Aristoteles #4
Bilim, İlim, İrfan ve Saçmalıklar

Şimdi siz sanıyorsunuz ki bu bir Aristo’yu övme seansı olacak. İnanılmaz buluşlarını sıralayacağız ve aklımızda “ne kadar büyük adammış”tan başka bir şey kalmayacak. Halbuki büyük insanların hatalarından bahsetmek daha ilginç. Hem onları daha gerçek kılıyor, hem de zamane şartlarına ışık tutarak bizi hayal etmeye zorluyor. Biz de biraz hayal edelim…
Felsefenin Öyküsü’nün tamamına FularsızEğitim’den ulaşın. Aristo hakkındaki bölümleri Medium’dan okumak isterseniz:
İlk Ansiklopedi
Aristo, zamanının Wikipedia’sı olarak karşılaştığı her şeyi sınıflandırmaya çalışmış: Siyasi rejimler, şakalar, şarkılar, gökcisimleri… Eserlerinin çeyreğini oluşturan zooloji konusu özellikle önemli. Hayvanları o kadar ayrıntılı çalışmış ki, neredeyse sonraki 2000 sene boyunca bu kapsamda bir ansiklopedi ortaya çıkmıyor. Yani bu zahmete katlanacak başka birinin gelmemesinin ötesinde, zahmete katlanılsa bile yeni bir şey bulunamayacağı görüşü yaygın. Ağanın pokunun üstüne pok, Aristo’nun lafının üstüne laf olur mu?

Halbuki omurgaları yanlış saymış mesela. Erkeklerin kadınlardan fazla dişi olduğunu söylemiş. Özellikle bu örnekleri veriyorum, çünkü o çağdaki birinin dahi yapmaması gereken hatalar. Bilimsel metodu belli bir dereceye kadar içselleştirmiş olduğumuzdan, “yahu nasıl olur da rastgele seçilmiş 50 tane erkek ve kadına bakarak dişlerini sayamaz” diyoruz. Hadi diyelim Aristo tembellik etti, nasıl olur da bir başkası bunu hemen yanlışlayamaz?
Gelecek Dünden Daha İyi Olmak Zorunda Mı?
Burada, kişilik kültü ve geleceğe inançsızlık kolkola gidiyor. Herkesin dedesi gibi yaşadığı bir dönemi düşünün. Hayalgücümüzün gelecek rüyalarıyla değil de, geçmişin azametiyle dolduğu bir dönemi. Kim inanır evrenin keşfedilmeyi bekleyen sırlarla dolu olduğuna? Kim uğraşır Aristo’nun bulduklarını doğrulamaya?
Bilimsel metodun bu kadar geç gelişmesinin kökünde bu isteksizlik olsa gerek. Sonuçta bilimsel metod için illa teleskopun icad edilmesini beklemek gerekmiyordu. İbn-i Heysem (Alhazen) gibileri bu kavramlara yaklaşmışlar ama bir türlü bir sisteme oturtamamışlar. Halbuki 1700–1800'ler yerine, onların çağında, yani 1000–1100'lerde bu işi becersek, şimdiye size yazıları telepatiyle gönderiyor olurdum.
Galiba kontrollü deney kavramını, tümevarımın sağlığını (confidence interval), tekrarlanabilir deneyleri filan akıl edebilmek için, önce kişilere ve tahtlara tapınmamayı öğrenmek gerekti. Bu duraksama benim için bir muamma, belki biriniz beni aydınlatır.
Bunları arkaplan olarak veriyorum, zira Aristo için genelde “ilk deneyci”, “ilk bilimadamı” benzeri şeyler söylenir. Bu etiketleri modern anlamlarıyla düşünmeyin.
Eskiden bilim, tamamen onu yapan bilimadamına bağlıydı. Yani onun önyargılarına, çalışma ahlakına, egosuna, düşünsel zayıflıklarına bağlıydı. Bilimsel metod ise, bu değişkenleri denklemden çıkarmaya yönelik bir standardizasyon işlemi. O yüzden bugün “bilim şunu söylüyor” diye genelleme yapabiliyoruz. Aşağıdakileri ise “Aristo’nun bilimi” olarak düşümek lazım.
