Sosyal Bilimlerde Araştırma Türleri

Image by Bohdan Chreptak from Pixabay

Araştırma; bir probleme veya karşılaşılan bir soruna çözüm getirmek amacı ile yapılan sistemli çalışmalara denir. Gerçekleri keşfetmek, önceki çalışmaların sonuçlarını tekrar doğrulamak, yeni veya mevcut problemleri çözmek, teoremleri desteklemek veya yeni teoriler geliştirmek için araştırma yapılabilir.

Beşeri bilimler, pazarlama, işletme, teknoloji gibi birçok alanda araştırma yapılabilir fakat bu yazının konusu gereği bilimsel araştırma teknikleri konu alınacaktır ve araştırma türleri hakkında bilgiler verilecektir. Bilimsel araştırmalar, nicel ve nitel olarak iki ana başlıkta incelenmek üzere alt başlıklarla araştırma türleri detaylandırılacak ve örneklerle pekiştirilmeye çalışılacaktır.

ARAŞTIRMA

1.1 ARAŞTIRMA KAVRAMI

Araştırma sözcüğü kökü Latince ’ye dayanmaktadır ve bilmek anlamına gelen bir sözcüktür. Araştırmaya, bilmek için bir strateji gözüyle bakabiliriz. Araştırma kavramı bazı kaynaklarda insanlığı ileri taşımak için yürütülen çalışmalar olarak da tanımlanır.

Araştırma, bilimsel bilgi üretme işlemidir. Bilimsel araştırma, problemlere çözümler aramak amacıyla; planlı ve sistemli olarak, verilerin toplanması, analizi, verilerin yorumlanarak değerlendirilmesi ve rapor edilmesi sürecidir.

1.2 BİLİMSEL ARAŞTIRMANIN AŞAMALARI

Bilimsel araştırma sistematik bir şekilde gerçekleştirilmelidir. Öncelikle problemin detaylı bir şekilde tanımlanması gerekir. Bu sayede, bir sonraki adım olan literatür taraması sırasında araştırma yapılacak alan daraltılmış olur. Araştırma verileri toplanırken etik kurallara uygun verilerden yararlanılmalıdır. Toplanan bu verilerin analizi uygun istatistiksel yöntemlerle analiz edilir ve veriler açıklanmaya çalışılır. Elde edilen sonuçlar aktarılır. Elde edilen sonuçlar ışığında araştırma bulguları bilimsel bir temelde yorumlanır. Son olarak yapılan araştırma, sunulacak yere (dergi, kurum, vb.) uygun şekilde yazılı bir rapor haline getirilir.

Özet şekilde yazacak olursak, bir bilimsel araştırmanın aşamaları olarak aşağıdaki adımlar izlenir:

  1. Problemin tanımlanması (Araştırma konusunun belirlenmesi),
  2. Araştırma yöntem ve modelinin belirlenmesi,
  3. Problem ile ilgili mevcut literatürün taranması,
  4. Hipotezlerin oluşturulması,
  5. Verilerin toplanması,
  6. Toplanan verilerin analizi,
  7. Verilerin yorumlanması ve araştırma raporu yazılarak araştırmanın sonlandırılması.

ARAŞTIRMA TÜRLERİ

Bazı kaynaklarda araştırma amacına göre, yöntemine göre, türüne göre, vb. şekillerde gruplandırılmaktadır. Fakat araştırmaları genel olarak nicel yaklaşım ve nitel yaklaşım olmak üzere iki ana gruba ayırabiliriz.

Nitel araştırmalarda niçin, nasıl, ne şekilde gibi sorulara yanıt aranır. Nicel araştırmalarda ise ne kadar, ne miktarda, ne kadar sık, ne kadar yaygın gibi sorulara yanıt aranır.

2.1 NİCEL ARAŞTIRMA

Nicel araştırma türünde olgu ve olaylar ölçülebilir ve sayısal olarak ifade edilebilir. Yukarıda da bahsedildiği gibi; ne kadar, ne miktarda, ne kadar sık, ne kadar yaygın gibi sorulara yanıt aranır.

Nicel araştırmalarda değişkenler kesin sınırlarla saptanabilir ve ele alınan değişkenler arasındaki ilişkiler gözlemlenebilir. Veriler sayısal göstergelere indirgenebilir. Araştırmacı hipotezi ve araştırma sürecini belirler. Toplanan verilerden istatistiksel anlamlılık bulmaya çalışılır.

Nicel araştırma türleri; deneysel araştırma, betimsel araştırma, bağıntısal araştırma, nedensel araştırma ve tarihsel araştırma olarak tanımlanabilir.

