Chuyện Đường Tròn 1: “Tô Màu” Cho Chính Mình
Làm thế nào để biết mình thực sự thích gì?
Trước khi bắt đầu đọc bài này, hãy thử nghĩ xem: Bạn thích (những) gì nhất?
— — —
Suốt mười hai năm học phổ thông, mình là một học sinh “giỏi toàn diện”, “học đều các môn”, tham gia hoạt động Đoàn Đội tương đối nhiệt tình, thi đại học không quá căng thẳng, điểm IELTS cũng cao, xin được tý xíu học bổng để du học. Và mình nghĩ là mình cũng tàm tạm ổn.
Cách đây một năm, mình nhập học đại học (ngành Truyền thông) ở Úc (University of Wollongong), và thay vì sốc văn hóa hay sốc ngôn ngữ, thì mình bị “sốc giáo dục”: mất phương hướng, cảm thấy mình vô cùng “rỗng” về kiến thức chuyên ngành lẫn xã hội, và giai đoạn căng thẳng nhất là một đợt “identity crisis” (nôm na là “khủng hoảng danh tính”, không còn biết rõ bản thân — điểm mạnh, điểm yếu, tính cách, vv.) cuối năm nhất.
Cảm giác mà mình nhớ nhất là ngồi giữa một lớp tutorial (“tự học có hướng dẫn”, với ngành xã hội thường là thảo luận), trong khi mình chỉ có thể nghĩ tới những ý rất chung chung mà ai cũng có thể nghĩ ra được thì các bạn nguời bản xứ đều liên tục đưa ra các cách tiếp cận vấn đề/đề bài cực kỳ “cá tính” . Chẳng hạn như với đề bài rất “mở” là tự đề xuất một project nghiên cứu truyền thông, có cậu bạn chuyên về kỹ thuật chọn đề tài “Drone usage in media production”, có người hứng thú với mạng xã hội thì làm về “identity on social media”, vv. Một điều rất rõ ràng là hầu hết mọi người đều có một sở thích/sở trường rất rõ ràng, dù là “hàn lâm” như khoa học/lịch sử/chính trị hay “đời thường” hơn như văn hóa pop/celeb culture (“văn hóa ngôi sao”), đều rất nghiêm túc nghiên cứu về khía cạnh đó, và đều đưa project theo hướng mang đậm màu sắc cá nhân như thế.
Đó là lúc mình nhận ra mình là một đường tròn, chỉ có đường nét mà chẳng có màu sắc gì bên trong hết.

—
Có thể bạn đang học ở một môi trường đề cao cái tôi cá nhân — khả năng cao là bạn cũng đang du học — như mình trong câu chuyện trên. Cũng có thể bạn đang ở giữa một môi trường với những bạn học thờ ơ, bạn muốn thay đổi, muốn đam mê một-thứ-gì-đó, nhưng lạc hướng. Hoặc bạn đang ở trong một giai đoạn identity crisis. Và khả năng cao là bạn đã từng trải qua những cảm giác kia, dù ít dù nhiều.
Mình nghĩ mình không phải trường hợp duy nhất hay hiếm hoi gì — học sinh “giỏi toàn diện” không hiếm, thậm chí còn là điều mà giáo dục Việt Nam hướng tới, khi mà học sinh phổ thông phải học 13 môn học tính cả giáo dục thể chất, thi cử liên miên, xếp hạng cả học lực cả đạo đức kỷ luật, trong nỗ lực tạo ra những thế hệ học sinh toàn diện — well-rounded.
Vấn đề nằm ở chỗ, một đường tròn sẽ “rỗng” ở bên trong. Để toàn diện, thì phải chia thời gian ra cho gần như tất cả các môn học, và khó có thể tập trung học thật sâu một môn cụ thể. ** Kiến thức phổ thông rất rộng, điều này không sai, nhưng vì phải bao quát quá nhiều nên ít môn học nào cho phép người học chạm đến được tầng kiến thức sâu hơn — tầng kiến thức mà từ đó người học mới thật sự cảm thấy bị lôi cuốn vào một mảng tri thức nhất định.
Trong bài viết “The myth of the well-rounded student? It’s better to be ‘T-shaped’.” trên Washington Post, tác giả có viết một câu như thế này, mà theo mình là tóm gọn toàn bộ vấn đề của một nền giáo dục cố tập trung sản xuất ra những học sinh toàn diện:
“…the problem with well-rounded students is that they usually don’t focus on any one thing for a prolonged period of time.” (“Vấn đề của những học sinh (giỏi) toàn diện là họ thường không dành thời gian tập trung vào chỉ một vấn đề.)
Mình vẫn cập nhật tình hình của bạn cùng lớp từ cấp 3 (mạng xã hội/Internet muôn năm!), và có để ý thấy, những bạn mà khi còn ở trường thuờng bị coi là “học lệch” (một khái niệm không được hoan nghênh lắm) thì lại có những đam mê/sở thích rất rõ ràng — một câu bạn mê rap, một cô bạn vẽ rất đẹp, một bạn yêu thích lịch sử chính trị, vv. (Chuyện bên lề: trang cá nhân — nhất là Facebook đối với nguời Việt — thể hiện cực rõ “interest” của mỗi người (đương nhiên với điều kiện người đó tương đối “active” trên mạng). Không tin bạn có thể thử ngó wall của 10 người tương đối active mà bạn biết.)
