Το δημοψήφισμα του 2015 μέσα από τις πολιτικές γελοιογραφίες στον ελληνικό Τύπο

Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού, Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, Φεβρουάριος 2016

Εισαγωγή

Οι περισσότεροι άνθρωποι στις σύγχρονες κοινωνίες έχουν κάποια εξοικείωση με τις γελοιογραφίες, από τα κόμικς και τις γραφικές αναπαραστάσεις στα βιβλία έως τις γελοιογραφίες στις εφημερίδες. Οι γελοιογραφίες μπορούν να ψυχαγωγήσουν και να εμπεριέχουν στοχευόμενα μηνύματα και να σχολιάζουν τρέχοντα κοινωνικά, οικονομικά και πολιτικά ζητήματα της επικαιρότητας. Το είδος αυτό της καλλιτεχνικής δημιουργίας στοχεύει πάντα στη διακωμώδηση της πολιτικής. Η πολιτική ενέχει κρίσιμη σπουδαιότητα για την κοινωνία, καθώς επιτελεί ή όχι τη συνοχή της. Επιλέχτηκαν ως αντικείμενο ανάλυσής οι γελοιογραφίες, καθώς κρίνονται πώς επιτελούν ιδιαίτερο επικοινωνιακό ρόλο. Στηλιτεύουν κακώς κείμενα, αποκαλύπτουν γεγονότα, προβληματίζουν και αφυπνίζουν. Αντικαθιστούν το λόγο αλλά και συνδυαστικά με αυτόν αποδίδουν με παραστατικό τρόπο τα γεγονότα.

Ως κεντρικό ερώτημα της παρούσας έρευνας διατυπώθηκε το εξής:

Ποιος ήταν ο τρόπος πλαισίωσης των πολιτικών γελοιογραφιών που δημοσίευσε ο ημερήσιος Τύπος τις ημέρες ανακοίνωσης και διεξαγωγής του πρόσφατου Δημοψηφίσματος?

Ως κεντρική υπόθεση εργασίας τέθηκε η κατωτέρω:

Ο προσκείμενος στην Αριστερά Τύπος δημοσίευσε πολιτικές γελοιογραφίες με περιεχόμενο και μήνυμα υπέρ του ΟΧΙ, ενώ ο φιλελεύθερος Τύπος με προσανατολισμό στην Δεξιά με περιεχόμενο και μήνυμα υπέρ του ΝΑΙ.

Μεθοδολογία της έρευνας

Ακολουθήθηκαν η κλασσική θεματική ανάλυση, και η σημειωτική που μέσα από τη θεώρηση μιας συλλογικής σύλληψης του μηνύματος εμβαθύνει στο συμβολικό επίπεδο συνδυάζοντας εικονικά και γλωσσολογικά στοιχεία, και τις μεταξύ τους σχέσεις για κατανόηση της σημασίας των γελοιογραφιών.

Η (πολιτική) γελοιογραφία

Μακραίωνη είναι η πορεία της διακωμώδησης και αμφισβήτησης της εξουσίας με λόγια, με εικόνες ή και με συνδυασμό τους και η πορεία της σάτιρας ως μέσο διακωμώδησης, ελέγχοντας ειρωνικά τα κοινωνικά και πολιτικά φαινόμενα με σκοπό τη διόρθωσή τους. Στόχος είναι η πλάκα, το ξάφνιασμα και ο προβληματισμός, αιφνιδιάζοντας το βλέμμα για μερικά δευτερόλεπτα. Η γελοιογραφία παρεμβαίνει καταλυτικά στη σκέψη του αναγνώστη και προσπαθεί να μεταδώσει ένα πλούτο πληροφοριών με απλά μέσα που χρησιμοποιεί, απλουστευμένα σημαίνοντα για περίπλοκα φαινόμενα (Καρτάλη, 2011). Η πολιτική γελοιογραφία θέτει σε δοκιμασία την ικανότητα των πολιτικών στον αυτοσαρκασμό, την κριτική και την ανεκτικότητα τους στην αντίρρηση, ενώ παρακινεί το κοινό σε πολιτικές συμπεριφορές περνώντας ιδεολογήματα ή με σκοπό την ερμηνεία κοινωνικών γεγονότων. Με τον όρο «πολιτική γελοιογραφία» εννοείται η γελοιογραφία που έχει ως αντικείμενο την εμφατική παρουσίαση κωμικών στοιχείων που χαρακτηρίζουν πράξεις και προσωπικότητες πολιτικών, καυτηριάζοντας τον τρόπο που βιώνουν οι άνθρωποι την πολιτική ως πρακτική και τρόπο ζωής (Ψύλλα, Ξένου κ.α., 2006).

