed ibn Hanbel tahdis edip dedi ki; “Babamın, Leys ibn Ebi Suleym hakkında şöyle dediğini işittim; “Hadisi mudtaribtir. Ancak insanlar ondan hadis rivayet etmişlerdir.”
İbn Ebi Hatim er-Razi rahimehullah dedi ki; “Bize Abdullah ibn Ahmed tahdis edip dedi ki; “Yahya ibn Main’e dedim ki; “Leys ibn Ebi Suleym; Yezid ibn Ebi Ziyad we Ata ibn es-Saib’den daha zayıftır?” Dedi ki; “Evet, Yezid hadiste onların üzerindedir.”
İbn Ebi Hatim er-Razi rahimehullah dedi ki; “Bize Ebu Bekr ibn Ebi Hayseme haber verip dedi ki; “Yahya ibn Main’e, Leys ibn Ebi Suleym’in hadisini sordum.” Dedi ki; “Hadisi aradığın gibi değildir. Zayıftır.”
İbn Ebi Hatim er-Razi rahimehullah dedi ki; “Babamın şöyle dediğini işittim; “Leys ibn Ebi Suleym bana Yezid ibn Ebi Ziyad’dan daha sewimlidir. Ancak hadisi zayıftır.” İbn Ebi Hatim er-Razi dedi ki; “Ona Cerir ibn Abdulhamid’in Leys hakkında dediği kavlini zikrettim.” Dedi ki; “Bende Cerir’in dediğini diyorum.”
İbn Ebi Hatim er-Razi rahimehullah dedi ki; “Babamın we Ebu Zur’a’nın şöyle dediğini işittim; “Onunla iştigal edilmez. O, hadisi mudtarib biridir.”
İbn Ebi Hatim er-Razi rahimehullah dedi ki; “Ebu Zur’a’nın şöyle dediğini işittim; “Leys ibn Ebi Suleym, leyyinu’l-hadistir. Hadis İlmi Ehli’nin yanında onunla hüccet kaim olmaz.”
Tüm bu nakiller için bk; İbn Ebi Hatim er-Razi, el-Cerh ve’t-Ta’dil, 7/178, 179 no; 1014.
İbn Hani rahimehullah dedi ki; “Ahmed ibn Hanbel dedi ki; “Leys, sağlam değildir. Hanzala ondan daha mevsuktur.” Sualatu İbn Hani, no; 1051.
el-Mervezi rahimehullah dedi ki; “Ahmed ibn Hanbel’e Leys’den sordum.” Dedi ki; “O aradığın gibi kuvvetli değildir.” Sualatu’l-Mervezi, no; 137.
el-Fadl ibn Ziyad rahimehullah dedi ki; “Ahmed ibn Hanbel’e, Cabir el-Cu’fi we Leys ibn Ebi Suleym hakkında soruldu.” Dedi ki; “İnsanlar Cabir’in hadisini ancak görüşlerinin kötü oluşundan dolayı terk ettiler. Çünkü onun kötü görüşleri vardı. Leys’e gelince, hadisi mudtaribtir ancak görüşleri iyidir.” el-Fesevi, el-Ma’rife ve’t-Tarih, 2/164.
et-Tirmizi rahimehullah dedi ki; “el-Buhari dedi ki; “Ahmed ibn Hanbel şöyle derdi; “Leys ibn Ebi Suleym’in hadisiyle ferahlanılmaz.” el-Buhari dedi ki; “Leys ibn Ebi Suleym saduktur.” İlelu’t-Tirmizi, 1/293 no; 543.
İbn Hibban dedi ki; “Bize Mekhul tahdis edip dedi ki; Bize Ca’fer ibn Eban el-Hafız tahdis edip dedi ki; “Ahmed ibn Hanbel’e Leys ibn Ebi Suleym’den sordum.” Dedi ki; “Hadisi cidden zayıftır. Hataları çoktur.” el-Mecruhin, 2/238.
İbn Hibban dedi ki; “Yahya el-Kattan, İbn Mehdi, Ahmed ibn Hanbel, Yahya ibn Main Leys’i terk etmişlerdir.” el-Mecruhin, 2/237.
ed-Darekutni rahimehullah , es-Sunen, 1/67’de “Hafız değildir” es-Sunen, 1/68’de “Hıfzı kötüdür” es-Sunen, 1/133, 3/269’da “zayıf” demiştir.
en-Nesai rahimehullah, ed-Duafa ve’l-Metrukin, no; 536’da “zayıf” demiştir.
el-Cevzecani rahimehullah, Ahvalu’r-Rical, no; 132’de “Hadisi tad’if edilmiştir. Sağlam değildir.” demiştir.
İkincisi; İbn Ebi Hatim er-Razi, Tefsir, 9/2968 no; 16948’de Fudayl ibn Merzuk — Atiyye el-Avfi — Ebi Said el-Hudri radıyAllahu anhu isnadıyla rivayet etmiştir. Bu rivayette sadece Fetret Ehli olan kimseden bahsedilmektedir.
