Mười điều còn thiếu trong hành trang vào đời của người Việt trẻ

Nếu bạn đã được cơ hội học hoặc tốt nghiệp đại học, bạn đã may mắn hơn hàng triệu thanh niên khác trên đất nước Việt Nam này. Đã mang danh là trí thức, hơn ai hết, bạn phải hiểu rõ một điều: có học thức không chỉ có nghĩa là biết đọc biết viết. Hãy xem lại trong hành trang vào đời của các bạn đã có đủ những điều này chưa? Không, tôi không nói về điện thoại smart phone, xe gắn máy đắt tiền, xe hơi bạc tỷ hay hàng hiệu sành điệu mà là những điều cần thiết để trở thành một trí thức thực sự biết sử dụng kiến thức mình học được làm chủ cuộc sống bản thân và làm chủ đất nước.

1. Khả năng tự quyết định ngành học

Hãy bỏ đi cái tư tưởng cha mẹ đặt đâu con ngồi đó, học đại học theo ước nguyện của cha mẹ bất kể mình có thích hợp hay không. Cha mẹ bạn có công mang đến cuộc sống cho bạn và nuôi dạy bạn nhưng báo hiếu bằng cách để cha mẹ quyết định tương lai của bạn là một điều hết sức ngu xuẩn. Nếu bạn có gan đấu tranh cho tình yêu khi bị ngăn cấm thì bạn cũng nên có gan để chọn được ngành học mình yêu thích. Cũng đừng chọn một ngành học hot mà ai cũng muốn vào. Hãy đủ tỉnh táo để hiểu rằng, không có bất kỳ công việc nào dễ dàng nhàn hạ lại được lương cao và con đường càng có nhiều người đi thì càng khó để bạn có cơ hội phát huy. Nếu bạn cảm thấy đại học không phải lựa chọn thích hợp của mình, hãy dũng cảm nói với cha mẹ và chọn cho mình hướng đi khác. Đại học không phải là cánh cửa duy nhất dẫn đến thành công.

2. Kỹ năng học đại học

Nếu bạn đã quyết tâm chọn học đại học thì đừng biến bốn năm hay năm năm đại học của bạn trở thành bốn năm hao tiền tốn của vô ích của cha mẹ để bạn có thể tiếp tục ăn chơi nhảy múa cho sướng. Học đại học không phải là học phổ thông, đừng cầm cuốn đề cương mà nhai như con vẹt để thi cho đủ điểm qua môn. Hãy bỏ thời gian vào thư viện tìm tài liệu nghiên cứu. Máy tính của bạn dùng để lên mạng tìm tòi học hỏi mở mang kiến thức chứ không phải để chơi game hay chat. Tôi từng gặp rất nhiều người trẻ tìm tới tôi với đề nghị mentorship, tôi nhìn thấy ở họ dù đã tốt nghiệp đại học vẫn không có kỹ năng đọc nhanh, ghi chép nhanh, phân tích dữ liệu của các biểu đồ đồ thị, nhìn một sơ đồ đơn giản không thể đọc được. Thậm chí có người viết tiếng Việt còn chưa đúng chính tả và ngữ pháp. Tệ hại hơn, ngay cả dấu câu hay khi nào cần viết hoa có bạn vẫn sai. Bao nhiêu đó cũng đã thấy bạn học được những gì sau những năm đai học. Là trí thức bạn cần phải hiểu rõ một điều, kiến thức mà không có kỹ năng thì không thể sử dụng được.