Maddenin ve Canlıların Dört, Bilemedin Beş Hali

Zoolojiden devam edelim: Hayvanları karada, havada, suda yaşayanlar diye ayırmış; bitkileri de ağaçlar, otlar, çalılar diye. Gerçi bugün sokaktan birini çevirsek, bundan iyisini yapacağını pek sanmıyorum ama garibime giden şey şu: Aristo, hem karada hem de suda yaşayan hayvanları görmüştür herhalde. Yahut aslen havada “yaşayan” bir hayvan olmadığını, bunların ayrı bir tür olmaması gerektiğini. Yahut uçamayan kuşlarla, uçabilenlerin benzerliğini.
Teorisini bulanıklaştıran bir sürü karşı örnek var ama sanırım ısrarının ardında, maddenin özünü de su, toprak, hava ve ateş olarak düşünmesi yatıyor. Tüm Dünya bunlardan oluşuyorsa, hayvanların da bu elementlere göre sınıflanması güzel olurdu.
Bu simetri ona o kadar doğal geliyor ki, ateşte yaşayan canlılar olduğundan emin. Böyle canlılar görmememiz önemli değil: “Burada yoklar ama ayda yaşıyorlar” diyor. Ne güzel, nasıl olsa gidip bakan yok.
Bu dört element, sürekli değişen, yani kusurlu varlıklar içindi. Dairesel yörüngeleri şaşmayan, yani kusursuz olan uzak gökcisimlerini neredeyse canlı bir varlık olarak görüyor Aristo, ve onların apayrı bir maddeden yapılmış olması gerektiğini düşünüyor: Ether. Yani hem Dünya’daki dört ana maddeye karşılık gelen dört ana hayvan grubu var, hem de uzak gökkubbeleri (yıldızların fikslendiği düzlemler) oluşturan özel maddeye karşılık gelen özel bir “canlı” grubu.
Kopernik Devrimi
Oralara kadar gidip bakan olmadı ama teleskoplar oraları bize getirdi. Sonuç: Ayda ateşte yaşayan cinler varmış (kaynak: Takvim).
Bizim için asıl ilginç olansa, yörüngelerin epey “kusurlu” çıkması ve Aristo’nun evren -ve ahlak- görüşünü dibinden baltalaması.
Aristo’nun Tanrı inancını hatırlayın:
- Merkezinde Dünya’nın olduğu dairesel yörüngeler vardı.
- Gökcisimleri küreseldi. Küre ve daire, kusursuzluğun ifadeleriydiler
- O yörüngeleri çizen cisimler, kusursuz olduklarından değişime uğramıyorlar.
Kopernik Devrimi, tüm bu varsayımları yıktı.
Tabii bu bir anda olmadı. O tarihlerde Aristo ile ilgili her şey, Katolik Kilisesi tarafından eğilip bükülmüş ve asimile edilmiş. Yani Aristo’nun kültü yetmiyormuş gibi, bir de Kilise’nin otoritesiyle uğraşıyorsunuz. Bu yüzden Kopernik’in Güneş merkezli evren modeli, “gerçek” olarak değil de, hesapları basitleştiren matematiksel bir araç olarak pazarlanmıştı.

Mars ve Dünya’nın hareketi. Soldaki Güneş merkezli model, sağdaki Dünya merkezli. Mars’ın yaptığı kusurlu harekete dikkat.
Dünya’nın merkezde olmaması, daha ziyade organize dinlere ters gelen bir şey, Aristo’nun inancına kökten bir karşıtlığı yok. Ona asıl darbe, Tycho Brahe ile başladı. İronik olarak Brahe, Kopernik’in güneş-merkezli modelini kabul etmemişti(kiliseye yarandı) ama yıllar boyunca yaptığı titiz gözlemler, uzak cisimlerin değişimler geçirdiğini (ışıması değişen yıldızlar) ve her hareketin dairesel olmadığını (kuyrukluyıldız) gösterdi. Bu iki istisnai durum, Aristoculuk için yeterince sorunlu.
