Elkem boðið evrópskt raforkuverð?

Nýlega var hér farið yfir nokkur helstu atriðin í verð­stefnu Lands­virkj­un­ar (LV). Í þess­ari grein er verð­stefn­an sér­stak­lega skoð­uð í sam­hengi við verðlækk­anir sem orðið hafa á heild­sölu­verði raf­orku á nokkrum helstu raforku­mörk­uðum í Evrópu.

Þær verð­lækk­anir kunna að gera það flókn­ara fyrir LV að landa góð­um samn­ingi við Elkem núna þeg­ar fyrir­tækin eru að reyna að end­ur­semja vegna raf­orku­samn­ings­ins sem renn­ur út 2019. Á móti kem­ur að nú er gott tæki­færi fyrir LV til að tengja raf­orku­verðið til Elkem við verðið á norræna raf­orku­mark­aðnum. Og eftir atvik­um gefa Elkem af­slátt gegn nýrri ­fjárfest­ingu hér í kísil­fram­leiðslu.

Varhugavert að spá eilífum verðhækkunum

Þegar LV kom fram með nýja verðstefnu sína á árun­um 2010–2011 kynnti fyrir­tæk­ið að raf­orku­verð víða í Evrópu myndi líklega hækka nánast stans­laust allt fram til árs­ins 2035. Og að LV myndi geta hækk­að verð sitt hér og um leið ver­ið langt undir raf­orku­verð­inu á sam­keppn­is­mörk­uðum í Evrópu.

Graf úr kynningu Landsvirkjunar frá 2010.

Í kynningu LV frá 2011 er heim­ild­in fyrir þess­ari stöð­ugu verð­hækk­un á kom­andi árum og ára­tug­um sögð vera LV Analysis. Í reynd var þarna þó senni­lega stuðst við verð­spá frá finnska grein­ingar- og ráð­gjafa­fyrir­tækinu Pöyry, sbr. kynn­ing LV frá haust­fundi fyrir­tækis­ins árið 2010 (glær­an hér til hlið­ar er frá þeim fundi).

Umrædd spá LV Ana­lysis (eða Pöyry) hef­ur fram til þessa reynst of brött. Það sem hefur gerst í reynd er að held­sölu­verð á raf­orku víða erlend­is og þ.m.t. um mest­alla vest­an­verða Evrópu hefur lækk­að og lækk­að mik­ið. Þann­ig hefur verð á raf­magni á heild­sölu­mark­aði í Þýska­landi (EPEX spot) lækk­að mjög frá þeim tíma sem LV birti spár um hækk­andi raf­orku­verð þar, eins og sjá má á graf­inu hér að neðan.

Graf sem sýnir raunverulega þróun heildsöluverðs á raforku á þýska raforkumarkaðnum.

Hefði spá LV Analysis frá 2011 geng­ið eft­ir, hefði al­gengt orku­verð í Evrópu nú átt að vera hátt í 90 USD/MWst. Sem jafn­gild­ir um eða rúm­lega 80 EUR. En í stað þess að heild­sölu­verð­ið (örin) færi upp, fór það verð að leita nán­ast sam­fellt niður á við. Hin raun­veru­lega verð­þró­un þarna er kannski góð áminn­ing um að fara var­lega í að spá ei­líf­um verð­hækk­unum.

Heildsöluverðið í Evrópu hefur lækkað mikið

Til lengri tíma litið er vissu­lega mögu­legt og jafn­vel tölu­vert lík­legt að heild­sölu­verð á raf­orku í Evrópu fari hækk­andi á ný (vegna þess m.a. að nauð­syn­leg end­ur­nýj­un raf­orku­vera er dýr og kall­ar á hærra raf­orku­verð). Hversu hratt þetta gerist er þó ómögu­legt að sjá fyrir. Og inn á milli geta kom­ið mikl­ar og lang­var­andi niður­sveiflur; slíkt er al­þekkt á orku­mörk­uð­um heims­ins. Auk þess geta atriði eins og hag­vöxt­ur í fjöl­menn­ustu ríkj­um ver­aldar (svo sem í Asíu og í Banda­ríkj­un­um) og alþjóða­stjórn­mál haft mikil áhrif á þró­un orku­verðs. Fram­tíðin er alltaf óviss og mikil­vægt að muna það.

