Mediahype rond ‘Wonderpaard’

Een soap, werd het na een tijdje genoemd. Want iedereen die een beetje van het onderwerp af wist, volgde het drama. “Echt??? Zonde voor de Nederlandse paardensport”, “Dit kan gewoon echt niet waar zijn..” en “Dus toch.. Dat was te verwachten natuurlijk. Erg zonde!” is een greep uit reacties op een forum waar het bericht werd gepost dat Totilas van eigenaar zou wisselen voor het gigantische bedrag van rond de 10 miljoen euro. Iedereen leefde mee met “die arme Edward Gal” die zijn once-in-a-lifetime-paard naar Duitsland zag vertrekken.

Het is onderhand vijf jaar geleden dat ‘Het paard van Nederland’ aan de Duitse handelaar Paul Schockemöhle werd verkocht. Althans, zo voelde het voor veel Nederlanders. In Nederland had Totilas uitmuntend gepresteerd onder zijn ruiter Edward Gal. Zo goed dat hij op een gegeven moment zoveel waard was, dat eigenaar Kees Visser het bod dat hij voor Totilas kreeg niet af kon slaan. Hij zei dat hij een “economisch delict” zou plegen als hij zo’n bedrag weigerde. Toch zagen veel mensen in Nederland het anders, en dat lieten ze merken ook.

Totilas speelt nog steeds een rol in het hippische nieuws, zoals hier te zien is op de website van Bit, een toonaangevend paardenmagazine.

Petra Messelink schreef op haar blog over het Europees Kampioenschap in Aken 2015 dat twee zaken het nieuws beheersten: “De blessure van tophengst Totilas en de diskwalificatie van Undercover (het paard waarop Edward Gal rijdt). En net als bij voetbal, heeft iedereen (leek en professional) er een mening over.” En dat is vaak het geval als Nederland het over Totilas heeft. Iedereen heeft er wel een idee over, en velen uiten die ook. Met alle gevolgen van dien.

Het land uit

“De Vissers hebben Gal gezworen Totilas nooit te verkopen. Met de Olympische Spelen in zicht komt de klap keihard aan,” zegt Jacob Melissen, een hippisch journalist, in de documentaire Totilas: paard en fenomeen. “De Vissers kiezen voor de miljoenen, maar verkijken zich totaal op de gevolgen die dat voor ze mee zal brengen.”

Deze gevolgen zijn inderdaad niet mis. Quote schreef in maart 2011 dat de ‘Quote 500- habitué’ Kees Visser met zijn vrouw en twee kinderen naar Groot-Brittannië gingen verhuizen. “Na het wonderpaard Totilas voor het wonderbedrag van minimaal €10 miljoen te hebben verkocht, verruilen zij het Gelderse Gorssel voor het Britse eiland om uit de spotlights te verdwijnen.” Dankzij Totilas stond de familie continu in de aandacht.

“Ik weet dat ze ongelooflijk veel hatemails hebben gekregen. Heel veel,” zegt Melissen in de documentaire. “Zelfs tot en met het feit dat hun kinderen bedreigd zijn. Die mensen zijn na de verkoop van Totilas door een hel gegaan. Toen ze Totilas nog bezaten, zag je ze op alle wedstrijden. Na de verkoop zijn ze naar Engeland verhuist en heb ik ze niet meer gezien.”

In Engeland had Visser een interview met een Britse nieuwssite. Daarin vertelde hij dat de kritiek die hij (en zijn gezin) kreeg na de verkoop van Totilas emotioneel was, maar dat zijn beslissing een logische en goede stap was. “We set an amount and Tosca and I talked and said, ‘if someone comes up with an offer like that it would be a perfect strategy. It would be ridiculous for us to keep a horse with all the risks.’ This year we lost one of our horses with a broken bone, so we know what it is to say goodbye to horses.”

Privacy

Veel mensen beschouwden de verkoop van Totilas als een kwestie van poen pakken en weg ermee. Zou het kunnen dat deze zienswijze aangewakkerd werd door media? Er werd zoveel over het paard geschreven. “Van oudsher is er een spanningsveld tussen het recht op respect voor privacy enerzijds en het recht op vrijheid van meningsuiting anderzijds,” schrijft Flib.nl. “Beide rechten zijn vastgelegd in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) en worden gezien als de fundamentele rechten.”

