“ไบโอพลาสติก” ทางรอดของปัญหาขยะล้นโลก

กิจจา จิตรภิรมย์ อาชีวอนามัยและความปลอดภัย คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา

Photo by the blowup on Unsplash

ปัญหาและการแก้ปัญหาขยะพลาสติก

ในปัจจุบันประชากรมนุษย์เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ดังนั้นจึงมีความจำเป็นที่ต้องมีการเปลี่ยนแปลงรูปแบบการผลิต จากระบบครัวเรือนมาเป็นการผลิตในระบบอุตสาหกรรมเพื่อให้เพียงพอต่อความต้องการของมนุษย์ทุกคน ประกอบกับความก้าวหน้าของเทคโนโลยี ทำให้เกิดผลิตภัณฑ์ใหม่ ที่มีกระบวนการผลิตที่สลับซับซ้อน และมีการเลือกใช้วัตถุดิบที่มีการสังเคราะห์ดัดแปลงออกไปจากสารตั้งต้นเดิมไปมาก เพื่อประโยชน์ ในตอบสนองต่อการนำมาใช้และเพิ่มมูลค่าของผลิตภัณฑ์ เมื่อหมดความจำเป็นในการใช้งานก็กลายเป็นขยะ เป็นปัญหาในการกำจัดต่อไป

ใน พ.ศ 2550 มีรายงานของปริมาณการใช้พลาสติกทั้งโลกรวมทั้งสิ้น 48,000,000 ตัน และจากรายงานของนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย มหาวิทยาลัยจอร์เจีย และสมาคมการศึกษาทางทะเล (Sea Education Association) ที่ตีพิมพ์ลงในนิตยสาร Science Advances ระบุว่าจากขยะพลาสติก 6,300 ล้านตันที่ถูกทิ้งออกไปในปี พ.ศ.2558 มีเพียงร้อยละ 9 เท่านั้นที่ถูกนำไปรีไซเคิล ร้อยละ 12 ถูกนำไปเผาซึ่งก่อให้เกิดมลพิษทางอากาศ และที่เหลือร้อยละ 79 ตกค้างอยู่ในสิ่งแวดล้อม ในประเทศไทยในช่วงก่อนการระบาดของโรคโควิด-19 (ม.ค.-ธ.ค. 2562) ไทยมีขยะพลาสติกเฉลี่ย 2 ล้านตัน/ปี หรือเฉลี่ยประมาณ 90 กรัม/คน/วัน โดยคิดเป็น 0.5 ล้านตัน/ปี นำกลับไปใช้ประโยชน์ และ 1.5 ล้านตัน/ปี นำไปกำจัด โดยวิธีฝังกลบหรือเตาเผา และในช่วงต้นปี 2563 การรณรงค์ลดใช้พลาสติกประชาชนได้ให้ความสนใจและหันมาใช้ถุงผ้ากันมากขึ้น แต่หลังจากที่มีสถานการณ์ระบาดของโรคโควิด -19 ขยะพลาสติกลดลงไม่ถึงร้อยละ 10 ซึ่งสอดคล้องกับข้อมูลปี 2563–2564 พบว่าปริมาณของคนที่ผลิตขยะพลาสติกในประเทศไทย ใช้ขยะพลาสติกมากขึ้น ในปี 2563 (ม.ค.-ธ.ค. 2563) มีปริมาณขยะพลาสติกเพิ่มขึ้นร้อยละ 40 โดยเฉลี่ยประมาณ 134 กรัม/คน/วัน และในสถานการณ์โควิด-19 (เม.ย. 2564) เพิ่มขึ้นเป็นร้อยละ 45 เฉลี่ยประมาณ 139 กรัม/คน/วัน และคาดว่าอาจจะมากกว่าเดิทั้งนี้ยังพบว่าปริมาณการใช้ผลิตภัณฑ์พลาสติกยังมีแนวโน้มเพิ่มมากขึ้น โดยมีอัตราการขยายตัวของธุรกิจพลาสติกมากกว่าร้อยละ 20 เมื่อขยะพลาสติกดังกล่าวนี้ถูกทิ้งโดยมิได้กำจัดย่อมส่งผลเบียดบังต่อทรัพยากรอื่นและเกิดปัญหาตามมามากมาย ยกตัวอย่างเช่นเมื่อปนเปื้อนในดินจุลชีพในดินไม่สามารถย่อยสลายได้เบียดบังการเจริญของพืช หากปะปนในแหล่งน้ำนอกจากทำลายทัศนียภาพแล้ว ยังอาจไปอุดตันทางระบายน้ำก่อให้เกิดน้ำท่วมขังต้องเสียเวลาในการรื้อถอนปรับปรุงต่อไป