Heildsöluverð á norræna raforkumarkaðnum; nokkuð stöðugt en lágt síðustu misserin.

Þess má líka geta að í fram­haldi af graf­inu hér að ofan, sem nær til árs­byrj­un­ar 2016, hef­ur heild­sölu­verð­ið á raf­orku víð­ast hvar í vestan­verðri Evrópu hald­ist nokk­uð stöð­ugt, þ.e. verið í ná­grenni við 25–30 EUR/MWst. Sem er óra­langt frá þeim 80 EUR (90 USD) sem spáð var 2017 og sýnt í kynn­ing­um LV fyrir fá­ein­um árum.

Munum samt að staðan í dag er ekki stað­an til allrar fram­tíðar. Sá mögu­leiki er fyr­ir hendi að eft­ir ör­fá ár verði heild­sölu­verð á raf­orku í Evrópu aft­ur bú­ið að hækka og kannski hækka mik­ið. Ef svo fer munu spár sem LV sýndi á ár­un­um 2010–2012 kannski ekki líta alveg jafn illa út í ljósi tím­ans eins og þær gera í dag. Loks getur LV vís­að til þess að skatta­hækk­anir í sum­um lönd­um Evrópu hafa hækk­að raf­orku­verð þar til neyt­enda, þó svo heild­sölu­verðið hafi lækkað.

Mismunandi skattkerfi flækja samanburðinn

Heildsöluverð rafmagns á norræna raf­orku­mark­aðn­um und­an­farn­ar vik­ur og mán­uði hef­ur jafn­gilt um 30 USD/MWst. Sem er einungis um 1/3 af því verði sem spáð var af hálfu LV fyrir nokkrum árum. Og þetta lága verð núna verð­ur óhjá­kvæmi­lega til þess að við­mið­un­ar­verð LV upp á 43 USD/MWst virð­ist nokk­uð hátt um þess­ar mund­ir.

Hér skipt­ir þó miklu að í flest­um til­vik­um er raf­orku­verð til almennra not­enda í Evrópu og þar með tal­ið til fyrir­tækja, hærra og oft miklu hærra en hér á landi. Það stafar eink­um af þeim óaftur­kræfu skött­um og/eða gjöld­um sem leggj­ast á raf­orku í mörg­um lönd­um í vestan­verðri Evrópu. Er þá fyrst og fremst átt við sér­staka um­hverfis­skatta eða s.k. grænt orku­gjald, sem víða er lagt ofan á raf­orku­verðið erlendis.

Þar er um að ræða greiðslur sem sum ríki innan Evrópu­samb­ands­ins (ESB) hafa kom­ið á til að liðka fyrir því að meira af grænni eða um­hverf­is­væn­ari raf­orku komi inn á mark­að­inn. Þær greiðsl­ur eru svo nýtt­ar með ýms­um hætti til að niður­greiða orku sem unn­in er með end­ur­nýjan­leg­um hætti. Þegar sjálft heild­sölu­verð­ið hef­ur lækk­að svo mikið sem reynd­in er núna, eru það fyrst og fremst um­rædd­ir græn­ir skatt­ar sem við­halda því að íslensk raf­orka er vel sam­keppnis­hæf gagn­vart evrópskum raf­orku­fyrirtækjum.

Lágt evrópskt heildsöluverð er Landsvirkjun óhagstætt

LV er að sjálfsögðu með­vituð um þessa óvæntu og svo­lít­ið óþægi­legu þró­un sem orð­ið hef­ur á raf­orku­verði er­lend­is, t.a.m. á norræna mark­aðn­um og í Þýska­landi. Fyrirtækið er þó ekki mik­ið að fjalla um þetta og bein­ir athygl­inni fyrst og fremst að því hvern­ig raf­orku­verð til almennra not­enda á sam­keppn­is­mörk­uð­um í Evrópu hafi hækk­að und­an­far­in ár. Þ.e. beinir athygl­inni að verð­þróun til nokkru smærri not­enda en stór­iðju.

