Het Britse EU-referendum leert ons hoe we populisten kunnen stoppen
“There is no plan”
De Brexit bleek al na één dag een enorme clusterfuck te zijn. Hoewel Cameron mede werd herkozen dankzij de belofte stabiliteit te brengen, wist hij al na één jaar hernieuwd premierschap een enorme zooi te veroorzaken. Het dreigende uiteenvallen van Groot-Brittannië, zware schade aan het Europese project, een dreigende explosie van zowel de Conservatieven als de Labour-partij en een schijnbaar onvermijdelijke recessie in een geïsoleerd (rompje van?) Groot-Brittannië. Tot zover ‘taking back control’. Het is een shock dat een voorstel dat zo ondoordacht blijkt te zijn als de Brexit een referendum kan winnen. Deze ellende had voorkomen kunnen worden als de volgende vraag een grotere rol had gespeeld: ‘Beste Leave-mensen, wat is precies het plan als u wint?’.
Achteraf is het makkelijk om deze vraag te stellen. Het antwoord op deze vraag is inmiddels namelijk glashelder, zoals een medewerker van de Leave-campagne na afloop zei: “There is no plan”. Boris Johnson is zo ongeveer ondergedoken nadat hij nog wel even had gemeld dat ‘ rustig aan’ kon worden gedaan met het verzoek tot uittreding. Er heerst grote onduidelijkheid sinds Cameron heeft gezegd dat een volgende premier maar het EU-lidmaatschap moet opzeggen. Er is verder geen begin van een idee hoe om te gaan met het feit dat Schotland wel binnen de EU wil blijven, en nu dus uit Groot-Brittannië wil. Het lijkt er niet op dat er snel een einde komt aan deze groeiende chaos. Hadden mensen anders gestemd als ze dit hadden geweten? Absoluut.
De reden dat traditionele politici er in het algemeen zo slecht in slagen de ondoordachtheid van dergelijke wilde plannen te onthullen, is dat ze populisten niet serieus nemen. Het getuigt van — zo u wilt — een arrogantie om te denken dat je niet hoeft te betogen waarom het bouwen van een muur, het verlaten van de EU, het deislamiseren van Nederland, het verlaten van de Euro, in werkelijkheid plannen zijn die slecht zullen uitpakken. Het gevolg is dat de plannen van populisten geen enkele toets der kritiek hoeven te doorstaan.
De reden dat traditionele politici er zo slecht in slagen de ondoordachtheid van wilde plannen te onthullen, is dat ze populisten niet serieus nemen
Laten we het Britse referendum als voorbeeld blijven gebruiken. De Leave-campagne had mooie spotjes over de waanzin van Brusselse regelgeving. Works like a charm natuurlijk. Al sinds je alleen chips in het weekend mocht eten, heeft iedereen immers een hekel aan regeltjes. Maar welke regels gaan we dan precies schrappen zodra we weer de controle hebben over ons eigen land? Is het iets met kromme bananen die recht moeten zijn of gaat het om sociale wetgeving? Simpelweg de algemene stelling verdedigen dat Brusselse regeltjes wel degelijk goed en fijn zijn, is natuurlijk bij voorbaat gedoemd te mislukken.
Een tweede voorbeeld is de claim dat de 350 miljoen pond die nu wekelijks naar de EU gaat, in plaats daarvan naar de National Health Service (NHS) zal gaan. Bij mijn beste weten is er geen serieuze poging gedaan het Leave-kamp hier op vast te pinnen. Dat had ze nogal een probleem opgeleverd omdat de Conservatieve Leavers- en zeker UKIP - dat helemaal niet willen doen. De Remainers wisten natuurlijk meteen al dat het een loze belofte was, maar ze leken niet de puf op te kunnen brengen dit ook daadwerkelijk te ‘onthullen’ tegenover de kiezers.
Hetzelfde geldt voor plannen van andere populisten zoals Trump. Als je, zoals veel Trump-aanhangers, vindt dat er te veel ‘buitenlanders’ zijn, lijkt het misschien een goed idee om een muur te bouwen om nieuwe instroom buiten te houden. Het is voor linkse partijen echter geen goede strategie alleen maar dingen te zeggen zoals dat je ‘bruggen moet bouwen, geen muren’ (Hoewel dat eigenlijk de Paus was). Het zou een goede aanvulling hierop zijn om aan Trump te vragen hoe die muur er dan precies uit komt te zien. Wat gaat het kosten, wie betaalt dat? Op wiens land komt die muur te staan? Komen mensen niet gewoon per vliegtuig op een toeristenvisum binnen? Oftewel, behandel het voorstel als een serieus plan. Als dan duidelijk wordt dat de antwoorden op deze vragen ontbreken zal zeker een deel van de kiezers inzien dat Trumps oplossingen nep zijn en dat de man een oplichter is.
Samenvattend, het mag voor de grachtengordel misschien geen uitleg behoeven dat de meeste plannen van de geblondeerde triade Trump, Wilders en Boris Johnson achterlijk zijn. Het is echter wensdenken om te geloven dat de hele wereld onmiddellijk ziet dat de plannen van deze populisten niet gaan werken. Je zult dat met kracht moeten betogen. De beste manier om deze plannen te ontkrachten is daarom door ze - net als serieuze plannen - te beoordelen op hun voor- en nadelen. Zoals de Brexit laat zien, zullen deze plannen dan héél snel door de mand vallen.