นอกจากมาตรการในการนำพลาสติกเหลือใช้มาใช้ซ้ำ (Reuse) ผลิตซ้ำ (Recycle) และลดการใช้ (Reduce) การเลือกใช้ผลิตภัณฑ์พลาสติกที่สามารถกำจัดได้ง่ายก็เป็นกลไกหนึ่งในการจัดการปัญหาขยะโดยเฉพาะขยะพลาสติก ที่กำลังจะล้นโลก ในปัจจุบันประชาชนเริ่มมีความตระหนักถึงปัญหาสิ่งแวดล้อมเพิ่มมากขึ้น ดังนั้นจึงมีการให้ความสำคัญในการวิจัย ปรับปรุง พัฒนา และการนำพลาสติกที่ย่อยสลายได้ (Biodegradable plastics) และไบโอพลาสติก (Bioplastic) หรือพลาสติกชีวภาพมาใช้เพิ่มขึ้นนอกจากนี้การพัฒนาผลิตภัณฑ์พลาสติกชีวภาพยังเป็นการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม ในเชิงการเลือกใช้วัตถุดิบ กระบวนการผลิต และกระบวนการกำจัด เนื่องจากผลิตมาจากวัตถุดิบที่สามารถผลิตทดแทนขึ้นใหม่ได้ในธรรมชาติ (Renewable resource) ใช้พลังงานในกระบวนการผลิตต่ำ และสามารถย่อยสลายได้ง่าย กลายเป็นก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์และน้ำ ในธรรมชาติภายหลังจากการเลิกใช้งาน โดยพลาสติกชนิดนี้มีสมบัติในการใช้งานเทียบเท่าพลาสติกจากอุตสาหกรรม ปิโตรเคมีแบบดั้งเดิม (Commodity Plastics) ตลอดจนสามารถตอบสนองต่อการใช้งานที่มีอยู่ได้หลากหลายยิ่งขึ้น ความแตกต่างระหว่างพลาสติกที่ย่อยสลายตามธรรมชาติได้ กับไบโอพลาสติก หรือพลาสติกชีวภาพ คือ พลาสติกที่ย่อยสลายได้ หมายถึงพลาสติกที่ผลิตขึ้นมาจากวัตถุดิบทางธรรมชาติรวมถึงวัตถุดิบที่ได้มาจากปิโตรเคมี เมื่อหมดความจำเป็นในการใช้งานแล้วสามารถย่อยสลายด้วยกระบวนการตามธรรมชาติเช่นจากกิจกรรมของจุลชีพ กลายเป็นสารโมเลกุลเล็กลง และอาจเป็นปุ๋ยได้ ในขณะที่พลาสติกชีวภาพจะหมายถึงพลาสติกที่ได้มาจากการใช้วัตถุดิบตามธรรมชาติ ที่ไม่ใช่วัตถุดิบทางปิโตรเคมี จึงสามารถถูกย่อยสลายในธรรมชาติได้ง่ายขึ้น

ความพร้อมในการผลิตพลาสติกชีวภาพของไทย

อุตสาหกรรมการผลิตพลาสติกชีวภาพถือเป็นอุตสาหกรรมใหม่และเป็นแนวโน้มของโลก ที่มีการเริ่มวิจัยและผลิตเป็นการค้าในทวีปอเมริกาและมีการใช้ในกลุ่มประเทศยุโรป ความตื่นตัวด้านพลาสติกชีวภาพทั้งด้านนโยบายการวิจัยและพัฒนาอุตสาหกรรม และการสร้างผลิตภัณฑ์เพื่อเร่งรัดให้เกิดการทดแทนพลาสติกทั่วไปอย่างรวดเร็ว โดยในปี 2555 สหรัฐอเมริกาได้ออก National economy blueprint ซึ่งได้กำหนดกลยุทธ์ในการพัฒนา Bioeconomy และในส่วนของกลุ่มประเทศยุโรป European Commission ได้กำหนดกลยุทธ์เพื่อการเติบโตทางนวัตกรรมที่ยั่งยืนสำหรับBioeconomy for Europe เช่นเดียวกัน สหรัฐอเมริกาได้ตั้งเป้าที่จะให้มีการใช้ ผลิตภัณฑ์มวลชีวภาพ

