Sosyal Bilimlerde Görüşme Teknikleri

Image by Jopwell from Pexels

GİRİŞ

Nitel araştırma türlerinden biri olan görüşme tekniği, diğer adıyla mülakat, kullanılan en yaygın veri toplama aracıdır. Görüşme iki veya daha fazla kişinin arasında olabilir. Bu kişilerden birinin diğer kişilerden bilgi almak amacıyla önceden belirlediği soruları sorarak cevaplar almaya çalıştığı, karşılıklı ve etkileşimli bir iletişim aracıdır.

GÖRÜŞME

1.GÖRÜŞME KAVRAMI

Görüşme, diğer adıyla mülakat, sözlü iletişim yoluyla veri toplama (soruşturma) tekniğidir. Görüşme, bireylerin çeşitli konularda sahip oldukları tutum ve davranışları hakkında bilgi almak için kullanılır. Görüşme yöntemi ile aynı zamanda bu davranış ve tutumların sebeplerinin öğrenilmesini de sağlanır.

Görüşme, görüşülen kişilere kendilerini birinci elden ifade edebilme fırsatı verir ve araştırmacının görüşme yaptığı kişilerin anlam dünyalarını, bakış açılarını, içinde bulundukları özel durumlara ait duygu, düşünce ve tecrübelerini yine onların ifadeleri yardımıyla derinlemesine anlamasına imkan sunar (McCracken 1988: 9). Görüşmeler çoğunlukla yüz yüze yapılmakla beraber telefonla veya diğer teknolojik araçlarla da yapılabilir (Yıldırım ve Şimşek, 2006).

2. GÖRÜŞME TÜRLERİ

Görüşme, birçok kritere göre kendi içerisinde sınıflara ayrılabilmektedir. Bu kriterleri sıralayacak olursak, görüşmeyi; amacına göre, görüşmeye katılan kişilerin sayısına göre, kuralların katılığına göre ve görüşülen kişiye göre sınıflarına ayırabiliriz. Tablo 1.1 ‘de, yukarıda bahsedilen gruplar bir şekil ile gösterilmiştir (Karasar, 1994, s. 166–168).

Görüşme

Tablo 1.1
Tablo 1.1
Tablo 1.1

En sık kullanılan gruplardan biri, kuralların katılığına göre grubudur. Bazı kaynaklarda uygulama yöntemine göre gruplandırma olarak da geçer. Uygulanma yöntemine göre görüşme türlerini 3 başlıkta inceleyebiliriz. Bunlar; tam yapılandırılmış görüşme, yapılandırılmamış (serbest) görüşme ve yarı yapılandırılmış görüşmedir.

2.1 Yapılandırılmış Görüşme

Yapılandırılmış görüşme türünde; sorular, soruların ne şekilde sorulacağı ve hangi verilerin toplanacağı ayrıntılı bir şekilde önceden belirlenmiştir. Görüşmeyi yapan kişi sorusunu sorduktan sonra yanıtlayıcıdan önceden belirlenmiş cevap seçeneklerinden birini seçmesini ister. Görüşmeyi yapan kişi tarafsızlığını korur ve katılımcı her seferinde kendisine cevap olarak verilen seçeneklerden sadece birini seçer. Yanıtlar kapalı uçlu olmuş olur. Yapılandırılmış görüşme bu tarzıyla anket çalışmalarına benzemektedir ve tıpkı anket çalışmaları gibi nicel veriler sunar. Daha çok karşılaştırma amacıyla yapılmaktadır ve cevapları etkilenmemek sürece katılımcılar mümkün olduğunca kısıtlanmaya çalışılır.

2.2 Yarı Yapılandırılmış Görüşme

Yarı yapılandırılmış görüşme türünde, görüşmeyi yapan kişi soruları önceden hazırlamıştır fakat görüşme sırasında katılımcıya kısmi esneklikler sağlar. Gerekirse soruların yeniden düzenlenmesine veya ilgili konu üzerinde tartışmaya izin verir. Bu sayede katılımcıların da yapılan araştırma uygulaması üzerinde söz sahibi olduğu bir ortam oluşmuş olur.

2.3 Yapılandırılmamış Görüşme

Yapılandırılmamış görüşme türünde, sorulacak sorular önceden ana çizgileriyle hazırlanmış olsa da görüşmenin gidişatına göre araştırmaya yeni sorular eklenebilir veya planlanan sorular değiştirilebilir. Yapılandırılmamış görüşme, görüşme yapılan kişiye büyük ölçüde esneklik ve serbestlik sağlar. Katılımcının görüşlerinin ve yargılarının köküne inme fırsatı verir. Yapılandırılmamış görüşmeden toplanan verilerin değerlendirilmesi oldukça zordur.