“Hoge bomen vangen veel wind,” schrijven Arthur Maandag, Jan van Vegchel, Maarten van den Berg en Yolanda Pattiasina in het boek Journalistiek en Recht. “Zo staat het nergens omschreven, maar daar komt het in de praktijk wel op neer. Om de Leidraad van de Raad voor de Journalistiek te citeren: “Publieke figuren moeten zich een zekere mate van blootstelling aan ongewilde publiciteit laten welgevallen. In hun privésfeer hebben ook zij recht op bescherming van hun privacy, tenzij gedrag in hun privéleven aantoonbaar van invloed is op hun publiek functioneren.”

“Verder wordt er in de Leidraad op gewezen dat de privacy van personen in een publicatie niet verder worden aangetast dan in het kader van de berichtgeving redelijkerwijs noodzakelijk is. Een inbreuk op de privacy is onzorgvuldig wanneer deze niet in redelijke verhouding staat tot het maatschappelijke belang van de publicatie.” Dan is de volgende vraag: was dat zo in het geval van Totilas?

Mediahype

Om dat te begrijpen, is het van belang om het ontstaan van een mediahype te snappen, want dat was deze zaak in feite.

“Een mediahype is een mediabrede, snel piekende nieuwsgolf die één gebeurtenis als startpunt heeft en die voor het grootste deel het gevolg is van zichzelf versterkende processen bij de nieuwsproductie” Peter Vasterman in zijn dissertatie ‘Mediahype’ (2004: 31).

Elements of Journalism schrijft hierover: “Journalism must make the significant interesting and relevant”. Dit is het idee achter het achtste punt uit The Elements of Journalism: Journalism of Verification. Dat punt legt precies het knelpunt uit rond mediahypes: “When people talk about making the news engaging and relevant, the discussion often becomes an unhelpful dichotomy — engaging versus relevant. Should we emphasize news that is fun and fascinating, and plays on our sensations? Or should we stick to the news that is the most important? Should journalists give people what they need or what they want? The supposed dilemma may seem magnified a thousandfold in the digital era — when the traffic the each story is counted in real time and the appeal of cat pictures and teenage pop stars seem to automatically tump news with civic value.”

De media hebben veel bericht over Totilas, en nu nog steeds is hij regelmatig in het nieuws. Maar is dat niet “engaging” in plaats van “relevant”? Is het echt zo’n belangrijk onderwerp dat het steeds aangehaald moet worden? En het tweede punt, hadden media kunnen voorkomen dat Kees en Tosca Visser bedreigingen en hatemails binnenkregen? “Een inbreuk op de privacy is onzorgvuldig wanneer deze niet in redelijke verhouding staat tot het maatschappelijke belang van de publicatie”, werd net uitgelegd door de schrijvers van Journalistiek en Recht. Nu was de verkoop van Totilas zeker publiek belang, omdat men de kans op een gouden medaille in de Olympische Spelen zag verdwijnen. Maar de soap daarna, dat was geen publiek belang. Dat riekte naar sensatie zoeken.

In de tijd waarin we nu leven is het bijna onvermijdelijk dat dit gebeurde. Doordat media willen scoren met kijkcijfers berichten ze veelvuldig over het paard dat de “trots” van Nederland was, en daardoor was het ook een hot topic op social media. Het balletje ging verder rollen en mondde uiteindelijk uit in een mediahype. Toch hadden de journalisten die over de zaak berichtten beter naar de ethische gevolgen kunnen kijken, zoals het leven van Kees en Tosca Visser en hun kinderen. Het is de plicht van journalisten om vooruit te kijken, proberen gevolgen te overzien.

Totilas en Gal (bron: Wikipedia)

Stimulerende rol media

“Er zijn nieuwsgolven waarin de media een volgende rol spelen en waarin media een stimulerende rol spelen,” schrijft journaliste Nadia Stolk. “Als de media slechts incidenten zouden volgen (hetgeen journalisten vaak beweren), dan zou het zo zijn dat de toename van het aantal incidenten zich telkens voordoen vóórdat de media er uitgebreid over berichten.” In het geval van Totilas zouden media dus het publiek moeten volgen in plaats van telkens updates plaatsen over de Totilas-zaak.