ให้เป็นร้อยละ20 ในปี พ.ศ.2563 ซึ่งเป็นแนวทางเดียวกันกับกลุ่มประเทศสหภาพยุโรปที่ได้ออกมาตรการ เพื่อบังคับให้รถยนต์ในกลุ่มประเทศสหภาพยุโรปต้องประกอบไปด้วยชิ้นส่วนที่สามารถใช้ซ้ำหรือนำกลับมาใช้ใหม่ได้ไม่น้อยกว่าร้อยละ85 โดยน้ำหนัก ตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2549

ปัจจุบันหลายประทศ ในทวิปเอเชียได้เริ่มพัฒนาผลิตภัณฑ์พลาสติกชีวภาพโดยที่เห็นชัดเจนในประเทศญี่ปุ่น ซึ่งบริษัทธุรกิจหลัก เช่น โซนี่ พานาโซนิค โตชิบา ต่างมีนโนบายในการใช้พลาสติกบรรจุภัณฑ์ที่ทำจากพลาสติกชีวภาพ โดยเฉพาะผลิตภัณฑ์สำหรับผลิตวัสดุอุปกรณ์คอมพิวเตอร์แผ่นซอฟต์แวร์ประเภทต่าง ๆ โดยมีฉลากระบุให้ผู้บริโภคทราบและสร้างจิตสำนึกที่ดีในการมีส่วนร่วมในการรักษาสิ่งแวดล้อม ในประเทศไทยซึ่งถือเป็นประเทศเกษตรกรรมที่มีผลิตผลหลักที่สามารถส่งออกวัตถุดิบการเกษตรดังกล่าวไปยังต่างประเทศมีมูลค่าหลายล้านบาท ต่อปีอบ่างไรก็ตามที่ผ่านมา ผลิตผลทางการเกษตรซึ่งส่งออกมีราคาผันผวนตามผลผลิตและความต้องการของตลาดหากใช้วัตถุดิบทางการเกษตรที่มีอยู่เพียงพอนั้น ย่อมเป็นข้อได้เปรียบของไทยที่จะก้าวสู่ “ศูนย์กลางอุตสาหกรรมพลาสติกชีวภาพในภูมิภาคอาเซียน” ได้ไม่ยากนัก ซึ่งในปัจจุบันได้มีนักลงทุนไทยได้ร่วมทุนกับต่างประเทศ ในการผลิตพลาสติกชีวภาพประเภท PLA กว่าปีละ 2 แสนตัน ด้วยความก้าวหน้าของเทคโนโลยีการผลิตในปัจจุบัน ส่งผลให้สามารถผลิตเม็ดพลาสติกชีวภาพได้จากวัตถุดิบที่หลากหลายและมีราคาถูกลง จึงคาดการณ์ว่ากำลังการผลิตพลาสติกชีวภาพจะเพิ่มขึ้นเป็นสัดส่วนถึงร้อยละ 7 ของพลาสติกทั้งหมดภายในปี 2563

อุปสรรคในการผลิตพลาสติกชีวภาพ

ถึงแม้ผลิตภัณฑ์พลาสติกชีวภาพสามารถตอบสนองต่อความต้องการและในอนาคตแนวโน้มการนำพลาสติกชีวภาพมาใช้น่าจะขยายตัวสูงขึ้น แต่ปัญหาหลักของการผลิตพลาสติก ชีวภาพในปัจจุบันคือ ต้นทุนค่าใช้จ่ายยังสูงเมื่อเทียบกับพลาสติกสังเคราะห์ที่ได้จากอุตสาหกรรม ปิโตรเคมี รวมถึงความผันผวนของราคาวัตถุดิบทางการเกษตรที่จะต้องแข่งขันกันที่นำมาใช้ผลิต เป็นวัตถุดิบในการผลิตอาหาร และผลิตพลังงาน จึงไม่สามารถทำนายราคาของวัตถุดิบในการผลิตพลาสติกชีวภาพได้ง่ายนัก ทั้งนี้พลาสติกชีวภาพยังเป็นผลิตภัณฑ์ใหม่และยังพบข่อจำกัดในการใช้งานจึงต้องใช้ระยะเวลาพอสมควรในการตอบรับของผู้บริโภค ดังนั้นควรมีการส่งเสริมอย่างจริงจังจากรัฐฯ ในการสร้างกลไกด้านภาษีและการสนับสนุนการลงทุนให้สามารถแข่งขันกับผลิตภัณฑ์พลาสติกเดิมได้