—
Sự toàn diện không xấu, chỉ là theo suy nghĩ của mình, nó sẽ tốt hơn nếu như từ càng sớm càng tốt, chúng ta bắt đầu tập “tô màu” cho mình. Một màu hay nhiều hơn không quan trọng, mấu chốt là bạn tìm ra một hoặc một vài hướng nhất định, và đầu tư vào trau chuốt chúng. Mình không phải đang nói đến việc theo đuổi đam mê hay gì to tát cả, chỉ đơn giản là tìm cho mình một vài hướng đi khả dĩ nhất mà mình yêu thích, vậy thôi.
Có rất, rất nhiều bài viết về việc tìm kiếm đam mê hay tìm hiểu sở thích bản thân mà với từ khóa “sở thích”, “đam mê”, vv. có thể google ra ngay được. Nhưng mình có một cách đơn giản và hiệu quả, đó là thử “đi ngược thời gian”, và nghĩ xem: lúc nhỏ (từ khi bắt đầu có ký ức cho đến khi lên cấp hai), bạn thích gì? (làm những gì? chơi những gì?), sau đó quay lại với câu hỏi ở đầu bài viết — bạn có thấy câu trả lời rõ ràng hơn chưa?
Khi đang học cấp ba, hoặc đại học, hoặc hơn, đôi khi quyết định “thích gì” của chúng ta hay bị “đồng hóa” bởi những ý nghĩ như “làm gì để kiếm được ổn nhất”, “làm gì để bố mẹ tự hào”, “làm gì để nghe cho oách”; trong khi đó, lúc còn nhỏ, chúng ta chỉ đúng nghĩ là thích thứ mình thấy hứng thú và không thấy là một gánh nặng gì khi làm, vậy thôi.
Mình nghĩ ra tất cả những điều đó, bởi vì chính câu hỏi trên đã giúp mình vượt qua đợt identity crisis tệ nhất từ trước tới giờ. Mình đã nhớ lại về việc mình thích đọc truyện chữ từ khi học cấp một, viết bài gửi báo Nhi đồng rồi Thiếu niên Tiền phong, rồi thử viết cả truyện ngắn gửi Hoa Học Trò (kết luận: mình không hợp viết văn bay bổng/có cốt truyện — fiction nói chung), mình hầu như không bao giờ thấy ngại đọc/viết,… Và mình quyết định thử — mình nghĩ mình là một nguời viết (writer) ổn.
Có một lưu ý quan trọng khi “tô màu” cho bản thân: một khi đã có một ý niệm dù là rất mơ hồ về thứ bạn thích, hãy thử làm, chứ đừng nghĩ quá nhiều trước khi bắt đầu. Một giảng viên của mình đã nói với một anh bạn (đang vò đầu bứt tóc tìm cách viết một câu phân tích thật là chuẩn và hay) như thế này:
“You’d be better writing out some cr*p then working on it until it’s not cr*p anymore don’t think that you can come up with something perfect in your mind then write it out perfectly, that’s not gonna happen.” (“Tốt nhất là bạn cứ viết ra một thứ tệ hại như sh*t rồi sửa cho nó hay hơn — đừng nghĩ là bạn có thể sản xuất ra một ý tưởng hoàn hảo và viết nó ra ngay được, chuyện đấy không xảy ra đâu.”).
Trong khi làm, bạn sẽ phát hiện ra (1) mình có thật sự thích nó hay không, và (2) mình giỏi/chưa giỏi gì trong lĩnh vực đó.
—
Trong Rise of the Guardians, có một cảnh tác động rất rất mạnh lên suy nghĩ của mình:
Jack: (dryly) There’s a tiny wooden baby.
North: Look closer. What do you see?
Jack: You have big eyes…
North: Yes! Big eyes, very big, because they are full of wonder. That is my center. It is what I was born with, eyes that have only seen the wonder in everything! Eyes that see lights in the trees and magic in the air. This wonder is what I put into the world, and what I protect in children. It is what makes me a guardian. It is my center, what is yours?
Jack: I don’t know.
Bạn biết sao không? “Center” — “tâm (đường tròn)”/giá trị cốt lõi” của bạn, không nhất thiết phải là những điều bạn yêu thích. Sở thích thay đổi — đến đam mê còn có thể bị chọn nhầm cơ mà. “Center” của bạn có thể là sự nhiệt tình, là lòng tốt, là sự kiên nhẫn. Khi bạn có giá trị cốt lõi à làm điểm tựa, thì “đam mê” hay “sở thích” không quyết định bạn là ai — bạn có thể là một <nhà văn/bác sĩ/marketeer/giáo viên/…> <kiên-nhẫn/nhiệt-tình/đam-mê> và phần trong <> thứ nhất không quan trọng.
Và khi bạn có giá trị cốt lõi làm tâm đường tròn, thì bạn có thể tô cho mình bất cứ màu gì mà bạn muốn, và tìm ra bất cứ màu gì mà bạn thích, dễ dàng hơn. Có vậy thôi mà.
— — —
* Đây là một bài viết hơi ôm đồm, theo ý mình, thế nhưng mình thực sự rất quan tâm đến tất cả những vấn đề được nhắc đến — phát triển bản thân (danh tính cá nhân, cái tôi, khủng hoảng danh tính) và giáo dục (sự toàn diện, phương pháp học tập, phương pháp nghiên cứu). Từng đề tài nhỏ này, mình sẽ dành thời gian và dung lượng của các bài tiếp theo để bàn luận sâu hơn.
** Ý này của mình dựa vào bài viết của tác giả Jeffrey J. Selingo, “The myth of the well-rounded student? It’s better to be ‘T-shaped’.”, trên Washington Post, ngày 1/6/2016, <https://www.washingtonpost.com/news/grade-point/wp/2016/06/01/the-myth-of-the-well-rounded-student-its-better-to-be-t-shaped/?utm_term=.61a24a415ea3>.
