Ölçek Geliştirme

Kenan Demirel
Jul 15, 2018 · 3 min read

Özellikle sosyal bilimlerde insana ait davranış ve tutumlar ile ilgili olarak ölçme araçlarını oluşturma, değerlendirme ve kanıtlama aşamalarını kapsayan bilimsel bir süreçtir. Nitel ve nicel olmak üzere iki süreci kapsamaktadır:

1. Nitel Süreç

  • Soru (madde) havuzu yaratılması gerekir. Bunun için, literatür araştırması yapılır ve öne çıkan unsurlar belirlenir,
  • Daha önce geliştirilen ölçeklere bakılır,
  • Konuyla ilgili uzmanlara danışılır,
  • İlgili hedef kitleye; derinlemesine görüşme, odak grup çalışması veya açık uçlu sorular uygulanır,
  • Bu görüşmelerden elde edilecek (türetilecek) soru havuzu, tekrar uzmana (en az iki tane olmak şartıyla) ve dil bilimciye sorulur.

2. Nicel Süreç (Ön Deneme Aşaması)

Öne çıkan temalar ile oluşturulan soruların nicel olarak test edilmesi gerekir. Güvenilirlik değerinin yüksek çıkması açısından örneklem grubunun en az 300 ila 400 kişi seçilmesi gerekir. Bundan dolayı, sayı ve grup, ölçek nedeniyle önemlidir. Örneğin, 55 olan soru havuzu Faktör Analizi ile ilk önce 45’e, sonra 43’e indi diyelim. 43 sorunun ilk test grubundan alınan “madde yükleri”ne ve kaç alt boyuta bölündüğüne SPSS’teki Faktör Analizi kullanılarak bakılır. “.30″un altında faktör yükü olan soruların çıkarılması gerekir. Diyelim ki, faktör yükleri “.30″un altında olan sorular çıkarıldı ve 35 soru kaldı. Kalan 35 soru, SPSS Faktör Analizi kullanarak tekrar analiz edilir.

  • Eğer, sorularda problem olduğu düşünülüyorsa, en alt faktör yükü “.40″ olarak belirlenebilir.

Faktör Analizi Nasıl Yapılır?

Sosyal bilimlerde, AFA — Açıklayıcı Faktör Analizi (SPSS kullanılarak yapılır) ve DFA, Doğrulayıcı Faktör Analizi (Lisrel kullanılarak yapılır) olmak üzere iki tür yol vardır. SPSS programında sırasıyla şu işlemler uygulanır: Analyze > Dimension Reduction > Factor. Daha sonra, SPSS programında sırasıyla şu işlemler uygulanır: Analyze > Dimension Reduction > Factor. Daha sonra, açılan penceredeki sağ menüden “Descriptives”e tıklanarak “KMO and Bartlett’s test of sphericity”, daha sonra “Options”a tıklanarak “Sorted by size” seçenekleri eklenir. KMO değeri, “.75″in üstü olması gerekir. “+1″ değerine ne kadar yakınlaşırsa, sorular o kadar iyi faktörleşebilir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta; KMO değerinin, yapılan ikinci Faktör Analizi’nde artış göstermesidir.

Ölçek İspatı

Oluşturulan 35 soru, yeni bir örneklem grubuna, farklı bir zamanda sorulması gerekir. Buradaki amaç; soruların, farklı zamanlarda ve farklı gruplarda uygulanabilirliğini kanıtlayabilmektir.

Geçerlilik ve Güvenilirlik (Kanıtlama Aşaması)

Kanıt aşamasında, geçerlilik ve güvenilirlik testinin iki yöntemi bulunmaktadır:

a) Test-Tekrar Testi, aynı testi aynı gruba farklı zamanlarda iki kez uygulama yöntemidir. Bu yöntemde, katılımcılar rumuz ile kodlanmalıdır. İki uygulamadan elde edilen ortalamalar arasındaki korelasyon katsayısı hesaplanır. Hesaplanan bu sayı güvenilirlik katsayısı olarak kabul edilir. Bu sayı “+1″e ne kadar çok yakınsa, güvenilirlik de o kadar yüksektir. Tutum testlerinde kullanılır. Test-Tekrar test için 100 ila 150 kişi yeterlidir.

Test-Tekrar Testi Nasıl Yapılır?

İlk Anket: Diyelim ki, 100 kişiye ilk anket uygulandı. Bu aşamadan sonra, tüm sorular, SPSS’teki “compute” seçeneği ile tek başlık altında (“ilktest” gibi) kodlanması gerekir. Sorulara verilen cevapların tümünün ortalaması bu şekilde alınır.

İkinci Anket: İlk anket uygulandıktan üç ay sonra, aynı örneklem grubuna (100 kişiye) aynı test uygulanır. Aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi, ilk test ve ikinci test verileri her katılımcı için SPSS’e yatay olarak girilir ve satır sonunda “ilkanket” ve “ikincianket” olarak ortalamalar görünür.

Şekil 1 — Test-Tekrar Testi İkinci Anketi

Daha sonra, Korelasyon analizi yapılarak,”ilkanket” ile “ikincianket” ortalaması karşılaştırılır. Pearson Correlation değeri, “.70″ ile “+1″ arasında olması gerekir. Eğer, Korelasyon değeri “.70″in altında çıkıyorsa, sorularda veya katılımcıların soru çözme ciddiyetinde bir sorun vardır demektir. Çözüm yolu olarak, anketlere tek tek bakıp, tutarsız olanları çıkarabilirsiniz.

b) İkinci yöntemde ise, oluşturulan 35 soru, ilk önce 400 kişiye (ilk grup) uygulanır; daha sonra Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) Lisrel kullanılarak yapılır. Tüm bu işlemler sonucunda, Güvenilirlik (Reliability) testi yapılıp, “.85″ üzeri değer elde edilmesi gerekir.

Welcome to a place where words matter. On Medium, smart voices and original ideas take center stage - with no ads in sight. Watch
Follow all the topics you care about, and we’ll deliver the best stories for you to your homepage and inbox. Explore
Get unlimited access to the best stories on Medium — and support writers while you’re at it. Just $5/month. Upgrade