Fakat asıl yıkım, bu tip durumların istisna olmadığını, evrenin zaten böyle işlediğini söyleyen Kepler’le başladı. Kepler, Brahe’nin biriktirdiği tüm verilerden, aslında hemen her yörüngenin dairesel değil, eliptik olduğunu anladı. Daha önemlisi, merkezde duran değişmez bir cisim de yok, yörüngelerin merkezi, cisimler arasındaki boşluklarda.
(Biz hep kısayol olarak “Dünya Güneş’in etrafında dönüyor” diyoruz ama aslında etrafında döndüğümüz nokta, Güneş’in merkezinin biraz uzağında ve gezegenlerin hareketine göre sürekli oynuyor. Ayrıyeten tüm Güneş Sistemi de galaksinin etrafında benzer bir dönüş yapıyor. Ve galaksi de hareket halinde. Hiçbir seviyede, sabit bir merkez yok)
İşin komik yanı, Aristo’nun tüm dünyasını başına yıkacak bu fikirleri, “Aristo üstadın bilgilerine ekleme” olarak yayınlıyor Kepler.
Galileo’nun kafası bu elips işine pek basmıyor ama daha iyi bir teleskop tasarlamış olduğu için, Aristo’ya darbe vuracak başka şeyler buluyor: Ayın yüzeyinin çıkıntılı olduğu, dolayısıyla bu gökcisimlerinin mükemmel küreler olmadıkları gibi. Yahut Jüpiter’in uyduları olduğu gibi. Tüm bu gözlemler, Newton’un formülleriyle matematiksel bir modele oturuyorlar ve Kopernik Devrimi, başladıktan 100 sene sonra tamamlanıyor.
17.yy’da gelinen o noktadan geriye bakınca, Aristo için sempati duymuş olmalı bu insanlar. Adam daha kütle-ağırlık farkını bilmiyordu, ısıyı veya basıncı ölçemiyordu. Bırak Newton gibi fizik formülleri bulmayı, o formüllerdeki kavramlara sahip değildi, yerçekimi gibi.
Kendi ufak dünyasında bir astronomi anlayışı geliştirmiş, onun üstüne ahlak felsefesini ve insan hayatının amacını kurmuş, bunların üstüne de siyaset, eğitim ve sanat hakkındaki düşüncelerini. Tutarlı bir felsefe sahibi olmanın da zayıf noktası bu işte: Temel gidince, her şey yıkılıyor.
Galileo Figaro Magnifico

Tüm bu hengame arasında, Galileo ile Aristo’yu bağlayan hoş bir ayrıntı var. Aristo’nun bilimsel teorilerinden biri, ağır cisimlerin yere daha hızlı düştükleri idi. Aklınıza hemen Galileo’nun Pisa Kulesi’ne çıkıp yaptığı deney gelmiştir. Halbuki gerçekte Galileo o kuleye çıkmaya gerek görmedi bile ve gayet klas bir düşünce deneyiyle Aristo’yu yanlışladı:
Biri hafif, diğeri ağır iki gülleyi birbirine bağlayın. Ağır gülle hızlı düşeceği için, aralarındaki ip gerilecek. Ve hafif cismin yavaşlığı, ağır gülleyi de biraz yavaşlatacak. Aristo’nun tahmini bu olurdu.
Fakat, ip gerildiği anda, tüm sistemi çok daha ağır bir cisim olarak düşünebiliriz: İki güllenin ve ipin ağırlığından oluşan yeni bir cisim. Bu bileşik cisim, onu oluşturan herhangi bir gülleden de hızlı düşmeli.
Sistem aynı anda hem daha hızlı düşüp, hem de yavaşlayamayacağına göre, bu paradoksa sebep olan varsayım yanlış olmalıydı: Düşüş hızının kütleyle alakası yok.
Bilimsel metod dahi kullanmadan, oturduğumuz yerden 1900 senelik bir yanlışı düzeltebilmek güzel bir his.