İsnadı zayıftır. Atiyye el-Avfi zayıftır.
İbn Ebi Hatim er-Razi rahimehullah dedi ki; “Abdullah ibn Ahmed ibn Muhammed ibn Hanbel’in bana yazdıkları içerisinde şu vardı.” Dedi ki; “Atiyye el-Avfi zikredildiğinde Babamın şöyle dediğini işittim; “O, hadisi zayıf birisidir. Bana ulaştı ki, Atiyye, el-Kelbi’nin yanına geldi we tefsiri ondan aldı. es-Sevri we Huşeym, Atiyye’nin hadislerini tad’if ediyorlardı.”
İbn Ebi Hatim er-Razi rahimehullah dedi ki; “Babama Atiyye’den sordum.” Dedi ki; “Hadisi zayıftır.” Ebu Zur’a’ya sorduğumda ise dedi ki; “Kufelidir, zayıftır.”
Bu nakller için bk; İbn Ebi Hatim er-Razi, el-Cerh ve’t-Ta’dil, 6/383 no; 2125.
ed-Darekutni rahimehullah, el-İlel, 4/291’de “hadisi mudtaribtir” es-Sunen, 4/39’da “zayıftır” demiştir.
en-Nesai rahimehullah, ed-Duafa, no; 505’de “zayıf” demiştir.
Ebu Ubeyd el-Acurri rahimehullah dedi ki; “Ebu Davud’a, “Atiyye ibn Sa’d el-Avfi’yi sordum.” Dedi ki; “Kendisine itimad edilecek biri değildir.” Sualatu’l-Acurri, 1/264 no; 387.
İbn Hacer, Tabakatu’l-Mudellisin, sy. 50 no; 122’de “Hafızası zayıftır. Çirkin bir tedlis ile meşhurdur.” demiştir.
Atiyye el-Avfi’nin nasıl bir çirkin tedlise sahip olduğu ise şöyledir;
İmam Ahmed rahimehullah dedi ki; “Bana ulaştı ki, Atiyye, el-Kelbi’nin yanına geldi we Tefsiri ondan aldı. Atiyye, el-Kelbi’yi “Ebu Said” künyesiyle vasfedip el-Kelbi’den yaptığı rivayetleri “Ebu Said dedi ki” şeklinde yapmıştır.” el-İlel, no; 1306.
İmam Ahmed rahimehullah dedi ki; “Bize Ebu Ahmed ez-Zubeyri tahdis edip dedi ki; Sufyan es-Sevri’nin şöyle dediğini işittim; “el-Kelbi’nin şöyle dediğini işittim; “Atiyye beni Ebu Said şeklinde künyelendirdi.” el-İlel, 1037.
İbn Hibban şöyle demiştir; “Atiyye, Ebu Said el-Hudri radıyAllahu anh’dan hadis işitmiştir. Ebu Said vefat edince el-Kelbi ile oturup kalkmaya, onun kıssa meclislerine katılmaya başlamıştır. Kelbi, “Rasulullah anlattı” deyince onları ezberlemeye, el-Kelbi’yi Ebu Said diye künyeleyip ondan rivayet etmeye başlamıştır. Kendisine “Bu hadisi sana kim anlattı?” denilince el-Kelbi’yi kastederek “Ebu Said anlattı” demekte, bunu duyanlar da Ebu Said el-Hudri’yi kastettiğini zannetmektedir. Onunla ihticac etmek ve hadisini yazmak helal değildir.” el-Mecruhin, 2/167, 168 no; 804.
Üçüncüsü; et-Taberani rahimehullah, el-Mu’cemu’l-Evsat, 8/57 no; 7955’de Amr ibn Vakid — Yunus — Ebi İdris — Muaz ibn Cebel radıyAllahu anhu’dan rivayet etmiştir. Aynı şekilde bu tarikle de Ebu Nuaym, el-Hilyetu’l-Evliya, 5/127’de Muazi bn Cebel radıyAllahu anhu’dan rivayet etmiştir.
Bu isnad da çok zayıftır. Amr ibn Vakid hadisleri münker birisidir.
İmam Buhari rahimehullah, et-Tarihu’l-Kebir, 6/380 no; 1299’da “münkeru’l-hadis.” demiştir.
İbn Ebi Hatim er-Razi rahimehullah dedi ki; “Babama Amr ibn Vakid’den sordum.” Dedi ki; “Hadisi zayıftır, hadisi münkerdir.” el-Cerh ve’t-Ta’dil, 6/267 no; 1475.
Ebu Mushir we Duheym ed-Dimeşki rahimehumullah “Bir şey değildir.” demişlerdir. Bk. İmam Buhari, et-Tarihu’l-Kebir, 6/380; İbn Ebi Hatim er-Razi, el-Cerh ve’t-Ta’dil, 6/267.
Özetle, Fetret Ehli’nin ahrette imtihan edileceği hakkında varid olan hadisler illetli we zayıf hadislerdir. Bunlarla akide de ihticac etmek caiz değildir.
Tahrîc we tahkîk; Mansûr ibn Saîd el-Kurdî..