Elkem boðið evrópskt raforkuverð?
Nýlega var hér farið yfir nokkur helstu atriðin í verðstefnu Landsvirkjunar (LV). Í þessari grein er verðstefnan sérstaklega skoðuð í samhengi við verðlækkanir sem orðið hafa á heildsöluverði raforku á nokkrum helstu raforkumörkuðum í Evrópu.
Þær verðlækkanir kunna að gera það flóknara fyrir LV að landa góðum samningi við Elkem núna þegar fyrirtækin eru að reyna að endursemja vegna raforkusamningsins sem rennur út 2019. Á móti kemur að nú er gott tækifæri fyrir LV til að tengja raforkuverðið til Elkem við verðið á norræna raforkumarkaðnum. Og eftir atvikum gefa Elkem afslátt gegn nýrri fjárfestingu hér í kísilframleiðslu.
Varhugavert að spá eilífum verðhækkunum
Þegar LV kom fram með nýja verðstefnu sína á árunum 2010–2011 kynnti fyrirtækið að raforkuverð víða í Evrópu myndi líklega hækka nánast stanslaust allt fram til ársins 2035. Og að LV myndi geta hækkað verð sitt hér og um leið verið langt undir raforkuverðinu á samkeppnismörkuðum í Evrópu.

Í kynningu LV frá 2011 er heimildin fyrir þessari stöðugu verðhækkun á komandi árum og áratugum sögð vera LV Analysis. Í reynd var þarna þó sennilega stuðst við verðspá frá finnska greiningar- og ráðgjafafyrirtækinu Pöyry, sbr. kynning LV frá haustfundi fyrirtækisins árið 2010 (glæran hér til hliðar er frá þeim fundi).
Umrædd spá LV Analysis (eða Pöyry) hefur fram til þessa reynst of brött. Það sem hefur gerst í reynd er að heldsöluverð á raforku víða erlendis og þ.m.t. um mestalla vestanverða Evrópu hefur lækkað og lækkað mikið. Þannig hefur verð á rafmagni á heildsölumarkaði í Þýskalandi (EPEX spot) lækkað mjög frá þeim tíma sem LV birti spár um hækkandi raforkuverð þar, eins og sjá má á grafinu hér að neðan.

Hefði spá LV Analysis frá 2011 gengið eftir, hefði algengt orkuverð í Evrópu nú átt að vera hátt í 90 USD/MWst. Sem jafngildir um eða rúmlega 80 EUR. En í stað þess að heildsöluverðið (örin) færi upp, fór það verð að leita nánast samfellt niður á við. Hin raunverulega verðþróun þarna er kannski góð áminning um að fara varlega í að spá eilífum verðhækkunum.
Heildsöluverðið í Evrópu hefur lækkað mikið
Til lengri tíma litið er vissulega mögulegt og jafnvel töluvert líklegt að heildsöluverð á raforku í Evrópu fari hækkandi á ný (vegna þess m.a. að nauðsynleg endurnýjun raforkuvera er dýr og kallar á hærra raforkuverð). Hversu hratt þetta gerist er þó ómögulegt að sjá fyrir. Og inn á milli geta komið miklar og langvarandi niðursveiflur; slíkt er alþekkt á orkumörkuðum heimsins. Auk þess geta atriði eins og hagvöxtur í fjölmennustu ríkjum veraldar (svo sem í Asíu og í Bandaríkjunum) og alþjóðastjórnmál haft mikil áhrif á þróun orkuverðs. Framtíðin er alltaf óviss og mikilvægt að muna það.

