Chương trình đạo đức kinh doanh, không ngay bây giờ thì khi nào?

Ảnh: lincolnu.edu

Cách đây gần chục năm, Lãnh sự quán Hoa Kỳ tại Tp.HCM hỗ trợ tài chính và cùng với Phương Nam book cho ra đời cuốn sách “Đạo đức kinh doanh — Cẩm nang quản lý doanh nghiệp kinh doanh có trách nhiệm trong các nền kinh tế mới nổi”. Mình biết đến và đọc được cuốn sách này hồi khoảng cuối năm 2014, đầu 2015.

Nhớ lại khoảng thời gian này,Tổ chức hướng tới minh bạch (Towards Transparency) tổ chức cuộc thi truyền thông cho minh bạch, liêm chính (transparency & Integrity) có tên ‘Integrity Me’, mình cũng tham gia gửi đi với dự án có tên ‘Integrity Office -Văn phòng liêm chính’, với quan niệm rằng thời nhỏ ta được học về sự trung thực, liêm chính, đến lúc đi học, may mắn lắm thì cũng sẽ được học nhưng ta thực hành quá ít. Nếu chuyện này cứ tiếp tục và sau này ở môi trường mà ta thường xuyên làm việc, nơi công sở, ta lại không được thực hành thường xuyên thì mọi sự sẽ càng thêm trầm trọng với cá nhân ta và gây hại cho cả tổ chức, nơi ta làm việc, xa hơn nữa là toàn thể cộng đồng, xã hội nơi ta sống. Dự án này vẫn cứ ở đó chứ chưa làm được gì, phần vì nội dung chưa chặt chẽ, phần vì hoạt động còn thô sơ, chưa có nhiều cái hấp dẫn, nếu tổ chức 1–2 lần thì không sao nhưng thêm nữa thì sẽ bí, khó triển khai, dù mình vẫn cho rằng ý tưởng về xây dựng văn hóa liêm chính, minh bạch nơi công sở là quan trọng. Doanh nghiệp, tổ chức xã hội, hay trường học cũng đã có những chia sẻ ủng hộ quan điểm trên.

Dự án không vào vòng trong nhưng lúc đó giúp mình có cơ hôi tham dự một chương trình tập huấn về liêm chính mà mình thấy khá hay tuy nhiên vẫn còn một thiếu sót là các nội dung thường bỏ qua hoặc chỉ nói sơ qua câu chuyện liêm chính nơi công sở và đạo đức kinh doanh. Cũng nói thêm rằng, hồi khoảng 2012, vị sếp người châu Âu của mình, một người có vị trí cao trong một hiệp hội xúc tiến thương mại của châu Âu tại Việt Nam, cho hay sắp tới sẽ có những liên minh để chống gian lận trong kinh doanh, để giúp thực hành đạo đức kinh doanh giữa các công ty trong ngành truyền thông, quảng cáo. Đến 2014, một liên minh như vậy đã ra đời nhưng không dành cho lĩnh vực cụ thể. Tiếc thay, đa số các công ty tham gia vào liên minh này đến từ các quốc gia Âu, Mỹ.

Ngoài cuốn sách nói trên, mình cũng đọc thêm các tài liệu “code of conduct” của các công ty, tổ chức khác nhau và hiểu được lý do cho sự phát triển bền vững của họ. Các “quy tắc ứng xử và đạo đức kinh doanh” trong những tài liệu này được viết rất chi tiết, áp dụng cho từng cá nhân và giúp từng cá nhân biết tự điều chỉnh hành vi để thích ứng. Cùng với các bộ quy tắc này, như trong cuốn sách chỉ ra, các hoạt động để giúp nhân viên ghi nhớ, thực hành giả định hay ứng dụng thực tế cũng liên tục được đưa ra. Cá nhân mình cho rằng những điều trên đã giúp cho nhân viên công ty và lãnh đạo công ty biết tự điều chỉnh để không làm ra những điều tổn hại đến lợi ích trước là của người tiêu dùng, khách hàng, tiếp là nhà cung cấp, đối tác, hay các đối tượng thụ hưởng gián tiếp sau nữa mới là lợi ích của họ.

