เลขบอกจำนวนครั้งที่พิมพ์หนังสือ

เรื่องนี้เป็นเรื่องที่เคยเขียนบน facebook เมื่อปีที่แล้ว นำมาปรับแก้เขียนใหม่อีกครั้ง
ระหว่างที่หยิบหนังสือ(ภาษาอังกฤษ)ขึ้นมาอ่าน เปิดไปทีละหน้า และไปสะดุดที่ตัวเลขตรงหน้าข้อมูลหนังสือ ที่เป็นด้านหลัง title page จะมี ISBN ดูตามรูปเช่น “4 6 8 10 9 7 5 3” มันน่าจะเป็นรหัสอะไรสักอย่าง รหัสลับ?
เลยหาข้อมูล ได้ความว่ามันคือ printer’s key หรือ number line ใช้สำหรับบอกว่าหนังสือนั้นพิมพ์ “ครั้งที่” เท่าไร ซึ่งสำนักพิมพ์(ต่างประเทศ)เริ่มใช้วิธีบอกจำนวนครั้งที่พิมพ์ (impression) กลางศตวรรษที่ 20. เลยลองหยิบหนังสือที่มีอยู่หลายๆเล่มมาดูเทียบกันว่าเป็นยังไงบ้าง.

ตัวอย่างแรกจากหนังสือ The Customer Rules เล่มที่ผมมีอยู่ที่หน้าข้อมูลหนังสือมีตัวเลข “4 6 8 10 9 7 5 3” และเขียนว่า First Edition คือต้นฉบับแรก (edition). สังเกตได้ว่าเลข 1 กับ 2 หายไป เลขที่น้อยที่สุดคือเลข 3 แสดงว่าเล่มนี้พิมพ์ครั้งที่ 3 แต่จะพิมพ์จำนวนกี่เล่มไม่ได้บอกไว้.

ตัวอย่างเล่มที่สอง A Husband’s Wicked Ways เลข printer’s key เป็นเลข “10 9 8 7 6 5 4 3 2 1” เลข 1 เป็นตัวเลขที่น้อยที่สุด แสดงว่าพิมพ์ครั้งแรก และมีความหมายเป็นนัยว่าอาจจะพิมพ์ต่อไปอีกถึง 10 ครั้ง.
สมมติว่าหนังสือนี้ขายดีมากและทางสำนักพิมพ์ต้องการพิมพ์ครั้งที่ 2. ทางสำนักพิมพ์ก็แค่บอกให้โรงพิมพ์พิมพ์ซ้ำจากเพลท(แม่พิมพ์)ที่เคยพิมพ์ไป ซึ่งโรงพิมพ์หรือสำนักพิมพ์เก็บเพลทนี้ไว้. ทีนี้ก่อนที่จะพิมพ์ โรงพิมพ์ก็เอาเพลทหน้าที่มีเลข “10 9 8 7 …” นั้นมาลบเลข 1 ออก แล้วค่อยพิมพ์. ก็จะได้หนังสือที่บอกข้อมูลว่าพิมพ์ครั้ง 2 โดยที่ไม่ต้องทำเพลทใหม่.
ด้วยความสงสัยว่าหนังสือที่ขายดีจริงๆมันจะมีเลขเป็นอะไร เลยลองเอาวรรณกรรมอมตะมาเปิดดูบ้าง จะเข้าใจเลยว่าพิมพ์หลายครั้งมาก สมแล้วที่เป็นหนังสือมีชื่อเสียง เช่น เหลือเลขเดียว 30 (The Alchemist), 26 (To Kill a Mockingbird) เป็นต้น.


เดาเองว่าเลขโดดๆเช่น 30 นี้ ไม่น่าจะเกิดจากการลบเลขทิ้ง น่าจะพิมพ์หรือมีวิธีที่จะพิมพ์เลข 30 ลงไปหน้านั้น ไม่เช่นนั้น printer’s key พิมพ์ครั้งแรกคงจะเป็นเลขยาวมากๆ (30 29 28 27 …) และมันเดาไม่ได้ตั้งแต่แรกว่าจะพิมพ์ถึง 30 ครั้ง.
ลองสังเกตดูว่าทำไมบางเล่มไม่เรียงเลขตามลำดับเช่น “4 6 8 10 9 7 5 3” แต่อีกเล่มเป็น “10 9 8 7 …” และเรียงลำดับนับถอยหลัง ให้เลข 10 มาก่อน. วิธีเรียงตัวเลขนี้ขึ้นอยู่การจัดหน้านั้นๆ เช่นหนังสือ The Customer Rules หน้าข้อมูลหนังสือจัดย่อหน้าวางกึ่งกลางทั้งหมด ก็จะเขียนเลขเป็น “4 6 8 10 9 7 5 3” แรกสุดก่อนตัดจะเป็น “2 4 6 8 10 9 7 5 3 1” เวลาตัดตัวเลขก็จะตัดขวา, ตัดซ้าย สลับกัน เลขที่เหลือก็ยังคงเรียงตรงกลางเหมือนเดิม.
ส่วนหนังสือ A Husband’s wicked ways เป็นเลข “10 9 8 7 …” จะเห็นว่าจัดหน้าชิดซ้าย เลยเอาเลข 10 ขึ้นก่อน และค่อยๆลบเลขน้อยที่อยู่ด้านหลังออกไปเรื่อยๆ จะได้เลขที่จัดหน้าชิดซ้าย ไม่เสียรูปแบบ.
วิธีแสดงครั้งที่พิมพ์แบบนี้เป็นวิธีที่ฉลาดมาก ที่ว่าการลบเลขบนเพลทออกนั้นมันง่ายกว่าเพิ่มเลขเข้าไป แถมยังคำนึงถึงการจัดหน้าด้วย. ไม่แน่ใจเหมือนกันว่าหนังสือบ้านเราจัดการอย่างไร.