Daha az estetik bir örnekse, Galileo’nun çağdaşı Redi’den gelmiş: Aristo, bazı canlıların kendiliğinden oluştuğunu düşünüyordu. Çürük yemeklerden sinek çıktığını gören biri için normal. Halbuki sineğin sinekten geldiğini, bunların böyle babadan oğula nesil olduklarını anlamak için gereken malzemeyi söylüyorum:
- İki kavanoz
- İki parça et döner
- Bir kavanoz kapağı
Bunları biraraya getirip spontaneous generation teorisinin yanlış olduğunu anlamak için 17.yy beklenmiş. Yani Kanuni Sultan Süleyman’ın torunu da etin kendi kendine sinek oluşturduğuna inanıyordu.
Öte yandan, Aristo, tavuk yumurtasını değişik dönemlerde açıp inceleyerek, civcivlerin organlarının oluşumunu hafta hafta not edebilmiş. Birini yapıp, ötekini 1900 sene boyunca yapamamayı aklım almıyor gerçekten.
Akıllı Tasarım
Civcivlerin ve diğer hayvanların organlarını incelediğinde gördüğü şey bir amaç uğruna tasarlanmış organizmalardı. “Atın şekli böyle ki biz binelim” gibi amaca yönelik bakış açısına teleolojik denir (teoloji ile karıştırmayın, entellik üyeliğinizi kaybedersiniz).
Burada aslında, ahlaki felsefesinin temeli olan Altın Orta’yı andıran bir denge anlayışı var: “Doğa herkese ihtiyacı kadar araç vermiştir” diye düşünür. Örneğin güçlü hayvanlar aptaldır, dişleri olmayanın sindirim sistemi kuvvetlidir, vb. Zaten bir kere hayvanlara böyle bakmaya başladı mı, hayatın bir şekilde tasarlanmış olduğu düşüncesine iyice kapılıyor insan.
Tabii onun bildiği ve sınıflandırdığı hayvan sayısı yüzlerle ölçülüyordu, böyle bir denge hesabı yapmak görece kolaydı. Bizim dağarcığımızda ise milyonlarca hayvan var. “Kutup ayısında bunlar bunlar var, ama mikroskopik tardigradların da aşağı kalır yanı yok hani” hesabı yapmak saçma geliyor bize.
Tüm bu denge hesapları içinde, Aristo da bir insandan bekleneni yapmış ve her şeyi bir hiyerarşiye oturtmayı, tepesine de insanı koymayı ihmal etmemiş. Rasyonel olduğumuz için zirveyi hakediyoruz ona göre. Bana göreyse, rasyonellik veya zeka, o kadar da matah değiller. Sistine Chapel’i yapmış olmayı, tardigradlar gibi onmilyonlarca yıl, her şart altında hayatta kalıp üreyebilme ile kıyaslayınca, %100 kesinlikle “biz daha iyiyiz” diyemiyorum.
Modern bilimin güzel yanı, insanı hiyerarşilerden ve kendini merkezde görme meyilinden uzaklaştırması. Biz tepede olmadığımız gibi, tepe diye bir şey de yok artık. Onun yerine şu var, bakalım insanı bulabilecek misiniz:

İnsanlar ve Kadınlar
Tekrar MÖ 4.yy’a dönelim. Merkeze Dünya’yı, tepeye de insanı yerleştirdik ama insandan kasıt, “aynı renkte olduğum erkekler”.
Hatta o bile yetmiyor, çünkü beyaz kölelere de pek imtiyaz yok. Aristo için bazı insanlar, “doğal köle” idiler. Kölelik sadece zorunluluk değil, bir gereklilikti. Zencileri pamuk tarlalarında çalıştırırken, onlar üzerinden zengin olmayı, “ya bunlar aptal zaten, başka türlü yaşayamıyorlar” diye rasyonalize etmeye benziyor bu.