Toch is dit is vaak niet het geval, zeker bij de verkoop van Totilas was het nieuws overal te lezen, op paardenwebsites als Bit maar ook bijvoorbeeld in Trouw. Peter Vasteman noemt in zijn proefschrift Mediahype het proces van ‘social amplification’: “Nieuwsproductie over een onderwerp raakt in een stroomversnelling en de intensieve berichtgeving bouwt mee aan een keten van gebeurtenissen die niet tot stand zou zijn gekomen zonder inbreng van de media.”

Dit gebeurde bij deze nieuwshype. De verkoop van Totilas komt naar buiten, mensen zijn geschokt, en reageren overwegend negatief op het nieuws. In soms in zo’n extreme mate dat de familie Visser zich niet meer veilig voelde in het Gelderse Gorssel en de boot naar Engeland pakte. Dat had niemand voorzien, ook de media niet. Maar dat haalt gelijk het belang van vooruit kijken als media aan: het welzijn van mensen gaat voor kijkcijfers.

Volgens mij!

“Journalisten moeten informeren,” schrijft Harm Taselaar in een stuk over ethiek en journalistiek. “Dat is hun beroep en hopelijk ook roeping. En vaak, als het ergens over gaat, zijn er altijd criticasters te vinden die van mening zijn dat de journalist in kwestie een verkeerde afweging heeft gemaakt, privacy-regels heeft geschonden, uberhaupt niet had moeten publiceren of wel had moeten publiceren maar dan anders en vooral beter.” Zo ook met de Totilas-zaak.

“Soms hebben die criticasters geheel of gedeeltelijk achteraf gelijk. Volgens wie? Volgens mij! Omdat dit soort afwegingen en oordelen altijd persoonlijk zijn. Wat is goed, wat is fout? Speelt de intentie waarmee een bericht de wereld in wordt geslingerd nog een rol? Of de gevolgen? Of dat andere media er toch ook al over hebben bericht?”

Hier haalt Taselaar precies het knelpunt aan: de combinatie ethiek en journalistiek blijven lastig, omdat het over meningen van mensen gaat. Toch is vast te stellen dat rond deze zaak de media een stimulerende rol hebben gespeeld, zoals Nadia Stolk dat schreef. Natuurlijk kon niemand voorspellen wat de gevolgen voor de Vissers zouden zijn, maar er had nauwkeuriger over nagedacht moeten worden. Ik denk dat die inschatting niet goed gemaakt is bij veel media. Natuurlijk moesten ze over de verkoop berichtten, zeker met de Olympische Spelen voor de deur. Maar wellicht hadden ze, toen de gemoederen hoog op begonnen te lopen, minder de spits kunnen drijven met het onderwerp, en oppassen met stemmingmakerij. Want zoals je bij dit onderwerp kan zien, kunnen de gevolgen groot zijn.

Bronnen:

Forumreacties: http://www.bokt.nl/forums/viewtopic.php?f=11&t=1370721

Petra Messelink: http://petramesselink.nl/tag/totilas/

Quote: http://www.quotenet.nl/Nieuws/Kees-Visser-in-galop-naar-Groot-Brittannie-26187

Dressage-news: http://www.dressage-news.com/?p=8971

Ludwigs-pferdewelten: http://ludwigspferdewelten.de/index.php?option=com_content&view=article&id=3184:totilas-oder-das-ende-einer-einer-hysterie&catid=1:sport&Itemid=12

Wetten: https://www.flib.nl/mediacode-bescherming-privacy-persvrijheid/

Journalistiek en Recht — de praktijk belicht. Arthur Maandag, Jan van Vegchel, Maarten van den Berg en Yolanda Pattiasina.

Mediahypes:http://www.communicatieonline.nl/nieuws/hoofdredacties-moeten-mediahypes-tegengaan en http://www.nedphil.nl/studie/gedocschrijven6/1%20Peter%20vasterman%20-%20mediahypes%20-%20bespreking%20proefschrift.pdf

Docu Totilas Paard en fenomeen: http://www.npo.nl/totilas-paard-en-fenomeen/14-08-2014/POW_00838320

Nadia Stolk: http://nadiastolk.nl/?p=69

NVJ code voor de journalistiek: https://www.nvj.nl/wat-wij-doen/dossiers/ethiek/code-voor-de-journalistiek

Taselaar: http://www.rtlnieuws.nl/nieuws/harm-taselaar-over-ethiek-en-journalistiek