2.1.1 Deneysel Araştırma

Sistematik bir yöntem kullanarak, kontrol altındaki koşullarda, planlanmış bir müdahalenin mevcut soruna ne derece etki edeceğini görmek için yapılan araştırma türüne deneysel araştırma denir. Araştırmacılar yaptığı çalışmaları yapay ortamlarda yürütür ve ele aldıkları değişkenlerin hangi şartlar altında değiştiğini, neleri etkilediğini ve nelerden etkilendiği gibi kriterleri belirlemeye çalışır.

İki veya daha fazla grup üzerinde uygulamalar yaparak ve meydana gelen değişimleri istatistiksel tekniklerle karşılaştırarak bir sonuca ulaşılmaya çalışılır. Grup yapmanın mümkün olmadığı durumlarda yarı deneysel araştırma yöntemi tasarlanabilir.

Deneysel araştırma için bazı örnekler verecek olursak:

  • Bilişsel becerilerin kazanımında cinsiyet ve yaş etkilerinin incelenmesi,
  • Konaklama durumunun üniversite öğrencilerinin başarı durumuna etkisi,
  • Kişilerin kaygı seviyesine göre arkadaş sayıları,
  • Sınıflarda çeşitli teknolojilerin kullanılmasının öğrenime katkısı,
  • Bir ilacın o ilacı kullanan kişinin kan basıncına etkisi…

2.1.2 Betimsel Araştırma

Betimsel araştırma, basitçe tarama olarak ifade edilebilir. Hâlihazırda var olan, yaşanmakta olan olayların ve olguların ortaya çıkarılıp betimlenmesidir. Betimsel araştırma geçmiş olaylar değil gerçekleşmekte olan olayları kendi koşulları içerisinde incelemektedir. Genellikle diğer araştırmalara göre daha büyük örneklemler üzerinde yapılan tarama araştırmalarıdır.

Betimsel (tarama) araştırma için birkaç örnek verecek olursak:

  • Bir seçim döneminde seçmenlerin hangi partiye oy verecekleri araştırması,
  • Ekonometri öğrencilerinin ödevlere karşı tutumlarının belirlenmesi,
  • Marketlerdeki ürünlerin satışlarında ambalaj tasarımının etkisi,
  • Televizyon, radyo, internet yayınları vb. programlarının izlenme oranları,
  • Belli bir kesimin muhafazakarlık oranı,
  • Bir şehirdeki öğrenci sayısı,
  • Bir lisenin mezunlarının üniversiteye yerleşme oranları…

2.1.3 Bağıntısal Araştırma

İki veya daha fazla değişken arasında ilişki olup olmadığını incelemek amacıyla kullanılır. İlişkisel araştırma ve korelasyonel araştırma olarak da bilinir. Bağımlı değişkene etki eden nedenler bulunmaya çalışılır.

Bağıntısal (ilişkisel) araştırmaya örnek verecek olursak:

  • Öğrencilerin Matematik ve Fen dersleri başarıları arasındaki ilişkinin incelenmesi,
  • Eğitim düzeyi ve dış görünüş arasındaki ilişkinin incelenmesi,
  • Spor yapma sıklığı ve beslenme düzenini arasındaki ilişkinin incelenmesi,
  • C vitamini alma ve grip olma arasındaki ilişkinin incelenmesi,
  • Kişilerin tütün kullanımı ve koşabildiği mesafe arasındaki ilişkinin incelenmesi,
  • Ailenin maddi durumu ile çocukların eğitim düzeyi arasındaki ilişkinin incelenmesi…

2.1.4 Nedensel Araştırma

Nedensel araştırmada en az iki gruptan oluşan bir örneklemde belli bir değişken açısından farklılaşan bu grupları birbiriyle karşılaştırmak amaçlanır. Karşılaştırmalı araştırma olarak da bilinir. Yaşanmış bir olgunun sonuçlarına etki eden nedenler belirlenmeye çalışılır. Araştırmacı sürece veya sonuçlara müdahale edemez.

Nedensel (karşılaştırmalı) araştırmaya örnek verecek olursak:

  • Okul öncesi eğitim alan ve almayan öğrencilerin birinci sınıfa uyum düzeylerinin karşılaştırılması
  • Lise ve üniversite mezunlarının TV izleme durumlarının karşılaştırılması,
  • Köylerde ve şehirlerde yaşayan ailelerin teknoloji harcamalarının karşılaştırılması,
  • Şiddet unsurları içeren oyunların, bu oyunları oynayan ve oynamayan çocukların günlük hayatta şiddete eğilimlerinin karşılaştırılması,
  • Öğrencilerin başarılarının cinsiyetlerine göre karşılaştırılması…

2.1.5 Tarihsel Araştırma

Tarihsel araştırma ile geçmişte yaşanmış bir olayın veya durumun irdelenmesi, nedenlerinin araştırılması ve günümüze olan etkileri incelenebilir. Geçmişteki bir konu hakkında yapılan hataların veya sağlanan başarıların ortaya çıkmasını sağlar. Bu olayların tekrar yaşanıp yaşanmayacağı gibi uyarlamaları test eder. Günümüzde tekrarlanan benzer durumlar hakkında tahminlerde bulunmamıza olanak sağlar.