LV hefur rétti­lega bent á að hækk­un á raf­orku­verði til not­enda í sum­um Evrópu­lönd­um er stað­reynd, sbr. glær­an hér að neðan. Sú hækk­un er þó miklu minni en spáð var þegar verð­stefna LV var mót­uð. Að auki er athygl­is­vert að þessi hækkun til almennra not­enda kem­ur fyrst og fremst til vegna um­hverf­is­skatta, en sjálft raf­orku­verð­ið (heild­sölu­verð­ið á raf­orku) í Evrópu hefur lækk­að. Og sök­um þess að viss stór­iðja er í sum­um til­vik­um að mestu und­an­þeg­in um­hverfis­skött­um, hef­ur raf­orku­reikn­ing­ur stór­iðju í þeim til­vik­um lækk­að tölu­vert frá því sem var. Sem er í raun þver­öfug þró­un við það sem kynnt var í spám LV fyrir nokkrum ár­um.

Þetta graf Landsvirkjunar er samanburður á verði til iðnfyrirtækja sem nota 20–70 GWst.

Þessi óhag­stæða verð­þró­un evrópska heild­sölu­verðs­ins kann að vera ástæða þess að LV hef­ur nú breytt nokk­uð fram­setn­ingu sinni á sam­an­burði raf­orku­verðs. Það var a.m.k. eftir­tektar­vert að í ný­legri kynn­ingu LV var birt graf sem sýndi verð­sam­an­burð með skött­um og gjöld­um. Og tek­ið fram, með ör­smáu letri, að graf­ið ætti við um þýsk iðn­fyrir­tæki sem nota 20–70 GWst á ári (sbr. glær­an hér að ofan, sem er úr kynn­ingu LV frá því fyrr á þessu ári; það sem er í rauð­um lit eru við­bæt­ur mín­ar). Graf­ið sýn­ir réttilega að raf­orku­verð til til­tek­inna iðn­fyrir­tækja í Þýska­landi hef­ur far­ið hækk­andi, þeg­ar allir óendur­kræf­ir skatt­ar og gjöld eru tek­in með í reikn­ing­inn. En sök­um þess að LV sel­ur megn­ið af raf­orku sinni til stór­iðju­fyrir­tækja, gef­ur þessi saman­burð­ur hjá LV þó ekki alveg skýra mynd af sam­keppnis­hæfni fyrir­tækisins.

Lágt raforkuverð til stóriðju í Þýskalandi

Til saman­burðar við ofan­greinda glæru, þar sem sýnd er þró­un raf­orku­verðs til þýskra iðn­fyrir­tækja sem nota 20–70 GWst á ári, má nefna að járn­blendi­verk­smiðjan á Grund­ar­tanga not­ar um 1.100 GWst á ári. Og ár­leg orku­notkun kísil­vera United Sili­con í Helgu­vík og PCC á Húsa­vík er áætl­uð hundruð­ir Gwst. Með því að miða við raf­orku­verð með um­hverfis­gjöld­um til fyrir­tækja í Þýska­landi sem nota 20–70 GWst, er því ver­ið að teygja sig nokk­uð langt að gera saman­burð­inn hag­stæð­an fyr­ir LV. Þessi sam­an­burð­ur á aft­ur á móti lík­lega vel við um raf­orku­verð í smærri samn­ing­um, líkt og til gagna­vera.

Sundurliðun á þýsku raforkuverði, Oeko-Institut í Þýskalandi.

Umræddur saman­burður LV við iðn­fyrir­tæki í Þýska­landi seg­ir sem sagt ekki alla sög­una. Stað­reynd­in er sú að um 80% af raf­ork­usölu LV er til fjögurra stór­iðju­fyrir­tækja. Og stað­reynd­in er líka sú að t.a.m. álver í Þýska­landi svo og ýmis önn­ur stór­iðja þar er að greiða litla um­hverf­is­skatta. Og greiða þar með miklu minna fyrir raf­ork­una held­ur en smærri iðn­fyrir­tækin.