Η γελοιογραφία οπτικοποιεί πολιτικά ήθη, εστιάζει στα πολιτικά λάθη, σκάνδαλα, σατιρίζει πολιτικά πρόσωπα, κυμαίνεται από καυστικά πικρόχολη έως ένα «απλό χάιδεμα στα αυτιά» και η επιτυχία της κρίνεται από την ανταπόκριση λαού και εξουσίας. (Ψύλλα, Ξένου κ.α., 2006). Αυτό που την κάνει τόσο ισχυρή είναι το φαινομενικά αθώο χιούμορ μέσω του οποίου το μήνυμα απορροφάται εύκολα χωρίς αντίσταση. Ο στιγμιαίος τρόπος με τον οποίο το μήνυμα μεταδίδεται είναι αυτό που προσδίδει στο καρτούν σημαντική θέση στο χώρο της επικοινωνίας (Walker, 2003). Τα σημερινά κόμματα, όχι μόνο δεν δυσανασχετούν βλέποντας σκίτσα τους στις εφημερίδες, αλλά τα αποζητούν. Στα λόγια του Ε. Βενιζέλου, βουλευτή του ΠΑΣΟΚ, «ένα καλό σκίτσο είναι μία πολύ καλή διαφήμιση, η οποία δεν κοστίζει τίποτα» (Ψύλλα, Ξένου κ.α., 2006).

Μηχανισμοί λειτουργίας της πολιτικής γελοιογραφίας

Οι γελοιογράφοι είναι σε επιφυλακή, κρατώντας τους έχοντες την εξουσία συνετούς και συνεπείς. Επικεντρώνονται σε αυτούς κυρίως που οι πολίτες επιθυμούν να ανατρέψουν σε εκλογικές διαδικασίες ή κοινωνικά κινήματα. Καθώς οι εφημερίδες γίνονται ολοένα και πιο μονοπωλιακές, οι γελοιογράφοι γίνονται περισσότερο επαγγελματίες, επικεντρώνοντας το έργο τους στη σάτιρα δημοσίων προσώπων, συμβολικές φιγούρες και στη διαδικασία θεσμοθέτησης (Morris, 1992).

Τεχνικές πειθούς

Τα καρτούν προκαλούν τον τρόπο με τον οποίο οι αναγνώστες δέχονται επίσημες εικόνες ως αληθινές και υπαρκτές, κρίνοντας χωρίς να γνωρίζουν το κατά πόσον και εάν επηρεάζουν τη κοινή γνώμη. Παρόλο που οι αναγνώστες σήμερα έχουν υψηλότερα επίπεδα αναγνωστικής ικανότητας, η απλότητα και οι συμπυκνωμένες νοηματοδοτήσεις στα σκίτσα, συνοδευόμενες από ένα ευρύ φάσμα χιούμορ, επιτυγχάνουν να δημιουργήσουν μία «μεταφορική παγίδευση» όπου η εικόνα και το αληθινό αντικείμενο είναι τόσο στενά συνδεδεμένα που οποιαδήποτε άλλη απεικόνιση φαίνεται αδύνατη. Οι γελοιογραφίες δεν περιορίζονται όπως το γραπτό κείμενο. Οι λέξεις σε ένα κείμενο συνήθως σκοπεύουν στο να παράσχουν ένα ξεκάθαρο νόημα. Τα καρτούν είναι αναπαραστάσεις μίας στιγμής στο χρόνο η οποία γίνεται καλύτερα κατανοητή μόνο τότε, ενώ με τη πάροδο του χρόνου κατανοείται διαφορετικά (σύμβολα όπως στολές και οπλικά συστήματα γίνονται ανοίκεια). Απεικονίζει το «τώρα», αλλά ρίχνει και ματιές στο παρελθόν (Walker, 2003).

Όμως, ο πρόσκαιρος χαρακτήρας περιορίζει τη μακροβιότητα, υπονομεύει την αποτελεσματικότητά και αδυνατίζει την επίδραση. Η κατανόηση ενός μηνύματος δεν εξασφαλίζει την αποδοχή του, ενώ τα καρτούν γενικώς αντιμετωπίζονται ως πηγή διασκέδασης. Το χιούμορ δεν είναι πιθανόν να αλλάξει υπάρχουσες σταθερές απόψεις και είναι δύσκολη η μέτρηση της επίδρασης στην αξιολόγηση της πηγής από τον αναγνώστη (Walker, 2003).