Þess má líka geta að í framhaldi af grafinu hér að ofan, sem nær til ársbyrjunar 2016, hefur heildsöluverðið á raforku víðast hvar í vestanverðri Evrópu haldist nokkuð stöðugt, þ.e. verið í nágrenni við 25–30 EUR/MWst. Sem er óralangt frá þeim 80 EUR (90 USD) sem spáð var 2017 og sýnt í kynningum LV fyrir fáeinum árum.
Munum samt að staðan í dag er ekki staðan til allrar framtíðar. Sá möguleiki er fyrir hendi að eftir örfá ár verði heildsöluverð á raforku í Evrópu aftur búið að hækka og kannski hækka mikið. Ef svo fer munu spár sem LV sýndi á árunum 2010–2012 kannski ekki líta alveg jafn illa út í ljósi tímans eins og þær gera í dag. Loks getur LV vísað til þess að skattahækkanir í sumum löndum Evrópu hafa hækkað raforkuverð þar til neytenda, þó svo heildsöluverðið hafi lækkað.
Mismunandi skattkerfi flækja samanburðinn
Heildsöluverð rafmagns á norræna raforkumarkaðnum undanfarnar vikur og mánuði hefur jafngilt um 30 USD/MWst. Sem er einungis um 1/3 af því verði sem spáð var af hálfu LV fyrir nokkrum árum. Og þetta lága verð núna verður óhjákvæmilega til þess að viðmiðunarverð LV upp á 43 USD/MWst virðist nokkuð hátt um þessar mundir.
Hér skiptir þó miklu að í flestum tilvikum er raforkuverð til almennra notenda í Evrópu og þar með talið til fyrirtækja, hærra og oft miklu hærra en hér á landi. Það stafar einkum af þeim óafturkræfu sköttum og/eða gjöldum sem leggjast á raforku í mörgum löndum í vestanverðri Evrópu. Er þá fyrst og fremst átt við sérstaka umhverfisskatta eða s.k. grænt orkugjald, sem víða er lagt ofan á raforkuverðið erlendis.
Þar er um að ræða greiðslur sem sum ríki innan Evrópusambandsins (ESB) hafa komið á til að liðka fyrir því að meira af grænni eða umhverfisvænari raforku komi inn á markaðinn. Þær greiðslur eru svo nýttar með ýmsum hætti til að niðurgreiða orku sem unnin er með endurnýjanlegum hætti. Þegar sjálft heildsöluverðið hefur lækkað svo mikið sem reyndin er núna, eru það fyrst og fremst umræddir grænir skattar sem viðhalda því að íslensk raforka er vel samkeppnishæf gagnvart evrópskum raforkufyrirtækjum.
Lágt evrópskt heildsöluverð er Landsvirkjun óhagstætt
LV er að sjálfsögðu meðvituð um þessa óvæntu og svolítið óþægilegu þróun sem orðið hefur á raforkuverði erlendis, t.a.m. á norræna markaðnum og í Þýskalandi. Fyrirtækið er þó ekki mikið að fjalla um þetta og beinir athyglinni fyrst og fremst að því hvernig raforkuverð til almennra notenda á samkeppnismörkuðum í Evrópu hafi hækkað undanfarin ár. Þ.e. beinir athyglinni að verðþróun til nokkru smærri notenda en stóriðju.
LV hefur réttilega bent á að hækkun á raforkuverði til notenda í sumum Evrópulöndum er staðreynd, sbr. glæran hér að neðan. Sú hækkun er þó miklu minni en spáð var þegar verðstefna LV var mótuð. Að auki er athyglisvert að þessi hækkun til almennra notenda kemur fyrst og fremst til vegna umhverfisskatta, en sjálft raforkuverðið (heildsöluverðið á raforku) í Evrópu hefur lækkað. Og sökum þess að viss stóriðja er í sumum tilvikum að mestu undanþegin umhverfissköttum, hefur raforkureikningur stóriðju í þeim tilvikum lækkað töluvert frá því sem var. Sem er í raun þveröfug þróun við það sem kynnt var í spám LV fyrir nokkrum árum.