Mình thử tìm thông tin về một bộ quy tắc ứng xử như thế ở doanh nghiệp lùm xùm vụ nước mắm mà không thấy, nếu có đi nữa vì sao họ không công bố trên trang chính như nhiều nơi thường làm? Tất nhiên, không thể bắt bẻ họ vì điều này vì không làm thì cũng chả sao cả. Thứ hai, không có dấu hiệu công ty này tham gia vào các liên minh liêm chính. Thứ ba, không có dấu hiệu của việc thực hành đạo đức kinh doanh trong doanh nghiệp. Nếu cần ví dụ, hãy thử đi nói chuyện với mấy anh em bán hàng sẽ rõ, bộ phận dễ ‘hư hỏng’ nhất. Thứ tư, họ cho rằng “business comes first” nghĩa là việc kinh doanh sẽ được đặt lên hàng đầu. Câu này có thể được hiểu rằng tôi sẵn sàng làm tất cả để có được hoạt động kinh doanh hiệu quả, bất chấp gây hại cho người khác; hoặc kinh doanh là trên hết và nếu một sự việc gây hạ cho người khác thì cũng sẽ gây hại cho tôi và như thế tôi không làm, tôi sẽ tìm cách để kinh doanh luôn thuận lợi và vô hại. Khi chọn theo cách thứ nhất, cái mà họ đang chọn, họ lôi kéo thêm cũng những bên khác vào để cùng thực hiện với mình. Mình cho rằng bên mà họ kéo vào cũng không có những quy tắc đạo đức kinh doanh như nói trên. Có thể bên được kéo vào cho rằng họ đã làm tròn bổn phận, trách nhiệm với khách hàng của họ nhưng đừng quên, ‘stakeholders’ của một công ty không chỉ có khách hàng, người mang đến nguồn tài chính trực tiếp, mà còn nhiều bên khác nữa. Nếu không cân nhắc đến những bên khác thì khủng hoảng xảy ra cũng không có gì là bất ngờ, và cũng sẽ không bất ngờ nếu nhân viên của những công ty này thực hiện các hành vi phi đạo đức mà không mảy mảy cân nhắc, suy nghĩ.

Những quy tắc ứng xử và đạo đức doanh nghiệp cần là một bộ phận quan trọng cấu thành văn hóa doanh nghiệp và giúp doanh nghiệp kinh doanh có trách nhiệm, xây dựng một công việc kinh doanh lâu dài, bền vững. Nếu dựa vào cuốn sách trên của Bộ thương mại Hoa Kỳ để thiết kế và thực thi các chương trình đạo đức kinh doanh cho doanh nghiệp của mình, có 3 khái niệm quan trọng cần được cân nhắc
1. Hành vi kinh doanh có trách nhiệm
tức “những lựa chọn và hành động của nhân viên và người thừa hành nhắm đến hình thành và đáp ứng mong đợi hợp lý của các bên liên quan của doanh nghiệp.”
2. Doanh nghiệp kinh doanh có trách nhiệm
tức “doanh nghiệp này có chính sách và thực tế quản lý tốt cũng như có một nền văn hóa hành vi kinh doanh có trách nhiệm để vừa giải quyết các thách thức và tính phức tạp của môi trường kinh doanh của mình, nhưng vẫn bám chắc vào mục đích, các giá trị cốt lõi và tầm nhìn của mình”
3. Chương trình đạo đức kinh doanh
tức “công cụ mà chủ sở hữu và nhà quản lý sử dụng để tạo cảm hứng, khuyến khích và hỗ trợ hành vi kinh doanh có trách nhiệm bằng cách khuyến khích sự tham gia của các bên liên quan đến doanh nghiệp để nuôi dưỡng và đáp ứng những mong đợi hợp lý của họ, đồng thời thiết kế những cấu trúc và hệ thống hướng dẫn và hỗ trợ nhân viên và người thừa hành.”

Giúp cho các bên liên quan biết, hiểu, thực hành liên tục và có cơ chế kiểm soát tự giác, tự nhiên lẫn nhau là cách để các chương trình đạo đức kinh doanh được triển khai thành công.

Chương trình đạo đức kinh doanh, không ngay bây giờ thì khi nào?

(*) trong ngoặc kép là phần trích từ sách “Đạo đức kinh doanh — cẩm nang quản lý doanh nghiệp kinh doanh có trách nhiệm trong các nền kinh tế mới nổi”, PN Books, NXB Trẻ 2007