Εξέλιξη της γελοιογραφίας στην Ελλάδα

Με τις εικόνες του Μακρυγιάννη τα έτη 1836–1839 εμφανίστηκε η ελληνική λαϊκή εικονογραφία. Οι σατυρικές εφημερίδες προκαλούσαν ενδιαφέρον με σκίτσα, χαριτωμένα ή με υπερτονισμένα χαρακτηριστικά. Οι γελοιογράφοι όταν παρουσιάζουν τον ελληνικό λαό με τη μορφή γαιδάρου τον συμπαθούν και κατανοούν τις ταλαιπωρίες του. Δωροδοκίες υπουργών και δικαστών, χειραγώγηση του λαού για υπερψήφιση συγκεκριμένων πολιτικών κομμάτων είναι θέματα ικανά να προκαλέσουν την οργή του, αλλά ο όνος λαός παρουσιάζεται υπομονετικός. Σε άλλες, πρωταγωνιστεί ο Έλληνας αγωνιστής ταυτισμένος με τη φουστανέλα, την παραδοσιακή αντρική ενδυμασία (Καρτάλη, 2011).

Στη Χούντα, οι γελοιογράφοι παρουσίασαν μικρή αντίσταση μέσα από υπονοούμενα και η εξαίρεση ήρθε από την Αριστερά. Η έντονη πολιτικοποίηση και ο αντιφασισμός ενέπνευσαν αρκετούς σκιτσογράφους. Σταδιακά, η γελοιογραφία χάρη στις εξελίξεις της τεχνολογίας των ΜΜΕ έγινε προσφιλές αναγνωστικό μέσο μετέχοντας στον ανταγωνισμό της έντυπης δημοσιογραφίας ως προς την λεγόμενη ηλεκτρονική. Άλλοτε με και άλλοτε χωρίς λόγια, πέρασε στις σελίδες των εφημερίδων με εκπροσώπους εξαιρετικής αντίληψης του «περιβάλλοντος χώρου» και παιδεία για βαθιές τομές: «Χωρίς λόγια», εξανάγκαζαν τον αναγνώστη να βάλει τα δικά του λόγια. Χωρίς σχέδιο, τον υποχρέωναν να το συμπληρώσει με φαντασία. Άλλα προσθέτουν μόνο υπογραφή χωρίς λεζάντα και τίτλο. Ένα σκίτσο που «μιλά» από μόνο του γίνεται κατανοητό παγκοσμίως (Ψύλλα, Ξένου κ.α., 2006).

Πολιτική συμμετοχή και κοινή γνώμη μέσα από το γέλιο

Οι παρωδίες καθιερωμένων μορφών πολιτικής επικοινωνίας μέσω του χιούμορ, υπογραμμίζουν αδικίες, αντιφάσεις και προκαλούν την εξουσία, προσφέροντας εύθυμες εναλλακτικές πρόσβασης σε τρέχοντα πολιτικά θέματα, συμβάλλοντας στην εξέλιξη της πολιτικής κουλτούρας. Έρευνες έχουν δείξει πώς οι τηλεθεατές σταθερά αναζητούν τη πολιτική είδηση σε ψυχαγωγικές εκπομπές, ενώ με τη παρακολούθη νιώθουν πώς είναι ικανοί να συμμετάσχουν στη πολιτική ζωή (Matsa, 2010).

Οι πολιτικοί γελοιογράφοι

Οι γελοιογραφίες αναπτύσσουν τη πολιτική εμπιστοσύνη συνεισφέροντας στη δημόσια συζήτηση. Οι γελοιογράφοι δεν είναι δημοσιογράφοι και πρέπει να απολαμβάνουν ιδιαίτερης αδείας να είναι υπερβολικοί με τη κριτική τους στα κοινά ως μέρος του δημόσιου διαλόγου και συμμέτοχοι στο σχολιασμό. Δεχόμενοι πώς η σάτιρα είναι η ουσία της πολιτικής γελοιογραφίας, ένα κρίσιμο ερώτημα είναι το κατά πόσον πρέπει να υπάρχουν όρια στα είδη των φωτογραφιών που χρησιμοποιούνται. Το ποσοστό αρνητικής κριτικής σε ένα πολιτικό πρόσωπο στα ΜΜΕ ενισχύεται από τους γελοιογράφους και κάθε ικανός αναγνώστης το λαμβάνει υπόψη. Τα σκίτσα είναι επιθετικά με άποψη στην ημερήσια ατζέντα και κωμικοί σχολιασμοί σε τρέχοντα γεγονότα, εμπλέκοντας συναισθηματικά τον αναγνώστη σε «ενοχλητικά» θέματα του δημόσιου διαλόγου (Manning & Phiddian, 2004).