Yapılandırılmamış görüşmeler genellikle araştırmaların başlangıç aşamasında keşif yapmak amacıyla, soruna ilişkin önemli değişkenleri saptamaya çalışırken kullanılır.

3. GÖRÜŞMENİN SÜREÇLERİ

Görüşme sürecinin işleyişini görüşme formunun (sorularının) hazırlanması, görüşme kılavuzunun hazırlanması ve görüşmenin yapılması (uygulanması) olarak ifade edebiliriz.

3.1 Görüşmenin Hazırlanması

Görüşmenin hazırlanmasını, görüşme sorularının ve görüşme kılavuzunun hazırlanması olarak ikiye ayırabiliriz.

3.1.1 Görüşme Sorularının Hazırlanması

Görüşme sorularını hazırlarken yukarıda bahsedilen görüşme türüne göre dikkat edilerek mutlaka görüşme yapılması işleminden önce hazırlanmalıdır. Görüşme soruları, araştırmanın yürütüldüğü konu hakkında gerekli bilgileri alacak şekilde oluşturulmalıdır.

Görüşme soruları görüşmenin yapılacağı kişiler tarafından kolaylıkla anlaşılabilecek açık bir dille yazılmalıdır. Soruda ne tür bir bilgi istenildiği açıkça belirtilmelidir. Örneğin, “Türk milli eğitim politikasını nasıl buluyorsunuz?” sorusu yapılandırılmış görüşme için çok genel kalabilir.

Sorular filtreleme yapacak şekilde ilerlemeli ve varsayımlarda bulunmamalı. Örneğin, “Kaç çocuğunuz var?” sorusunu sormadan önce medeni durumu ve çocuğu olup olmadığı soruları sorulmalı. Eğer çocuğu yoksa çocuk sayısı sorusu uygulanmadan diğer soruya geçilmeli. Eğer önceki sorulara olumlu cevap verdiyse “kaç çocuğunuz var?” sorusu katılımcıya yönlendirilmeli.

Sorular katılımcının bilgi vereceği düzeyde cevaplar almayı amaçlamalıdır. Katılımcılar cevapları bilmedikleri sorularda tahmine dayalı cevaplar vereceği için katılımcıların cevaplayamayacağı kadar çok bilgi gerektiren sorulardan kaçınılmalıdır.

Sorular tarafsız olmalıdır. Hiçbir şekilde katılımcıların düşüncelerini değiştirecek şekilde planlanmış sorular hazırlanmamalıdır. Örneğin; “Bu kadar çok dış borcumuz olmasına rağmen mülteciler konusunda yapılan harcamaları doğru buluyor musunuz?” Böyle bir soru katılımcıyı olumsuz bir cevaba yönlendirme amacı taşıyacağı için görüşme sonucunun tarafsız olmasını etkileyecektir.

3.1.2 Görüşme Kılavuzunun Hazırlanması

Görüşme kılavuzu, görüşmeyi yapacak kişinin, katılımcı ile karşılaşmasından başlayarak, görüşmenin yapılması ve yanından ayrılması anına kadar görevlerini belirten detaylı bir belgedir. Görüşme kılavuzu, görüşmeyi gerçekleştirecek olan araştırmacının uyması gereken önemli kuralları hatırlatan, soruların sırasını belirten, kayıt işlemleri hakkında bilgi veren, görüşme öncesinde ve sonrasında katılımcılara iletilmesi gereken ifadeleri içerebilir. Görüşme kılavuzunda aşağıdaki bilgiler yer alabilir:

3.2 Görüşme Aşaması (Görüşmenin Yapılması)

Görüşmenin yapılması aşamasında istenilen sonuçlara ulaşabilmek için görüşmeyi yapacak kişinin dikkat etmesi gereken bazı unsurlar vardır. İyi hazırlanmış bir görüşme, görüşmenin dinamiklerinin dikkate alınmaması sonucu istenmeyen sonuçlara sebep olabilir. Görüşmeyi yapacak kişi, görüşme kılavuzunda belirtilen bilgileri dikkate almalıdır.

Görüşmeyi yapacak kişi görüşme öncesinde kendini tanıtmalı ve görüşmenin amacını anlatmalıdır. Soğuk davranmaktan kaçınmalı, güven verecek hal ve hareketlerde bulunmalı, eğer görüşme kaydedilecekse etik bir şekilde kayıt için izin istemelidir. Görüşmeyi yapacak kişi görüşmenin uygulanması sırasında soruları sorarken görüşmenin akışına göre gerekli değişiklikleri yapmalıdır.