บทสรุป

จากการเพิ่มขึ้นของประชากรมนุษย์ก่อให้การการเปลี่ยนแปลงรูปแบบการผลิต และกระตุ้นให้เกิดการเพิ่มของการบริโภคอย่างเกินขอบเขต สิ่งเหลือกลายเป็นขยะตกค้างในสิ่งแวดล้อม ก่อให้เกิดภาวะมลพิษและเป็นปัญหาเห็นชัดเจนขึ้นในปัจจุบัน ดังนั้นจึงทำให้ประชาชนมีความตื่นตัวเรื่องสิ่งแวดล้อมมากขึ้น การเลือกใช้ผลิตภัณฑ์พลาสติกชีวภาพเป็นตัวอย่างหนึ่งที่มนุษย์พยายามช่วยกันแก้ไขปัญหานี้ ซึ่งนอกจากสาเหตุที่ถูกกระตุ้นจากภาวะแวดล้อมแล้ว การเลือกใช้ผลิตภัณฑ์ที่สามารถผลิตได้ตลอดโดยเฉพาะผลิตภัณฑ์ที่มาจากธรรมชาติเพื่อทดแทนวัตถุดิบที่ใช้แล้วหมดไปและมีปริมาณจำกัด ยังเป็นการช่วยอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติอีกทางหนึ่งด้วย อุปสรรคสำคัญในการผลิตพลาสติกชนิดนี้ในระบบอุตสาหกรรมยังคงเป็นปัญหาเนื่องจากวัตถุดิบในกลุ่มนี้เป็นสินค้าทางการเกษตรจึงมีความเสี่ยงจากราคาผลผลิตที่ผันผวนคาดเดาได้ยาก และต้องแย่งชิงจากอุตสาหกรรมผลิตอาหาร และพลังงาน จึงทำให้ราคาต้นทุนในการผลิตค่อนข้างสูงเมื่อเทียบกับการผลิตพลาสติกทั่วไป อย่างไรก็ตามหากรัฐมีมาตรการในการช่วยเหลือ ตลอดจนการจัดการในด้านการตลาดที่ดี ย่อมมีโอกาสให้สินค้าในกลุ่มนี้เข้ามาแย่งชิงตลาดจากตลาดของพลาสติกเดิม ซึ่งยังผลให้มีการผลิตและใช้ประโยชน์พลาสติกชีวภาพนี้เพิ่มมากขึ้น สุดท้ายนอกจากส่งผลดีในเรื่องการอนุรักษ์และรักษาสิ่งแวดล้อมแล้ว ยังส่งผลดีต่อเกษตรกรไทยซึ่งเป็นประชากรกลุ่มใหญ่ และส่งผลต่อเศรษฐกิจของชาติโดยรวมนั่นเอง

เอกสารอ้างอิง

กรุงเทพธุรกิจ. (2564). ไบโอพลาสติก จาก มันสำปะหลัง ทางเลือก ทางรอด สิ่งแวดล้อม. แหล่งที่มา : https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/950599 (20 ส.ค. 2564).

กรุงเทพธุรกิจ. (2564). “ไบโอพลาสติก” แก้ปัญหาขยะล้นโลก. แหล่งที่มา : https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/857361 (20 ส.ค. 2564).

เทคโนโลยีที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน. (2560). พลาสติกคืออะไร. แหล่งที่มา : https://www.mtec.or.th/bio-plastic/index.html (1 ส.ค. 2564).

ไทยโพสต์. (2564). พลาสติก’ความจำเป็นที่เลี่ยงไม่ได้ในสถานการณ์โควิด. แหล่งที่มา : https://www.thaipost.net/main/detail/106333 (10 ส.ค. 2564).

สถาบันพลาสติก. (2556). Plastics Foresight: Bioplastics Polymer of The Future. กรุงเทพฯ : Buffet Famous Co.,Ltd..

--

--

Love podcasts or audiobooks? Learn on the go with our new app.

Get the Medium app

A button that says 'Download on the App Store', and if clicked it will lead you to the iOS App store
A button that says 'Get it on, Google Play', and if clicked it will lead you to the Google Play store