Το Δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου 2015

Το Ελληνικό δημοψήφισμα προκηρύχθηκε στις 28 Ιουνίου 2015 και διεξήχθη στις 5 Ιουλίου του ίδιου έτους και ήταν το πρώτο από το 1974 και το μοναδικό στη σύγχρονη ελληνική ιστορία που δεν αφορούσε την μορφή του πολιτεύματος. Ως ερώτημα είχε αν πρέπει αν γίνει αποδεκτό το σχέδιο συμφωνίας των τριών θεσμών, Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, η οποία προτάθηκε στις 25 Ιουνίου και ως αποτέλεσμα είχε την απόρριψη της πρότασης του σχεδίου συμφωνίας με ποσοστό 61,3%. Αφορμή της πρότασης διεξαγωγής ήταν η αποτυχία επίτευξης συμφωνίας στις διαπραγματεύσεις ανάμεσα στην ελληνική κυβέρνηση και τους δανειστές της για το είδος των οικονομικών μέτρων τα οποία έπρεπε να πάρει η Ελλάδα έναντι του ελληνικού χρέους και ένα νέο πακέτο διάσωσης.

Οι αντιδράσεις των Ευρωπαϊκών θεσμών ήταν αρνητικές και πήραν σαφή θέση υπέρ του ΝΑΙ. Μετά την προκήρυξη του δημοψηφίσματος συνεδρίασε το Euro Group και αποφάσισε να μην παρατείνει το πρόγραμμα στήριξης της Ελλάδας και να μην αυξήσει το ποσό της ρευστότητας που χορηγεί στις ελληνικές τράπεζες. Ως αποτέλεσμα κηρύχθηκε τραπεζική αργία και τέθηκε ημερήσιο όριο αναλήψεων από τα ΑΤΜ 60 ευρώ, ενώ το Χρηματιστήριο Αθηνών έκλεισε προσωρινά.

Ανάλυση σκίτσων

Επιλέχθηκαν ενδεικτικά 8 καυστικά αστεία σκίτσα, αντιπροσωπευτικά των διαφορετικών πολιτικών προσανατολισμών των επιλεγμένων εφημερίδων, ώστε να γίνει εμφανής η επικοινωνιακή στρατηγική πριν και κατά τη διεξαγωγή του Δημοψφισματος. Σε όλα τα πρωτοσέλιδα εφημερίδων κανένα σκίτσο δεν ήταν παρόν. Ο λόγος ίσως ήταν η μη απόδοση σημαντικότητας σε αυτά για τον επηρεασμό της κοινής γνώμης, λόγω των έντονα φορτισμένων τίτλων και φωτογραφιών.

Η Καθημερινή την ημέρα ανακοίνωσης διεξαγωγής του Δημοψηφίσματος:

Ανάλυση σκίτσου: Τα σημαίνοντα: Σκιτσάρονται ο Α. Τσίπρας και ο Υπ. Επικρατείας Ν. Παππάς μπροστά από ένα πίνακα με γραμμένη τη λέξη ΟΧΙ, η οποία μόλις έχει γραφτεί (το προδιαθέτει η ύπαρξη στιλό και σφουγγαριού). Στη συζήτηση που λαμβάνει χώρα, πιθανότατα πριν την ομιλία υπέρ του ΟΧΙ, Ο Ν. Παππάς κρατά την εφημερίδα του κόμματος μπροστά από τον Πρωθυπουργό ρωτώντας αν είναι έτοιμος και απαντά «Ναι». Έπειτα, του ζητά να αναφέρει τα τρία σπουδαιότερα πεπραγμένα της διακυβέρνησης και ο Πρόεδρος απαντά «ΕΡΤ1, ΕΡΤ2, ΕΡΤ3»