Genellikle olaylar arasındaki ilişkiler incelenir. Tarihsel araştırmaya örnek verecek olursak:

  • Ders programlarının değişmesinin öğrencilerin başarıları üzerindeki etkisi,
  • Bilgisayarlı öğretime geçiş ve etkileri,

2.2 NİTEL ARAŞTIRMA

Gözlem, görüşme ve doküman analizi gibi nitel ölçme yöntemlerinin kullanıldığı, olayların doğal ortamda gerçekçi bir biçimde ortaya konması sürecidir. Yukarıda da bahsedildiği gibi; niçin, nasıl, ne şekilde gibi sorulara yanıt aranır.

Sosyal olgular, bulundukları çevre ile birlikte araştırarak anlamaya çalışılır. Sayılarla açıklanması zor olan psikoloji, antropoloji, sosyoloji, eğitim gibi insan ve toplum davranışları incelenir. Subjektif verilerle muhatap olunur.

Nitel araştırma türleri genel olarak; fenomenoloji, etnografi, gömülü teori ve örnek olay dört ana başlık altında toplanabilir. Bazı kaynaklarda saha taraması da bu listeye eklenir fakat saha araştırması nicel veya nitel olabilir.

2.2.1 Fenomenoloji

Fenomen olaylar, durumlar, tecrübeler veya kavramlar olabilir. Türkçesi görüngübilimdir. Bazı kaynaklarda olgubilim olarak kullanıldığı da görülür. Bir konuyu aydınlatma ve o konuya dikkat çekme amacı taşır.

Fenomenolojiye örnek verecek olursak:

  • Okulda başarısızlık ve uyuşturucu kullanımı ile ilişkisi,
  • Uzun saatler bilgisayar kullanımı ve göz rahatsızlıkları ilişkisi,
  • Uykusuzluk ve araç kullanımında yapılan hatalar ilişkisi…

2.2.2 Etnografi

Bir kültür grubunun birbirleri arasındaki ilişkileri, gelenekleri, inançları vb. bağlantıların tasvir edilmesidir. Kültür analizi olarak bilinir. Bir örnek verecek olursak: Bir toplumda seküler bireyler ile dindar bireylerin arkadaşlık ilişkileri.

2.2.3 Gömülü Teori

Araştırmacı amacı için veri toplarken veya bu verileri yorumlarken verilerin içinde gömülü bulunan teoriyi ortaya çıkartır ve araştırma boyunca bu şekilde yeni kavram ve teorilere ulaşabilir.

2.2.4 Örnek Olay

Tek bir olayın veya birkaç olayın derinlemesine incelenmesine örnek olay araştırması denir. Bir zaman dilimindeki sosyal olayların araştırılmasıdır. Az sayıda derinlemesine çalışma yapmayı gerektirir. Çalışmalar yapıldığı ortama özgüdür ve genelleme yapmak çok zordur.

KAYNAKÇA

Kitaplar

GÜRSAKAL Necmi, , Vipaş, Bursa, 2001

Diğer Kaynaklar

Araştırma ve Bilimsel Araştırma Türleri, docplayer.biz.tr/20799688-Arastirma-ve-bilimsel-arastirma-turleri.html, (22.10.2019)

Bilimsel Araştırmanın Aşamaları, https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/18907/mod_resource/content/0/Hafta%203.pdf, (22.10.2019)

Araştırma Yöntem ve Teknikleri, https://atauni.edu.tr/yuklemeler/e6d32be6d3b1ad4dae5f6cc23165e2da.pdf, 2011, (22.10.2019)

Deneysel Araştırma, https://sedatsen.files.wordpress.com/2015/02/bilim3.pdf, (22.10.2019)

Betimsel Araştırma Yöntemleri, https://www.academia.edu/9429738/Betimsel_Ara%C5%9Ft%C4%B1rma_Y%C3%B6ntemleri, 2016, (22.10.2019)

Korelasyonel Araştırmalar, https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/13887/mod_resource/content/0/7.%20Korelasyonel%20Araştırmalar.pdf, (22.10.2019)

Nedensel-Karşılaştırma Yöntemi, http://kisi.deu.edu.tr/atil.bulut/AYT_%204_hafta.pdf, (22.10.2019)

Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri I, https://odabashuseyin.files.wordpress.com/2011/04/2.pdf, (22.10.2019)

Fenomenoloji, https://tr.wikipedia.org/wiki/Fenomenoloji, 17.06.2018, (22.10.2019)

certainly uncertain | oktayergun.com.tr

Get the Medium app

A button that says 'Download on the App Store', and if clicked it will lead you to the iOS App store
A button that says 'Get it on, Google Play', and if clicked it will lead you to the Google Play store