Mata Hari als danseres

Oktober, de maand van de revolutie: Luther, Lenin en … Mata Hari!

Digitale Scheurkalender van de Geschiedenis (jaargang 1, nr. 12)

Drie revolutionairen, elk op eigen terrein, komen samen in de maand oktober 1917. Van Wittenberg en St-Petersburg tot Leeuwarden worden zij herdacht.
 Op 31 oktober 1517 spijkerde Maarten Luther zijn 95 stellingen tegen paus en kerk op de deur van de kerk van Wittenberg in Thüringen. Zo ontketende hij onverwacht een revolutie in de West-Europese samenleving. Die scheurde uiteen en werd ondergedompeld in zeker twee eeuwen godsdienstoorlogen. Luthers religieuze ervaringen en theologische kennis dreven hem ertoe het nog steeds ontzagwekkende instituut van de Roomse Kerk aan te vallen. Hij pleitte ervoor het pausschap af te schaffen, ontkende de bemiddelende rol van de kerk tussen god en mens en zette een streep door vijf van de zeven sacramenten(doop en eucharistie bleven over). Dat was nog eens vloeken in de kerk. Dit was radicaliteit. Gesteund door o.a. lokale Duitse vorsten als Frederik III van Saksen kon Luther zijn religieuze revolutie succesvol doorzetten. Miljoenen zouden zich tot zijn geloof wenden en zich afkeren van de oude moederkerk. Radicale politieke en sociale acties van het volk, dat zich op hem beriep, werden echter door Luther zonder meer neergesabeld: sla ze neer als honden! En zo geschiedde. Vorsten en adel sloegen keihard een massale boerenopstand (1525) neer. Luthers revolutie was een revolutie voor, maar niet door de massa.
 Vierhonderd jaar later ontketende Wladimir Iljitsj Oeljanow (Lenin) een revolutie die een wereld wilde scheppen tegengesteld aan die van een hervormer als Luther: een wereld zonder God, een levens- en politieke filosofie op basis van het atheïsme. Uiteraard moest je ook geloven in communisme om ervoor te strijden, maar het was een geloof in een wereld zonder god en klassentegenstellingen. Lenins leraar Karl Marx had het duidelijk gesteld: zonder atheïsme geen communisme. Eind oktober 1917 (november in het westen) begon in het door sociale chaos en Eerste Wereldoorlog verscheurde en verzwakte Rusland een revolutie door weinigen voor velen. De bolsjewieken o.l.v. Lenin lieten niets over aan de grilligheid van de massa. Strak georganiseerd grepen de gewelddadige bolsjewistische beroepsrevolutionairen de macht. De Unie van Socialistische Sovjet Republieken zag het licht. Zoals Luthers actie een godsdienstige aardverschuiving in West-Europa had veroorzaakt, zo zou het communisme vanuit de Sovjet-Unie ook een aardverschuiving brengen in de politieke verhoudingen in de wereld van de twintigste eeuw.
 In de vroege stilte van zondagmorgen 15 oktober van datzelfde jaar 1917, stierf een bijzondere vrouw voor het Franse vuurpeloton: Margaretha Zelle, geboren te Leeuwarden. Na een roerige jeugd vond zij zekerheid in een huwelijk met de KNIL-kapitein Rudolph MacLeod. Dit bracht haar naar Nederlands-Indië waar zij grondig kennismaakte met de Indische cultuur, waaronder Javaanse dansen. Als lid van een dansgroep noemde zij zich daar voor het eerst Mata Hari, oog van de dageraad. Na twee kinderen te hebben gekregen zou het echtpaar MacLeod terugkeren naar Nederland en van elkaar scheiden. Mata Hari moest toen kiezen tussen leven als een keurige moeder of, zoals zij schreef: leven zooals me hier (Parijs) zoo schitterend wordt aangeboden. Zij koos voor het laatste en zou vele jaren triomfen vieren als de meest exotische en erotische danseres in de hoogste kringen van Parijs. Vele grote kunstenaars kenden haar of hadden zelfs een relatie met haar. Toen de oorlog in 1914 uitbrak had Mata Hari contacten aan beide kanten. Zij bleef reizen tussen Parijs en Berlijn en had een uitgesproken voorkeur voor mannen in uniform aan beide zijden. Uiteindelijk omgekocht door de Duitsers werd zij, zoals zij ook zelf openlijk zei: spionne. Exotisch, spannend en lucratief. Het zou haar noodlottig worden. Zij werd gearresteerd, beschuldigd van spionage voor de Duitsers en ter dood veroordeeld. Haar gratieverzoek werd door de Franse president afgewezen. Een non begeleidde haar naar haar laatste optreden: zij kreeg de kogel zonder blinddoek om. Zo stierf deze vrouw die voor een vrouw in die tijd een revolutionair en vrij leven had geleid. Een tijd waarin de Nederlandse vrouw nog maar net bij de grondwetswijziging van 1917 het kiesrecht verworven had, maar toch vooral ideaal was als degelijke huismoeder. Toch was haar leven ook een leven ten dienste van de mannen die haar begeerden. Hoe vrij en revolutionair ben je dan als vrouw? Haar revolutie was vooral een heel persoonlijke. Pas honderd jaar na haar dood bereikt zij ongewild een massaal publiek dat zich aan haar vergaapt in herdenkingen, tentoonstellingen en zelfs een musical. Die belangstelling kunnen Luther en Lenin niet aan tippen.
 Luther en Lenin moeten bereid zijn geweest te sterven voor hun ideaal. Overduidelijk is dat zij dat risico namen. Mata Hari nam dat risico ook, maar werd de enige van de drie die stierf door executie. De twee mannen stierven in hun bed als zestiger en vijftiger, zij stierf als jonge veertiger.

Like what you read? Give Kees Willemse a round of applause.

From a quick cheer to a standing ovation, clap to show how much you enjoyed this story.