Τα σημαινόμενα: Ο δημιουργός, επιλέγοντας την αναφορική λειτουργία νοηματοδοτεί το αρχικό νόημα, σύμφωνα με τη δική του εννοιολόγηση. Παρουσιάζει ένα διάλογο μεταξύ κεντρικών Κυβερνητικών πολιτικών δρώντων με απουσία συμμετοχής τρίτων προσώπων με καυστικό τρόπο. Η αναλογική καταγραφή (εικονικό) δείχνει τον Ν. Παππά να παραδίδει μάθημα επικοινωνίας στον Α. Τσίπρα κρατώντας την εφημερίδα του κόμματος μπροστά του. Ο μαυροπίνακας έχει γραμμένη τη λέξη ΟΧΙ για εμπέδοση από τον Πρόεδρο που σκιτσάρεται με μειδίαμα, κουνώντας το κεφάλι (καμπυλώσεις=κίνηση της κεφαλής) και με τα χέρια πίσω από την πλάτη εμπνέοντας μία αφελής βεβαιότητα. Ο Πρόεδρος παρουσιάζεται ανέτοιμος. Η στάση του σώματος και το βλέμμα του Α. Τσίπρα προς τα επάνω (αποφυγή οπτικής επαφής) δηλώνει την αμηχανία του (C.Williams, 2013).

Η γλωσσολογική νοηματοδότηση προκύπτει μέσα από σημεία στίξης (θαυμαστικά, ερωτηματικά) συνιστούν χαρακτηριστικά που αποδίδουν έμφαση στο περιεχόμενο με πρόθεση τη προσέλκυση της προσοχής και τη δημιουργία εντυπώσεων. Tο ΟΧΙ δηλώνει τη θέση της κυβέρνησης στο Δημοψήφισμα, το αντιπαραβαλλόμενο ΝΑΙ την αφελής ετοιμότητα, και η επανάληψη ΕΡΤ1, ΕΡΤ2, ΕΡΤ3 πως δεν υπάρχουν άλλα επιτεύγματα να δηλωθούν μέσα από την πεντάμηνη διακυβέρνηση. Το κεντρικό μήνυμα είναι σκοπτικό έναντι του ΣΥ.ΡΙΖ.Α και της θέσης υπέρ του ΟΧΙ, με την βαρύτητα του σκίτσου να πέφτει στην επαναλαμβανόμενη αναφορά στην ΕΡΤ.

Η Εφημερίδα Των Συντακτών την ημέρα ανακοίνωσης διεξαγωγής:

Ανάλυση σκίτσου: Ta σημαίνοντα (το πρωταρχικό νόημα): O Έλληνας Πρωθυπουργός με τους εκπροσώπους των θεσμών βρίσκονται σε τραπέζι διαπραγμάτευσης. Ο πρώτος τους σημαδεύει με όπλο δείχοντας ένα χρηματοκιβώτιο με γραμμένη τη λέξη «Δημοψήφισμα». Αυτοί σηκώνουν τα χέρια, παραδινόμενοι.

Τα σημαινόμενα (η έννοια του δημιουργού): Επιλέγεται η συναισθηματική λειτουργία στη δημιουργία, με το αίσθημα της ανακούφισης να επικοινωνείται στον αναγνώστη, ενώ επιλέγεται γλωσσολογική καταγραφή με κυριαρχία του συμβολικού στοιχείου. Τα «κεφάλαια» είναι η δύναμη του κόσμου, και το περίστροφο είναι ο ίδιος ο λαός, σκιαγραφόντας τη δύναμη της αποδοχής. Οι δανειστές φαίνονται να εκπλήσσονται από τη κίνηση του Έλληνα Πρωθυπουργού. Το σκίτσο βασίζεται στην υπερβολή, παραβιάζοντας αυθαίρετα το μέγεθος του όπλου για να τονίσει το μέγεθος της δύναμικής της κίνησης του Πρωθυπουργού. Όλη η δύναμη και επίκεντρο του σκίτσου είναι το όπλο. Η σκιά του Πρωθυπουργού είναι εικαστική παρέμβαση, ενισχυτική της στιβαρότητας του σε σχέση με τους δανειστές που δεν έχουν σκιά. Ο πρόεδρος της ΕΚΤ παρουσιάζεται χλωμός, ως ανθρωπος του χρήματος. Τα χέρια των δανειστών σε ανάταση είναι κίνηση αιφνιδιασμού και αδυναμίας.