Görüşmeleri uygulayacak kişiler din, dil, ırk, mezhep, cinsiyet önyargılarının tamamından uzak durmalıdır. Bu tarz önyargılar yanılgılara sebep olacak ve görüşmeler üzerinde olumsuz bir etki bırakacaktır. Görüşmeci aynı zamanda elinden geldiğince her konuda tarafsız kalmaya çalışmalıdır. Örneğin, Hristiyanlar ile yapılan bir görüşmede Müslümanlar hakkında bir soru sorulursa ve görüşmeyi gerçekleştiren kişi bir Müslüman ise katılımcılar (varsa) olumsuz düşüncelerini belirtmekten çekinebilir. Bu da katılımcıların gerçek düşüncelerinin ortaya çıkarılamamasına ve görüşmenin olumsuz etkilenmesine sebep olur.

İyi bir görüşmeci seçmek çok önemlidir. İyi bir görüşmeci; zeki, duyarlı ve dürüst bir kişiliğe sahiptir. Görüşmeci adayları özenle seçilmeli ve seçilen adaylar özenle eğitilmelidir.

Görüşmenin uygulanması sırasında görüşme sonuçlarına etki edebilecek faktörler düşünülmelidir. Örneğin, görüşmeyi yapacak kişinin giyimine özen göstermesi, görüşmenin yapılacağı ortamın görüşmeye uygun bir ortam olması gibi dış etkenler de göz önünde bulundurulmalıdır.

Görüşme sırasında kayıt cihazları kullanılabilir, görüşme sırasında veya hemen sonrasında not tutulabilir veya görüşme kılavuzu üzerine işaretlemeler yapılabilir. Bunlardan hangilerinin kullanılacağına araştırmacı karar verir. Katılımcının izin vermesi halinde hem kayıt yapılması hem de not tutulması kalıcı kanıtlar oluşturmak açısından en iyi yöntemdir.

4. GÖRÜŞME YÖNTEMİNİN AVANTAJLARI VE DEZAVANTAJLARI

Avantajları

• Görüşmeler araştırma sürecinin herhangi bir aşamasında kullanılabilir,

• Katılımcıların sorulara anında cevap vermesi,

• Karmaşık yönergelerin görüşmeyi uygulayan kişi tarafından anlaşılır şekilde aktarılabilmesi,

• Görüşme, görüşmeyi uygulayan kişi ile katılımcılar arasındaki işbirliği sayesinde en etkili yollardan biridir,

• Görüşmeyi uygulayan kişi, katılımcılar ile arasında güven ve dostluk kurarak karmaşık ve hassas konuların daha kolay ifade edilebilmesini sağlayabilir.

Dezavantajları

• Görüşmecinin eğitilmesinin ve hazırlanmasının zaman alması,

• Toplanan verilerin analiz edilmesinin zor olması ve zaman alması,

• Görüşmecinin görünüşü, konuşması, beklentileri, görüşme tipi/çeşidi gibi etkenlerin görüşme sonuçlarını etkilemesi,

KAYNAKÇA

Kitaplar

Grant McCRACKE, The Long Interview, Sage Publications, Londra, 1988.

Ali Yıldırım, Hasan Şimşek, Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri, Seçkin Yayıncılık, 2006.

Niyazi KARASAR, Bilimsel Araştırma Yöntemi, 3A Araştırma Eğitim Danışmanlık Ltd, Ankara, 1994.

Diğer Kaynaklar

Görüşme, https://fenitay.files.wordpress.com/2009/02/67-nitel-arac59ftc4b1rmada-veri-toplama-arac3a7larc4b1-i-gc3b6rc3bcc59fme.pdf, (28.10.2019)

Interview Çeşitleri (Görüşme Teknikleri), http://educasedanismanlik.com/interview-cesitleri-gorusme-teknikleri, (29.10.2019)

Görüşme, http://80.251.40.59/education.ankara.edu.tr/aksoy/eay/myilmaz.doc, (29.10.2019)

Cansel Seçkin Çakaloğlu, Nitel Araştırma Yöntemleri: Görüşme, https://prezi.com/w8c1il1dbet4/nitel-arastrma-gorusme/ (29.10.2019)

certainly uncertain | oktayergun.com.tr

Get the Medium app

A button that says 'Download on the App Store', and if clicked it will lead you to the iOS App store
A button that says 'Get it on, Google Play', and if clicked it will lead you to the Google Play store