(Hitler zamanında, Alman ırkının üstünlüğünü ispatlayacağım diye, azınlıkların kafatasını ve beyinlerini tartmaya çalışan bir doktorun, öldükten sonra beyninin normalden ufak boyutlarda çıkması aklıma geldi şimdi. Adını unuttum adamın. “Bay Tarihin Cilvesi” diyelim şimdilik.)
Özgür kadınlar da hiyerarşinin tepesinde değildir. Çünkü kadınlar, erkeğin eksik, deforme olmuş halidir. Daha az dişe sahip olduklarını teorisinden bahsetmiştim. Aristo’nun bir başka argümanı da, erkeğin hadım edilince kadınlaşması. Yani kadın = taşaksız erkek = eksik erkek.
Tabii o çağdaki birinden fazlasını beklememek lazım, Atina demokrasisinde kadınların oy hakkı yoktu mesela. Zaten 1900'ler öncesi hiçbir demokraside kadının oy hakkı yoktu. 2200 sene aynı giden bir şey için Aristo’yu suçlamamalı.
En azından kadınları mal olarak görmüyor Aristo, kendinden sonra gelen bir sürü kültüre kıyasla daha iyi bu konuda. Mesela orta malı olarak paylaşılmasına karşı çıkıyor (gerçi kadın hakları açısından değil de devletin bu işe insanları zorlamasını sevmemiş).
Daha önemlisi, insanın hayattaki amacından, mutluluğa ulaşma çabasından bahsederken konuştuğumuz her şeyin, kadınlar için de geçerli olduğunu düşünmüş, orada parantez açıp “kadınlar bunu beceremez veya haketmez” dememiş.
Helenistik Çağ
Doğru yanlış tüm bu gözlemleri ve saymadığım daha bir sürü çalışmayı (mantık, retorik, jeoloji, vs) özetlemek, böyle birinin “miras”ından bahsetmek biraz komik. Bir anlamda mirası hepimiziz. Ansiklopedilerimizde artık onun bulguları yer almıyor ama kafamızın içindeki düşünce kalıplarında epey yeri var (Gerçi o, insanın düşünsel merkezinin kafası değil, kalbi olduğunu sanıyordu ama idare edin).
Bu miras konusunu toparlamak için, Aristo serimizin başlangıcına, İskender’le olan ilişkisine dönelim: Atina’daki Makedon karşıtı hava onu boğuyordu demiştik. Bu hava da boş yere oluşmamıştı, nitekim İskender sonunda Yunan site devletlerini tek tek fethetti. Fakat bir yandan Yunan kültürü de, özellikle Aristo’nun bakış açısı da, onu fethetti: Ordularına sanatçıları, bilim adamlarını, tarihçileri ve zanaatkârları dâhil ederek, Yunan yarımadası ötesindeki fetihlerini askeri yağmadan öteye taşımak istedi İskender. Savaş, bir kültür ihracı ve öğrenme fırsatıydı.
Bu yeni dünyanın merkezi, o güne kadarki en büyük kütüphaneye sahip Mısır’daki İskenderiye kenti oldu. Haritadan bakın ve bugün orada Yunanca konuşulduğunu, Dünya’nın en önemli iki şehrinden biri olduğunu hayal edin.
Site devletlerinin yıkılışından, Roma İmparatorluğu’nun doğusuna kadar geçen 300 yıl içinde Yunan kültürü o kadar yayılmıştı ki, Hristiyanlık doğduğunda, Filistin bir Roma sömürgesi olmasına rağmen, Yeni Ahit Yunanca yazılmıştır. Lakin bu kültürel birliğin altında, İskender’in ölümünün hemen ardından başlayan ciddi siyasi bölünmeler mevcuttu. İskenderiye de bile, iktidar değişimi sorunsuz olmadı.
İşte bu şartlar altında, insanın (pardon, erkeğin) böyle istikrarsız ve güvensiz bir ortamda nasıl yaşaması gerektiğine odaklanan, dört yeni felsefe okulu kuruldu. Gelecek bölümde onlara bakacağız.
Bu yazının en güncel versiyonu, benzerleri ve -çok gaza geldiyseniz- bağış için: fularsizentellik.com.