Το επιτηδευμένο μεγάλο μέγεθος του τραπεζίου δηλώνει την αντιπαλότητα και διαπραγμάτευση ώστε να αναπτυχθεί η δυναμική του όπλου. Για να αναπτυχθεί η σκιά του Πρωθυπουργού σκιτσάρονται το μεγάλο τραπέζι και όπλο. Το χρηματοκιβώτιο είναι ο λαός και λειτουργεί ταυτόχρονα ως κάλπη, ενώ η φωτεινότητα με λευκό χρώμα στην επιφάνεια σκοπεύει στο να τονίσει τη λέξη δημοψήφισμα. Στη γλωσσολογική νοηματοδότηση), τα «Ρώσικα και Κινέζικα κεφάλαια» αναφέρονται στις προσπάθειες εκείνης της περιόδου εύρεσης κεφαλαίων από τις αντίστοιχες χώρες. Οι δανειστές ως «στενοκέφαλοι» πιστεύουν πώς ο τρόπος για να βρει ο Πρωθυπουργός κεφάλαια είναι μόνο τα χρήματα. Η λέξη «ελληνικά» περιέχει μία δόση ειρωνίας, υπονοόντας κάτι ανώτερο από τα οικονομικά (τον λαό).

Η Αυγή την ημέρα ανακοίνωσης διεξαγωγής του Δημοψηφίσματος:

Ανάλυση σκίτσου: Τα σημαίνοντα (το νόημα): Ο αναγνωρίσιμος πρωταγωνιστής σε όλα τα σκίτσα του Αρκά με υψωμένο το δείκτη του Αριστερού χεριού μας γνωστοποιεί πώς «Έχει εμπιστοσύνη στην Κυβέρνηση. Είναι άνθρωποι που πατάνε γερά στον αέρα». Τα σημαινόμενα: H νοηματοδότηση της εικόνας είναι φατική κατά Jakobson και καυστική ενάντια στο ΣΥ.ΡΙΖ.Α παρόλο που δεν κάνει αναφορά, είναι όμως λογική υπόθεση λόγω της ημερομηνίας δημοσίευσης. Ο πρωταγωνιστής, ένας απλός πολίτης, δείχνει την αφέλεια να έχει εμπιστοσύνη στη Κυβέρνηση που δεν έχει ρεαλιστικούς στόχους και δεν γνωρίζει τις κοινωνικές συνθήκες, «πατάει στον αέρα». Η ειρωνικότητα της εικόνας διαχωρίζει αυτή από τη θέση του ΟΧΙ, επικοινωνόντας το μήνυμα των άστοχων πολιτικών επιλογών της Κυβέρνησης της Αριστεράς.

Ο Ελεύθερος Τύπος την ημέρα διεξαγωγής του δημοψηφίσματος:

Ανάλυση σκίτσου: Τα σημαίνοντα (το νόημα): Οι δανειστές, ο Έλληνας Πρωθυπουργός και ο ελληνικός λαός στέκονται σε μία γέφυρα που γράφει Trust (=εμπιστοσύνη) η οποία φαίνεται να διαλύεται. Ο Πρωθυπουργός παρουσιάζεται να χτυπά κάτω το πόδι του την ώρα που ο Πρόεδρος της Κομισιόν Ζαν Κλοντ Γιούνκερ του λέει τα εξής: «Στη θέση σου δεν θα χτύπαγα το πόδι μου». Ο λαός παρατηρεί τη σκηνή τρομαγμένος.

Τα σημαινόμενα: Ο δημιουργός επιλέγει τη μεταγλωσσική καταγραφή. Με την έννοια που προσδίδει στο αρχικό νόημα δημιουργείται μία νέα σημειοδοτημένη αφήγηση. Η αναλογική νοηματοδότηση (εικονικό), σκιαγραφεί τον Α. Τσίπρα επίμονο και με θυμωμένο βλέμμα να παραβλέπει τις προτροπές των ήρεμων αλλά με ελαφρά ανησυχία Ευρωπαίων να σταματήσει τα χτυπήματα. Ο ελληνικός λαός που τον έχει εμπιστευτεί, βλέπει τώρα τρομαγμένος τον οδηγεί στη καταστροφή. Η γλωσσολογική νοηματοδότηση επιβεβαιώνει την εικόνα: Ο Α. Τσίπρας δεν λέει τίποτα, παρακούοντας τη «φιλική» προειδοποίηση. Το μήνυμα είναι η διάλυση της εμπιστοσύνης μεταξύ Ελλάδας — δανειστών. Ως εκ τούτου καυστικό απέναντι στην επίμονη τακτική αυτοκαταστροφής του Α. Τσίπρα, παραπέμπει τον αναγνώστη να παρακούσει τις προτροπές του στο Δημοψήφισμα, γιατί ενδέχεται να βρεθεί, όπως και ο τρομαγμένος λαός στο σκίτσο, μπροστά στη καταστροφή (μετωνυμική τάξη).