Fyrir vikið greiðir hluti stór­iðju í Þýska­landi raf­orku­verð sem nú er með því lægsta innan ESB. Árið 2015 var þetta stór­iðju­verð þar á milli 30 og 35 EUR/MWst (þetta er sýnt með gulu súlunni á graf­inu hér næst fyr­ir ofan). Og þó svo raforku­verð­ið þar sveifl­ist að sjálf­sögðu oft tals­vert, þá er meðal­verð­ið á þýska heild­sölu­mark­aðn­um enn­þá lágt.

Sundurliðun Council on Large Electric Systems í París á þýsku raforkuverði.

Það er áhugavert lögfræði­legt álita­mál hvort þýska und­an­þág­an sem stór­iðjan nýt­ur gagn­vart græna orku­skatt­in­um þar í landi, stand­ist reglur um innri mark­að ESB og Evrópska efna­hags­svæðis­ins (EES). Gunnar Tryggva­son, verk­fræð­ing­ur hjá KPMG, hef­ur ver­ið nokk­uð ötull við að benda á þetta og hvatt LV og íslensk stjórn­völd til að fá það mál kann­að. Því aug­ljós­lega væri sam­keppnis­staða LV og annarra íslenskra raf­orku­fram­leið­enda sterk­ari ef þýska stór­iðjan væri ekki und­an­þegin grænu sköttunum.

LV ánægð með samning um norræna verðtengingu

Það að þróunin víða á evrópskum raf­orku­mörk­uð­um hef­ur orð­ið öðru­vísi en LV gerði ráð fyrir fyrir fá­ein­um árum, veld­ur því að fyrir­tæk­ið get­ur ekki hald­ið sig eins langt undir raf­orku­verði í vestan­verðri Evrópu líkt og áður. Fyrir um fimm ár­um síðan gat LV kynnt að fyrir­tæk­ið byði verð sem væri allt að 50 USD ódýr­ara pr. MWst en á evrópsku mörk­uð­un­um. Í dag er LV aft­ur á móti far­in að gera samn­inga upp á verð sem er lít­ið ódýr­ara en evrópska verðið núna. Sbr. ný­leg­ur samn­ingur LV og Norður­áls.

Samkvæmt þeim samningi er raforku­verðið á gildis­tíma nýja samn­ings­ins, 2019–2023 tengt raf­orku­verði á norræna skyndi­mark­aðn­um; Elspot á Nord Pool Spot. M.ö.o. þá fær Norð­ur­ál orkuna frá og með 2019 á verði sem verð­ur eitt­hvað lægra en norræna verðið en ekki mikið lægra. Og um leið mun orku­verð­ið til Norð­ur­áls, á samn­ings­tím­an­um 2019–2023, sveifl­ast í takt við norræna verð­ið.

Í dag er norræna verð­ið lágt og horfur á að svo kunni að verða enn um sinn. Því lít­ur nýi samn­ing­ur­inn afskap­lega við­un­andi út fyr­ir Norð­ur­ál núna. Sjálf­sagt von­ast Norð­ur­ál til þess að svo verði einn­ig á gildis­tíma samn­ings­ins! Þar er þó ekki á vísan að róa. Og augljóst að LV gerir sér von­ir um að verð­þró­un­in á norræna mark­aðn­um verði fyrir­tæk­inu hag­stæð. Enda hrós­ar LV sér nú fyr­ir það að hafa gert samn­ing þar sem mið er tek­ið af norræna verð­inu.

Um leið eru það kannski von­brigði fyr­ir LV að hafa ekki geta náð að end­ur­taka þá góðu og áhættu­litlu samn­ings­nið­ur­stöðu sem fyrir­tæk­ið náði við RTA/ÍSAL vegna ál­vers­ins í Straums­vík 2010. En það var svo sem nokk­uð fyrirséð, í ljósi gjör­breyttra að­stæðna á evrópsk­um raf­orku­mörk­uð­um, að slíkt yrði örðugt.