Þessi óhagstæða verðþróun evrópska heildsöluverðsins kann að vera ástæða þess að LV hefur nú breytt nokkuð framsetningu sinni á samanburði raforkuverðs. Það var a.m.k. eftirtektarvert að í nýlegri kynningu LV var birt graf sem sýndi verðsamanburð með sköttum og gjöldum. Og tekið fram, með örsmáu letri, að grafið ætti við um þýsk iðnfyrirtæki sem nota 20–70 GWst á ári (sbr. glæran hér að ofan, sem er úr kynningu LV frá því fyrr á þessu ári; það sem er í rauðum lit eru viðbætur mínar). Grafið sýnir réttilega að raforkuverð til tiltekinna iðnfyrirtækja í Þýskalandi hefur farið hækkandi, þegar allir óendurkræfir skattar og gjöld eru tekin með í reikninginn. En sökum þess að LV selur megnið af raforku sinni til stóriðjufyrirtækja, gefur þessi samanburður hjá LV þó ekki alveg skýra mynd af samkeppnishæfni fyrirtækisins.
Lágt raforkuverð til stóriðju í Þýskalandi
Til samanburðar við ofangreinda glæru, þar sem sýnd er þróun raforkuverðs til þýskra iðnfyrirtækja sem nota 20–70 GWst á ári, má nefna að járnblendiverksmiðjan á Grundartanga notar um 1.100 GWst á ári. Og árleg orkunotkun kísilvera United Silicon í Helguvík og PCC á Húsavík er áætluð hundruðir Gwst. Með því að miða við raforkuverð með umhverfisgjöldum til fyrirtækja í Þýskalandi sem nota 20–70 GWst, er því verið að teygja sig nokkuð langt að gera samanburðinn hagstæðan fyrir LV. Þessi samanburður á aftur á móti líklega vel við um raforkuverð í smærri samningum, líkt og til gagnavera.

Umræddur samanburður LV við iðnfyrirtæki í Þýskalandi segir sem sagt ekki alla söguna. Staðreyndin er sú að um 80% af raforkusölu LV er til fjögurra stóriðjufyrirtækja. Og staðreyndin er líka sú að t.a.m. álver í Þýskalandi svo og ýmis önnur stóriðja þar er að greiða litla umhverfisskatta. Og greiða þar með miklu minna fyrir raforkuna heldur en smærri iðnfyrirtækin.
Fyrir vikið greiðir hluti stóriðju í Þýskalandi raforkuverð sem nú er með því lægsta innan ESB. Árið 2015 var þetta stóriðjuverð þar á milli 30 og 35 EUR/MWst (þetta er sýnt með gulu súlunni á grafinu hér næst fyrir ofan). Og þó svo raforkuverðið þar sveiflist að sjálfsögðu oft talsvert, þá er meðalverðið á þýska heildsölumarkaðnum ennþá lágt.