Η Καθημερινή κατά την διεξαγωγή του Δημοψηφίσματος:

Ανάλυση σκίτσου: Τα σημαίνοντα (νόημα): Απεικονίζεται ο Πρωθυπουργός Α. Τσίπρας με τον Υπουργό Εθνικής Άμυνας Π. Καμμένο να συζητούν ώρες πιθανόν πριν από το Δημοψήφισμα. Ο Πρωθυπουργός επιβεβαιώνει πώς δεν είναι «παντός καιρού» και ο Καμμένος απαντά πώς «άρα θα χρειαστεί Super Puma για να την κάνει». Ο τελευταίος κρατά τα σχέδια ενός τανκ και ελικοπτέρου.

Τα σημαινόμενα: Η συναισθηματική λειτουργία είναι έντονη, καθώς ο γελοιογράφος έχει νοηματοδοτήσει το σκίτσο αρνητικά στους κύριους πολιτικούς δρώντες της Κυβέρνησης ΣΥ.ΡΙΖ.Α. ο Α. Τσίπρας, κουνώντας έντονα τα χέρια του, σαν να θέλει να το πιστέψει και ο ίδιος, βεβαιώνει τον Π. Καμμένο πώς δεν κυβερνά υπό όλες τις προυποθέσεις, και πώς εκλέχτηκε μόνο για να φέρει εις πέρας τη θέληση του Ελληνικού λαού, προδιαθέτοντας την παραίτηση του εάν επικρατήσει το ΝΑΙ (=παντός καιρού). Πιο βέβαιος από την άλλη, ο Π. Καμμένος θεωρεί πώς θα επικρατήσει το ΟΧΙ, συμβουλευόμενος πιθανόν τις δημοσκοπήσεις στο φύλλο που κρατά, και έχοντας εξασφαλίσει τη διαφυγή του στη βέβαιη χρεοκοπία έπειτα από το Δημοψήφισμα. Οι φωτογραφίες του ελικοπτέρου και του τανκ με τα άδεια κουτιά επιλογής στο οπισθόφυλλο, που μορφολογικά παραπέμπουν στο ψηφοδέλτιο, φανερώνουν το πραγματικό δίλλημα, τον τρόπο απόδρασης., καλώντας τον Α. Τσίπρα να επιλέξει το Super Puma, πολεμικό ελικόπτερο της Πολεμικής Αεροπορίας, ώστε να δραπετεύσει από τον εξαγριωμένο ελληνικό λαό έπειτα από τη χρεοκοπία., Το έντονο πολεμικό –στρατιωτικό κλίμα του σκίτσου παραπέμπει σε συνθήκες αστάθειας σε κοινωνία υπό χρεοκοπία, καλώντας τον αναγνώστη να επιλέξει τη παραμονή της χώρας στην ΕΕ (=ΝΑΙ) ώστε να αποφευχθεί (Μετωνυμική τάξη).

Η Εφημερίδα των Συντακτών την ημέρα της διεξαγωγής του Δημοψηφίσματος:

Ανάλυση σκίτσου: Τα σημαίνοντα (νόημα): Απεικονίζεται μία ηλικωμένη γυναίκα να διώχνει με γεωργικό εργαλείο που σχηματίζει στις άκρες τη λέξη ΟΧΙ πάνω από την ελληνική σημαία έναν στρατιώτη που φορά κράνος με τα γράμματα ΔΝΤ. Τα σημαινόμενα: Ο σκιτσογράφος επιλέγει να νοηματοδοτήσει την εικόνα με έντονη τη συναισθηματική και βουλητική λειτουργία, παρακινώντας στη δράση. Η ηλικιωμένη γυναίκα είναι σύμβολο της Ελληνίδας αγρότισσας με την παραδοσιακή μαύρη ενδυμασία και το γεωργικό εργαλείο που οργώνει τη γη με τον ιδρώτα της. Ο αναγνώστης συνδέεται άμεσα μαζί της και μέσα από την απεικόνιση του στρατιώτη με στρατιωτική ενδυμασία των ταγμάτων Ναζί κατά την εισβολή στην Ελληνική ύπαιθρο στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με πολλά Ολοκαυτώματα. Με την αναγραφή ΔΝΤ στο κράνος, αποσκοπείται η παρομοίωση των δανειστών με τους Ναζί που επιχείρησαν να καταπατήσουν τα ελληνικά εδάφη. Όμως, όπως και τότε, οι ηρωικοί Έλληνες αντιστέκονται σθεναρά διώχνοντας τους κατακτητές, κάτι που συμβολίζεται με τον βίαιο διωγμό του στρατιώτη από τη ελληνική σημαία. Το μήνυμα καλεί το θυμικό του αναγνώστη στα χρόνια του Πολέμου, προδιαθέτοντας το αποτέλεσμα της ψηφοφορίας: Οι Ἐλληνες πολίτες παραδειγματιζόμενοι από τον ηρωισμό της Ελληνίδας γιαγιάς, θα νικήσουν τις ξένες δυνάμεις και τις θέσεις του ΝΑΙ, θα ψηφίσουν ΟΧΙ.