3. Khả năng tự chăm sóc bản thân

Nếu ai đã lên đại học hoặc ra đi làm rồi mà còn chưa phải nhờ mẹ chăm sóc cho những việc cá nhân như nấu cho gói mì ăn khi đói hay ủi sẵn quần áo cho mặc thì hãy biết tự xấu hổ và tập quen với việc tự chăm sóc bản thân. Tôi có một đứa em họ năm nay là sinh viên năm cuối của đại học bách khoa, ngoài việc đến trường đi học ra, chỉ biết chơi game. Quần áo đi học được mẹ ủi sẵn treo trong tủ suốt một tuần. Sáng ngủ dậy có đồ ăn sáng đưa đến tận giường. Thậm chí nhiều lúc dậy muộn đi học quáng quàng hỏi mẹ vớ của con đâu? Tôi không bao giờ chấp nhận điều đó ở một người ở trình độ đại học. Học cao để làm gì khi những điều cơ bản nhất cho bản thân mình cũng phải có người khác lo cho? Muốn làm việc lớn hãy bắt đầu từ những việc nhỏ nhất. Không tự lập thân được thì đừng nói tới chuyện lập nghiệp hay lo cho người khác. Không phải khoe khoang, nhưng có lẽ cuộc đời tôi khác hẳn so với nó. Tự lập từ những ngày đầu một thân một mình ở nước Anh xa xôi. Tự chăm sóc bản thân mình bằng những kỹ năng tôi học được từ ba mẹ và cứ thế tôi đã sống sót sau nhiều năm ở nước ngoài.

4. Kỹ năng giao tiếp xã hội

Có một câu ngụy biện mà tôi thường nghe các bạn sinh viên ngành khoa học tự nhiên hoặc người thân của họ nói rằng những người học ngành tự nhiên tất nhiên sẽ kém những kỹ năng giao tiếp xã hội để biện hộ cho sự bê bối về ngoại hình và phong cách cũng như cách cư xử bất lịch sự nếu không muốn nói là vô văn hóa của họ. Tôi cũng từng là sinh viên ngành khoa học tự nhiên (BSc. Computer Science & Mathematic) nhưng tôi không hề như vậy, vẫn shirt lược là, vẫn quần áo sạch sẽ, vẫn giày tây lịch sự mỗi khi ra đường. Dĩ nhiên họ vẫn có thể tiếp tục ngụy biện và giữ nguyên nếp sống cũ của họ. Nhưng khi ra xin việc làm, nhà tuyển dụng vẫn có quyền từ chối những người thiếu những kỹ năng mềm tối thiểu trong cuộc sống cho dù bạn có bằng cấp gì đi nữa. Hoặc nếu có được tuyển dụng thì khả năng thăng tiến của bạn cũng sẽ rất thấp. Nên nhớ chúng ta đang sống trong một thế giới phẳng với tốc độ phát triển siêu tốc. Chúng ta không chỉ sống quanh quẩn bên lũy tre hay cái ao làng mà có rất nhiều cơ hội để vươn xa. Không tự nâng cao kỹ năng giao tiếp xã hội đồng nghĩa với việc tự lấy đi của bản thân mình rất nhiều cơ hội phát triển trong cuộc sống.

5. Kiến thức xã hội và văn hóa

Người trí thức là người có hiểu biết rộng về nhiều lĩnh vực văn hóa xã hội chứ không chỉ những gì mình được dạy ở trường lớp. Những gì thuộc về kiến thức chung của nhân loại người trí thức ít nhất phải biết. Rất nhiều bạn sinh viên hiện nay chưa từng nghe đến những cái tên như Alexander Dumas,Victor Hugo hay Elvis Presley hoặc The Beatles. Nhiều bạn khi tôi hỏi những nước Scandinavia hay khối Đông Âu là những quốc gia nào đều trả lời rất lan man hoặc không trả lời được. Thậm chí khi tôi hỏi về những kiến thức sơ đẳng về địa lý hay lịch sử Việt Nam các bạn trẻ luôn nghệch mặt nhìn tôi như thể những người ngoài hành tinh vậy. Hãy nhìn sự quê mùa cục mịch và thô lỗ của những người mang học vị thạc sĩ tiến sĩ của nước ta khi ra nước ngoài để cảm thấy xấu hổ. Những thạc sĩ tiến sĩ nước ngoài mà tôi từng gặp, những giáo sư hay giảng viên đã dạy tôi ở Anh đều có một nền tảng kiến thức văn hóa xã hội uyên bác đáng nể phục hơn hẳn những người có cùng học hàm học vị ở Việt Nam. Họ luôn luôn có những bài viết được đăng trên các tạp chí khoa học, nghiên cứu hàng đầu trên thế giới như The Science, Nautilus, Science News. Những người không có bằng cấp nếu không cảm thấy hổ thẹn với sự không hiểu biết của họ cũng dễ hiểu. Còn những người có học hàm học vị hẳn hoi mà vẫn trơ trơ trước sự ngu dốt của chính bản thân mình thì thật là đáng trách. Chẳng khác nào những tên hề (clown) ôm ấp tấm bằng vô giá trị đi mua vui cho xã hội.