Norðurál og Elkem misstu af góðu tækifæri vegna 2019

Mögulega verður niður­staðan í við­ræð­um LV og Elkem, vegna járn­blendi­verk­smiðjunnar á Grund­ar­tanga, að gera ámóta samn­ing og gerður var milli LV og Norð­ur­áls. En þá mun Elkem kannski ein­mitt vilja samn­ing sem fyrir­tækið getur losn­að und­an árið 2023, þ.e. sama ár og samn­ing­ur LV og Norð­ur­áls renn­ur út. Fram að þeim tíma myndu Elkem og Norð­ur­ál reyna að ná vopn­um sín­um til að geta bet­ur þrýst á að LV bjóði þeim hag­stæð­ara verð, þegar báð­ir þess­ir nokkuð stóru raf­orku­samn­ing­ar myndu renna út 2023.

Járnblendiverksmiðja Elkem á Grundartanga.

Þarna gæti þó mesti þrýst­ing­ur­inn orð­ið á íslensk stjórn­völd, þ.e. um að veita fyrir­tækj­un­um ein­hverj­ar íviln­anir; annars muni stór­iðjan yfir­gefa Grund­ar­tanga árið 2023. Það er reynd­ar svo að fyrir skemmstu voru samn­ing­ar beggja fyrir­tækj­anna (Norð­ur­áls og Elkem) lausir m.v. 2019. En með samn­ingi Norð­ur­áls við LV 2016, misstu bæði Norð­ur­ál og Elkem af tæki­fær­i á að beita stjórn­völd hér almennilegum sam­eigin­legum þrýst­ingi um íviln­an­ir. Og ekki víst að slíkt sam­eigin­legt tæki­færi skap­ist þeim á ný.

Æskilegt að fá hluta af sólarkísilvinnslu Elkem til Íslands

LV hefur ýmsar leiðir til að kom­ast hjá því að lenda í þröngri samn­ings­stöðu 2023. Með því t.d. ein­fald­lega að fall­ast ekki á að nýr samn­ing­ur við Elkem renni út fyrr en ein­hverj­um árum síð­ar (þ.e. nokkrum ár­um eft­ir 2023). Svo gæti það verið góð­ur kost­ur fyrir LV að bjóða Elkem eitt­hvað hag­stæð­ari samn­ing en Norð­ur­ál fékk, gegn skuld­bind­ingu af hálfu Elkem um stóra nýja fjár­fest­ingu hér. Og þá eft­ir atvik­um að hluti af kísil­fram­leiðslu Elkem í Noregi flytjist til Íslands.

Slíkt gæti verið skyn­sam­legur leik­ur núna þeg­ar kísil­járn­mark­að­ur­inn virð­ist í dauf­ara lagi með­an kísil­mark­aðun­um er spáð bjart­ari fram­tíð. Elkem er vel að merkja með mikla reynslu af slík­um rekstri, þ.m.t. á fram­leiðslu kísil­efna fyrir sólar­kísil (verð á kísil­járni er aft­ur á móti veru­lega háð eftir­spurn eft­ir stáli). Mik­ið af sólar­kísil­fram­leiðslu Elkem í Evrópu fer fram í Noregi. Með því að byggja upp fjöl­breytt­ari vinnslu hjá Elkem á Íslandi væri unnt að skapa vinn­ings­stöðu (win-win situation) fyrir bæði fyrir­tækin; LV og Elkem. Sem er ein­kenni allra góðra samninga.

Ketill Sigurjónsson

Written by

Hér birtast hugleiðingar um hin ýmsu málefni; einkum um orkumál. Höfundur er 2ja barna faðir, bjartsýnn um góða framtíð mannkyns með vísindin að leiðarljósi.

Welcome to a place where words matter. On Medium, smart voices and original ideas take center stage - with no ads in sight. Watch
Follow all the topics you care about, and we’ll deliver the best stories for you to your homepage and inbox. Explore
Get unlimited access to the best stories on Medium — and support writers while you’re at it. Just $5/month. Upgrade