Συμπεράσματα-συζήτηση

Τα αποτελέσματα της ανάλυσης επιβεβαίωσαν την αρχική υπόθεση πώς οι εφημερίδες προσκείμενες στην Αριστερά δημοσιεύσαν γελοιογραφίες με μήνυμα υπέρ τηε θέσης του ΟΧΙ στο Δημοψήφισμα, ενώ εφημερίδες προσκείμενες στη Κεντρώα Δεξιά υπέρ της θέσης του ΝΑΙ.

Αδυναμίες

Η ελληνική βιβλιογραφία σχετικά με την πολιτική γελοιογραφία είναι φτωχή και σχεδόν είναι ανύπαρκτη η απογραφή της εθνικής αυτής περιουσίας. Οι έρευνες περιορίζονται σε ακαδημαικό μόνο επίπεδο, λόγος που, σύμφωνα με τον Π. Ζερβό ίσως να οφείλεται στο γεγονός πώς σήμερα υπάρχει πληθώρα διαθέσιμων σκίτσων στον Τύπο και έχει χαθεί η παλαιά αίγλη των λιγοστών δημισιευμένων σκίτσων με τη μεγάλη αποδοχή των αναγνωστών. Ένας επιπλέον περιορισμός είναι το ότι μελετήθηκε μόνο μία συγκεκριμένη στιγμή στο χρόνο και μικρός αριθμός σκίτσων, γεγονός που καταστά δύσκολη την αναγωγή συμπερασμάτων για το εάν οι εφημερίδες που επιλέχθησαν προάγουν συστηματικά τις πολιτικές θέσεις που παρατέθηκαν εδώ.

Συνεισφορά σε μελλοντικές έρευνες

Η έρευνα αυτή θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως σημείο εκκίνησης μελέτης της επιρροής της στην ελληνική πολιτική σκηνή, αναγάγωντας χρἠσιμα συμπεράσματα για τη δυναμική της. Κρίσιμοι περίοδοι όπως εκλογές, ψήφιση μέτρων λιτότητας και θέματα όπως το προσφυγικό ενέχουν κρισιμότητα στη ζωή των πολιτών και θα μπορούσαν επίσης να εξετασθούν.

Βιβλιογραφία

Ξενόγλωσση

Manning & Phiddian (2004), In defense of the political cartoonists’ license to mock, Australian Review of Public Affairs, Vol 5, No1,pp.25–42

Matsa, K.E. (2010), Laughing at politics: Effects of television satire on political engagement in Greece, M.Sc. thesis, Faculty or the Graduate School of Arts and Sciences, Georgetown University, Washington DC, April 2010

Morris, R. (1992), Cartoons and the Political System; Canada, Quebec, Wales and England, Canadian Journal of Communication, Vol.17, No2

Walker, R. (2003), Political Cartoons: Now You See Them! Canadian Parliamentary Review

Ελληνόγλωσση

Καρτάλη, M., (2011),Πολιτική και γελοιογραφία στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Μία σχέση παράλληλη, Διδακτορική Διατριβή, Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, Θεσσαλονίκη

Ψύλλα,M., Ξένου, E. κ.α. (2006),Η παραγωγή της πολιτικής γελοιογραφίας: ζητήματα ηθικής και δεοντολογίας (η περίπτωση της προεκλογικής περιόδου των εθνικών εκλογών του 2004), Comicdomcon Athens

One clap, two clap, three clap, forty?

By clapping more or less, you can signal to us which stories really stand out.