6. Hiểu biết về chính trị

Nếu đã có trình độ đại học rồi mà bạn vẫn còn suy nghĩ chính trị là những việc của đảng và nhà nước hay đó là chuyện người thường không được đụng tới vì nếu nói tới là phản động thì bạn quá ấu trĩ và ngu muội. Chính trị là quyền và nghĩa vụ chính đáng của một công dân ở một đất nước dân chủ và tự do. Chính trị càng không phải là chuyện cấm kỵ hay là những gì vĩ mô cao xa mà đó là những gì rất gần gũi gắn bó với cuộc sống của mỗi người dân như tiền thuế, giá xăng dầu, hàng hóa hàng ngày cho đến những chuyện bức thiết đang diễn ra hàng ngày như việc cá chết hàng loạt ở Vũng Áng nhưng không có lời giải thích chính đáng từ những cơ quan chức năng hay việc Trung Quốc vẫn đang tuồn hàng ngàn tấn thực phẩm độc hại qua cửa khẩu mỗi ngày. Những người từ chối không muốn quan tâm đến chính trị hoặc sợ hãi trốn tránh khi nói đến chính trị đều không xứng đáng được hưởng quyền dân chủ và tự do bởi vì đối với họ, dân chủ tự do là những thứ không cần thiết.

7. Khả năng đọc và tự học

Nếu các bạn không có thói quen đọc sách cũng như không cảm thấy đọc sách là một điều quan trọng thì xin chia buồn với các bạn, các bạn đã đánh mất một kỹ năng vô cùng quan trọng: kỹ năng tự học. Đừng nghĩ rằng sau khi đã tốt nghiệp là các bạn có quyền ngừng học. Khi bạn quyết định ngừng học, ngừng đọc chính là lúc bạn quyết định tụt hậu vì kiến thức không bao giờ có giới hạn. Tôi đã từng làm một khảo sát nhỏ về thói quen đọc của sinh viên và trí thức trẻ. Kết quả không khác mấy so với dự đoán của tôi: ngoài những thứ liên quan tới giải trí như tạp chí thời trang điện ảnh, truyện tranh (nam) hay truyện ngôn tình (nữ), thứ sách các bạn hay đọc nhất vẫn là những gì liên quan đến công việc (khi bị bắt buộc) và sách dạy…làm giàu. Sách văn học, lịch sử hoặc khoa học phổ thông hầu như không nằm trong lựa chọn của các bạn. Thói quen của người Âu Mỹ khi phải ngồi chờ ở những nơi công cộng như nhà ga,sân bay là đọc sách. Trong hành lý của họ luôn có một quyển sách. Còn thói quen của những người trẻ châu Á hiện nay khi ngồi chờ là chơi game trên điện thoại. Hãy tập thói quen bỏ điện thoại xuống và cầm sách lên đọc mỗi ngày. “Books makes people smart, smart phones makes people stupid.” Tôi cảm thấy thất vọng vì thói quen đọc của người Việt Nam, họ chỉ chú ý nào là scandal của cô ca sĩ A, anh diễn viên B có bồ nhí hay là những chuyện trên trời, các phát ngôn ngu dốt (mà họ vẫn cứ nghĩ là gây shock) trên khắp các mặt báo. Cái mà các bạn không nghĩ tới là họ giật title càng nhiều, càng kiếm được nhiều tiền từ lượt view của các bạn. Hãy tỉnh dậy đi những kẻ mộng du khốn khổ!

