ความสามารถที่ไม่รู้ตัว

หากเรานึกถึงนักเรียน หรือพนักงานใหม่ที่ได้เข้าเรียนรู้ในชั้นเรียน หรือฝึกงานในส่วนงาน อะไรสักอย่าง ปัญหาที่พบได้บ่อย นั้นคือ ผู้เรียนไม่สามารถปฏิบัติงานได้ตามที่ผู้สอนได้เคยสอนไว้แล้ว ในมุมมองของผู้สอน มองว่าทักษะ หรือเนื้อหาที่สอนนั้นเป็นเรื่องที่ไม่ยาก และไม่เห็นว่าจะซับซ้อนตรงไหน แต่ทำไมผู้เรียนถึงทำไม่ได้? ซึ่งหากปล่อยให้เป็นปัญหาระยะยาว อาจกลายเป็นข้อสรุปที่ว่า ผู้เรียนขาดความรู้ความสามารถ และเป็นภาระปัญหาในอนาคตได้ แต่หากมองอีกมุมหนึ่ง ปัญหาอาจเกิดจาก ข้อเสียของความเชี่ยวชาญของผู้สอน?

Sprague & Stuart ได้เสนอกระบวนการพัฒนาจากระดับผู้แรกเรียน ไปจนถึงระดับผู้เชี่ยวชาญ ผ่านตัวแปรสองมิติที่สำคัญ ได้แก่ ความสามารถ (competence) และความรู้สึกตัว (consciousness)

ในสภาพแรก (Level 1) ผู้เรียนจะอยู่ในสภาพ ไม่รู้ตัวว่าตัวเองขาดความสามารถ (Unconscious Incompetence) กล่าวคือ ไม่รู้ว่าตัวเองขาดทักษะอะไรที่จำเป็นต่องานนั้นๆ

เมื่อผู้เรียนมีประสบการณ์เพิ่มขึ้น (Level 2) จะเข้าสู่สภาวะ (Conscious Incompetence) คือเริ่มรู้ตัวว่าตนเองขาดทักษะใด และอาจเริ่มค้นหาและเรียนรู้ทักษะที่ตนเองขาด

เมื่อเข้าใจและสามารถทำทักษะนั้นๆได้ (Level 3) จะเข้าสู่สภาวะ (Conscious Competence) หรือ ตระหนักได้ว่าตนเองมีความสามารถนั้นๆ แล้ว แต่ยังจำเป็นต้องทำอย่างตั้งใจ และตั้งสติให้ดี

แต่เมื่อฝึกฝนจนชำนาญ (Level 4) อาจเข้าสู่สภาวะ (Unconscious Competence) ซึ่งเป็นระดับที่ชำนาญการ สามารถใช้ความรู้ความสามารถได้อย่างอัตโนมัติ

อาจารย์หรือผู้ฝึกสอนต่างๆ มักอยู่ในระดับที่ 4 นั้นคือสามารถกระทำได้อย่างอัตโนมัติ โดยไม่คำนึงถึงทักษะที่ผู้แรกเรียนจำเป็นต้องเรียนรู้และนำไปพัฒนา อีกทั้งอาจเกิดปัญหาการลัดขั้นตอน กล่าวคือผู้สอนให้งานหรือเนื้อหาที่ยากเกินไปจนผู้เรียนไม่สามารถตามได้ทัน

การที่ผู้สอนไม่เห็นว่าผู้เรกเรียนจำเป็นต้องเรียนรู้อะไรบ้างนั้น เรียกว่า จุดบอดของผู้เชี่ยวชาญ (expert blind spot) ซึ่งการเกิดจุดบอดนี้ทำให้ผู้เรียนเกิดการพลาดข้อมูลที่สำคัญในการพัฒนาทักษะ การทำผิดพลาด การทำงานอย่างไร้ประสิทธิภาพ และเกิดความสับสน

การรู้ถึงจุดบอดของผู้เชี่ยวชาญ คือจุดเริ่มต้นที่จะทำให้เราเข้าใจถึงความผิดพลาดของผู้เรียน และเป็นการตระหนักรู้แรกที่ทำให้สามารถออกแบบระบบการเรียนรู้และการเรียนการสอนที่เป็นขั้นเป็นตอน เพื่อลดปัญหาที่เกิดจากผู้สอนได้

Ref

Sprague, J., & Stuart, D. (2000). The speaker’s handbook. Fort Worth, TX: Harcourt College Publishers.

Nathan, M. J., &Petrosino, A. (2003) Expert Blind Spot Among Preservice Teachers. American Educational Research Journal. Vol. 40(4), pp. 905–928