Það er áhugavert lögfræðilegt álitamál hvort þýska undanþágan sem stóriðjan nýtur gagnvart græna orkuskattinum þar í landi, standist reglur um innri markað ESB og Evrópska efnahagssvæðisins (EES). Gunnar Tryggvason, verkfræðingur hjá KPMG, hefur verið nokkuð ötull við að benda á þetta og hvatt LV og íslensk stjórnvöld til að fá það mál kannað. Því augljóslega væri samkeppnisstaða LV og annarra íslenskra raforkuframleiðenda sterkari ef þýska stóriðjan væri ekki undanþegin grænu sköttunum.
LV ánægð með samning um norræna verðtengingu
Það að þróunin víða á evrópskum raforkumörkuðum hefur orðið öðruvísi en LV gerði ráð fyrir fyrir fáeinum árum, veldur því að fyrirtækið getur ekki haldið sig eins langt undir raforkuverði í vestanverðri Evrópu líkt og áður. Fyrir um fimm árum síðan gat LV kynnt að fyrirtækið byði verð sem væri allt að 50 USD ódýrara pr. MWst en á evrópsku mörkuðunum. Í dag er LV aftur á móti farin að gera samninga upp á verð sem er lítið ódýrara en evrópska verðið núna. Sbr. nýlegur samningur LV og Norðuráls.
Samkvæmt þeim samningi er raforkuverðið á gildistíma nýja samningsins, 2019–2023 tengt raforkuverði á norræna skyndimarkaðnum; Elspot á Nord Pool Spot. M.ö.o. þá fær Norðurál orkuna frá og með 2019 á verði sem verður eitthvað lægra en norræna verðið en ekki mikið lægra. Og um leið mun orkuverðið til Norðuráls, á samningstímanum 2019–2023, sveiflast í takt við norræna verðið.
Í dag er norræna verðið lágt og horfur á að svo kunni að verða enn um sinn. Því lítur nýi samningurinn afskaplega viðunandi út fyrir Norðurál núna. Sjálfsagt vonast Norðurál til þess að svo verði einnig á gildistíma samningsins! Þar er þó ekki á vísan að róa. Og augljóst að LV gerir sér vonir um að verðþróunin á norræna markaðnum verði fyrirtækinu hagstæð. Enda hrósar LV sér nú fyrir það að hafa gert samning þar sem mið er tekið af norræna verðinu.
Um leið eru það kannski vonbrigði fyrir LV að hafa ekki geta náð að endurtaka þá góðu og áhættulitlu samningsniðurstöðu sem fyrirtækið náði við RTA/ÍSAL vegna álversins í Straumsvík 2010. En það var svo sem nokkuð fyrirséð, í ljósi gjörbreyttra aðstæðna á evrópskum raforkumörkuðum, að slíkt yrði örðugt.
Norðurál og Elkem misstu af góðu tækifæri vegna 2019
Mögulega verður niðurstaðan í viðræðum LV og Elkem, vegna járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, að gera ámóta samning og gerður var milli LV og Norðuráls. En þá mun Elkem kannski einmitt vilja samning sem fyrirtækið getur losnað undan árið 2023, þ.e. sama ár og samningur LV og Norðuráls rennur út. Fram að þeim tíma myndu Elkem og Norðurál reyna að ná vopnum sínum til að geta betur þrýst á að LV bjóði þeim hagstæðara verð, þegar báðir þessir nokkuð stóru raforkusamningar myndu renna út 2023.

Þarna gæti þó mesti þrýstingurinn orðið á íslensk stjórnvöld, þ.e. um að veita fyrirtækjunum einhverjar ívilnanir; annars muni stóriðjan yfirgefa Grundartanga árið 2023. Það er reyndar svo að fyrir skemmstu voru samningar beggja fyrirtækjanna (Norðuráls og Elkem) lausir m.v. 2019. En með samningi Norðuráls við LV 2016, misstu bæði Norðurál og Elkem af tækifæri á að beita stjórnvöld hér almennilegum sameiginlegum þrýstingi um ívilnanir. Og ekki víst að slíkt sameiginlegt tækifæri skapist þeim á ný.
Æskilegt að fá hluta af sólarkísilvinnslu Elkem til Íslands
LV hefur ýmsar leiðir til að komast hjá því að lenda í þröngri samningsstöðu 2023. Með því t.d. einfaldlega að fallast ekki á að nýr samningur við Elkem renni út fyrr en einhverjum árum síðar (þ.e. nokkrum árum eftir 2023). Svo gæti það verið góður kostur fyrir LV að bjóða Elkem eitthvað hagstæðari samning en Norðurál fékk, gegn skuldbindingu af hálfu Elkem um stóra nýja fjárfestingu hér. Og þá eftir atvikum að hluti af kísilframleiðslu Elkem í Noregi flytjist til Íslands.
Slíkt gæti verið skynsamlegur leikur núna þegar kísiljárnmarkaðurinn virðist í daufara lagi meðan kísilmarkaðunum er spáð bjartari framtíð. Elkem er vel að merkja með mikla reynslu af slíkum rekstri, þ.m.t. á framleiðslu kísilefna fyrir sólarkísil (verð á kísiljárni er aftur á móti verulega háð eftirspurn eftir stáli). Mikið af sólarkísilframleiðslu Elkem í Evrópu fer fram í Noregi. Með því að byggja upp fjölbreyttari vinnslu hjá Elkem á Íslandi væri unnt að skapa vinningsstöðu (win-win situation) fyrir bæði fyrirtækin; LV og Elkem. Sem er einkenni allra góðra samninga.