8. Khả năng xử lý thông tin và phản biện

Ở Việt Nam, phản biện là một kỹ năng bị “bóp” chết từ trong nhà cho đến khi đi học cho đến lúc đi làm thay vì được hướng dẫn và khuyến khích. Cha mẹ dùng quyền làm cha mẹ cấm con cái cãi lại. Thầy cô dùng quyền làm thầy cô để cấm học sinh nói lại. Khi đi làm, đố nhân viên dám cãi lại sếp (nhà nước thôi, còn ở công ty của tôi, tôi khuyến khích nhân viên làm điều này với tôi hay thậm chí những manager khác). Chính vì thế mà chúng ta vẫn cứ luẩn quẩn trong vòng u tối “mẹ hát con khen hay”. Những ý kiến phản bác sẽ bị cô lập và vùi dập không thương tiếc. Nên nhớ phản biện là một kỹ năng cực kỳ quan trọng để thúc đẩy xã hội phát triển. Để phản biện có hiệu quả và có văn hóa, người phản biện cần phải có kiến thức, khả năng tổng hợp và xử lý thông tin và phải được tạo điều kiện để tập phản biện. Các bạn trẻ nếu các bạn đã có kiến thức, hãy sử dụng kiến thức của mình để tập thói quen phản biện tích cực (tôi sẽ viết bài nói về kỹ năng này một cách cụ thể hơn). Đó là một điều bất kỳ một người trí thức nào cũng phải biết tận dụng. Một khi đã biết cách xử lý thông tin và lập luận phản biện, bạn sẽ không dễ dàng bị người khác dắt mũi hoặc tin vào những gì áp đặt. Một ví dụ điển hình là ba của tôi. Một trưởng phòng dày dặn kinh nghiệm chinh chiến thương trường, một người mẫn cán tận tuỵ. Thế nhưng lại bị vùi dập không thương tiếc bởi sếp (thực ra là anh của mẹ tôi) vì ông luôn khuyên ông sếp nên đi đúng đường. Sẵn sàng bác bỏ những ý kiến của những kẻ xu nịnh. Ôi xã hội Việt Nam, đến khi nào mới hết nịnh thần và những ông sếp ngu dốt hoang dâm?

9. Khả năng ngoại ngữ

Có một nghịch lý đáng buồn là mặc dù ai cũng biết tiếng Anh cực kì quan trọng cũng như ở các thành phố lớn, các trung tâm ngoại ngữ đâu đâu cũng có, trình độ tiếng Anh của các bạn trẻ vẫn cực kì thấp. Mặc dù học hết bao nhiêu trường lớp, thi đủ loại bằng cấp thì khả năng ngoại ngữ của phần lớn sinh viên hiện nay chỉ đủ để giới thiệu đơn giản về bản thân mình bằng một thứ tiếng Anh vừa sai phát âm vừa sai ngữ pháp. Tôi từng ngồi ghế phỏng vấn và cố gắng tìm ra điểm gì đó đáng chú ý ở các bạn trẻ Việt Nam và cuối cùng thất vọng vì kỹ năng tiếng Anh của họ. Thậm chí họ còn không thể giới thiệu nổi bản thân một cách formal với tôi, hay giao tiếp một cách ấp úng và vô cùng lủng củng đến mức tôi phải hỏi lại: “You understand what I mean?”. Các bạn bỏ tiền vào các trung tâm, các công ty dạy tiếng Anh nhưng thực chất những gì các bạn nhận lại là con số không tròn trĩnh. Tôi khác các bạn, không có tiền triệu đi học, tôi tự học bằng chính khả năng học cực nhanh của mình bằng các bộ film trên HBO, Star Movie, Cinemax và cố gắng bắt chước ngữ điệu của họ. Cứ thể sau những năm tháng ở Anh và Mỹ tôi đã có khả năng phát âm, giao tiếp như một người bản địa thực thụ. Thức tỉnh đi người Việt trẻ, các bạn hãy còn ở xa thế hệ chúng tôi lắm. Với kiến thức nghèo nàn như vậy, các bạn thua xa các bạn trẻ từ Hongkong, Malaysia, Indonesia chứ đừng nói là các quốc gia phát triển khác.

10. Khả năng quyết định công việc tương lai

Nếu các bạn đổ lỗi cho việc không biết chọn ngành gì để học khi vào đại học là do sức ép của gia đình hoặc do không có kinh nghiệm, điều này có thể miễn cưỡng chấp nhận được. Và tôi chỉ có một lời dành cho bạn thôi: Hãy ngừng ca thán đi, Loser! Nhưng sau bốn năm đại học, việc quyết định công việc tương lai như thế nào mà các bạn vẫn không thể chọn được thì đó là hoàn toàn do lỗi của các bạn. Xu hướng chọn nghề nghiệp của các tân cử nhân nước ta như sau:

a. Những người có ba mẹ có mối quan hệ tốt thì sẽ nhờ gửi gắm vào một công ty nào đó. Oops! Tôi sẽ mắng thẳng vào mặt bạn bạn chẳng có tư cách nào để ra đời cả khi việc gì cũng phụ thuộc vào ba mẹ.

b. Nếu nhà có điều kiện thì sẽ dùng tiền để lo cho một chỗ làm. Nếu bạn làm vậy thì còn tệ hơn một kẻ “Loser", công việc được kiếm bằng tiền thì suốt đời bạn sẽ phụ thuộc vào tiền và mãi mãi không thể dứt ra được.

c. Nếu chọn việc làm, các bạn sẽ ưu tiên chọn những ngành văn phòng, ngồi máy lạnh, tương đối nhàn hạ với mức lương phải cao vì bạn nghĩ rằng có bằng đại học phải thế. Rất nhiều bạn trẻ từng đến công ty của tôi và nói điều này và tôi nói: “You say shit! Go home and cry mama". Bạn có biết công việc đầu tiên của tôi là gì khi cầm tấm bằng BSc. Computer Science & Mathematic không? Đó là nhập liệu, bạn không có kinh nghiệm gì thì đừng đòi hỏi hãy cứ phấn đấu làm tốt từng ngày và tích luỹ kinh nghiệm đến một ngày bạn sẽ dùng tới nó để thăng tiến trong công việc.

d. Nếu công việc đó đòi hỏi phải khổ cực một tí hoặc lương thấp một tí, bạn sẽ nhảy việc trong vòng vài tháng. Bạn không trung thành với một công ty (đa số người Việt như vậy). Hãy cứ tưởng tượng công ty như một người bạn đang gặp khó khăn, cố níu bạn ở lại để đồng cam cộng khổ và rồi một ngày bạn sẽ được đền đáp chứ đừng bao giờ bỏ đi khi “người bạn" đó đang gặp nguy hiểm. Tôi sẽ mắng thẳng vào mặt bạn đây!

e. Sau khi đã thất bại với rất nhiều công việc, bạn chuyển hướng sang đi dạy tiếng Anh vì nghe đâu nghề đó vừa nhàn vừa thu nhập cao. Nghe theo “tin đồn" là một trong những hành động ngu ngốc nhất mà tôi từng gặp, chẳng ai có thể quyết định số phận bạn ngoài bạn ra cả. Vậy nên bỏ ngay đi và phấn đấu làm công việc của mình thật tốt.

Hầu như rất ít bạn nghĩ đến việc chọn một công việc mình thật sự yêu thích cho dù lương thấp lúc đầu hoặc phải cực khổ để học hỏi kinh nghiệm. Có lẽ hai mục tiêu hàng đầu các bạn đặt ra khi tìm việc làm là công việc nhẹ nhàng và lương cao, những điều khác là thứ yếu. Nhiều bạn đến học với tôi với mong muốn làm giáo viên tiếng Anh nhưng tôi không thấy được một chút lòng yêu nghề trong cách bạn trình bày cũng như không hề thấy sự nỗ lực của những bạn này trong quá trình học. Nếu các bạn thất bại vì sự thiếu nỗ lực của chính bản thân mình ở những công việc khác, bạn cũng sẽ tiếp tục thất bại. Không có công việc nào chấp nhận và dung dưỡng sự lười biếng ỷ lại. Còn trẻ, tôi khuyên các bạn nỗ lực phấn đấu trong công việc, chịu khó học hỏi kinh nghiệm nếu bạn thực sự muốn thăng tiến. Còn nếu bạn chọn việc nhàn hạ, đến tuổi trung niên bạn sẽ bị đào thải do không bắt kịp những người trẻ năng động.

Các bạn trẻ, nếu các bạn tự xếp mình vào hàng ngũ trí thức thì hãy nghiêm khắc xem xét lại bản thân mình xem mình có thực sự là “trí thức” hay chỉ là “trí ngủ” nửa mùa. Hãy đánh thức trí tuệ của mình. Đất nước Việt Nam sau này còn tồn tại trên bản đồ thế giới hay không đều là nhờ một phần công sức của các bạn hiện nay. Đừng vô cảm nữa!