De voor- en nadelen van journalistieke vrijheid

Journalisten hebben een onmisbare rol in de democratie. Zonder alle informatie uit de kranten, van televisie of de radio zou er niets terecht komen van onze rechtsstaat. Mede daarom heeft de pers het hoogste recht op de vrijheid van meningsuiting, maar wat als het misgaat?

De pers staat ook wel bekend als de waakhond van de samenleving. Zij zorgt dat politici op het rechtte padje blijven, dat bedrijven niet zomaar alles kunnen doen en dat de burger zijn stem kan laten horen. De vrijheid van meningsuiting zorgt ervoor dat de pers dit kan doen.

Zou de pers niet volledig vrij zijn in de weg die wil bewandelen, dan ontstaat het “chilling effect”. Dit ontstaat door het beperken van de vrijheid. Hierdoor zal de media onderdrukt worden door angst of straf van een bepaalde groep of persoon. Dit maakt dat de waakhond-functie van de media steeds meer zal verdwijnen, tot er niets meer van over is.

Maar wat als de waakhond naar de verkeerde mensen blaft? Wat als hij zijn tanden in het verkeerde been zet? Wie brengt brengt de angst weer terug tot een normaal niveau en redt de man uit de klauwen van dit felle beest? Kan iemand de pers wel stoppen als zij op een verkeerd spoor zit of is de vrijheid die zij heeft groot genoeg om al haar fouten te kunnen maken en te bedekken onder een warme mantel van vrijheid en meningen?

Achteraf
Nu controleert men de media wel, maar pas nadat de fout is gemaakt. Dat kan ervoor zorgen dat mensen al in paniek zijn geschoten door het nieuws of de status van Jan Jansen volledig naar de vernieling is gegaan.

En dan die controleurs. Ja, zij doen hun werk goed en grondig. Geen slecht woord over hen, maar wel over degene die voor hen hebben gestaan. De mensen met een vluchtige pen, te rijke fantasie of een ongeëvenaarde overdrijvingskunst. Zij die de journalistiek een slechte naam bezorgen, maar zelden met naam en toenaam genoemd zullen worden.

Zo is er de zaak die het Parool €15.000,- kostte, allemaal om een foto zonder balkje of blur. De man in kwestie was hoogstwaarschijnlijk betrokken bij een misdrijf en was al bekend van een documentaire. Deze reden was voor de Hoge Raad echter niet afdoende om de man herkenbaar in de krant te zetten. Daarom gaf zij een geldboete aan het Parool. De man was immers niet bekend genoeg en de documentaire trok een heel ander publiek dan die van de krant.

Maar de foto stond herkenbaar in de krant. De man liep de straat op, nietsvermoedend, en werd nagefloten, uitgescholden en mensen liepen met een boog om hem heen. Toen hij achter de foto kwam in het Parool was hij woedend en de boete was niet genoeg, maar de Hoge Raad beoordeelde dat anders.

Voortbestaan van de media

Nog nooit is er een krant, tv- of radiozender opgeheven vanwege het verspreiden van onwaarheden of het maken van fouten. Hoe groot de gevolgen soms ook kunnen zijn, de media mag grote fouten maken waar kleine straffen voor worden gegeven.

Want grote straffen zijn eng. Dan komt de persvrijheid en de vrijheid van meningsuiting in het geding. Iets waar wij in Nederland bijna panisch voor zijn. Want waar Amerika gehecht is aan haar pistolen is Nederland gehecht aan haar woorden. Niemand mag ook maar de schijn wekken dat ze onze vrijheid wil beperken, ons de mond wil snoeren.

En zo loopt de media vrijuit. Want degene die moet vertellen over de fouten en onwaarheden is degene die ze maakt. Journalisten doen dat niet. Zij geven onvoorwaardelijke steun aan hun collega’s en zien overal redenen waarom iets toch goed bedoeld was. Niet omdat die reden er is, maar omdat die reden er moet zijn. Want zonder ideaal, zonder goede intenties, kan een journalist zijn baan opzeggen.

Journalistieke ethiek

Zonder normen en waarden kan je schrijven of publiceren wat je wilt, maar deze weg loopt kronkelend de afgrond in. Zonder ethiek loop je een route zonder kaart, verdwaal je hopeloos en kom je zelden op het punt waar je komen moest.

De journalistieke ethiek is misschien droge kost, het minst spannende deel van een beroep waar nieuwsgierigheid de belangrijkste eigenschap is, maar desalniettemin een belangrijk stukje onderwijs voor een journalist. Het geeft sturing en doel aan de werken die hij produceert. Zo wordt een stuk beter leesbaar en zal dus ook veel makkelijker een groter publiek bereiken.

Kort gezegd zorgt een duidelijke journalistieke ethiek dus voor succes. Het zorgt voor reactie en misschien zelfs actie vanuit de lezers, maar het belangrijkste is dat het proces verandert door die ethiek. De journalist wordt dan meer dan enkel iemand die informatie zoekt, ordent en publiceert.

Door de ethiek wordt er een vraag gesteld bij een herkenbare foto van een verdachte voor en niet na deze wordt gepubliceerd. Meneer of mevrouw X. zal dit enorm waarderen, want zijn of haar reputatie zal door deze publicatie ernstig geschonden zijn, of de beschuldiging nu terecht is of niet. Die ene vraag die een collega stelt kan fouten en straffen voorkomen en verbeterd de nauwkeurigheid en oplettendheid van de journalist en zijn collega’s.

Door de ethiek wordt er een opmerking gemaakt als iemand in een kwaad daglicht wordt gezet. Hierdoor zal de schrijver of maker van het stuk zijn stuk verdedigen en kan hij op onwaarheden of ongegronde aannamens stuiten die hij voor publicatie weg kan halen. Zo is smaad of laster ontweken, dit kan dan weer een boete schelen en dat is natuurlijk niet verkeerd.

Saai?
Waarom de journalistieke ethiek dan als saai wordt beschouwd is vreemd? Als het nu juist het onderscheid maakt in de journalistiek zou het allesbehalve saai moeten zijn. Het maakt het verschil tussen een irritante persmuskiet en een luisterende journalist, het verschil tussen een roekeloze nieuwszoeker en een bedachtzame commentator. Het maakt het verschil tussen misbuik en gebruik maken van de vrijheden die journalisten krijgen in Nederland.

Want hoe je het ook wendt of keert een journalist heeft persvrijheid en de vrijheid van meningsuiting nodig om zijn werk goed en zorgvuldig te kunnen doen. Hij moet hier echter wel verstandig mee omgaan, hij moet bedachtzaam zijn op alles wat hij doet. Een fout kan grote gevolgen hebben en zijn vaak onomkeerbaar.

Kun je alles zeggen als journalist? Ja. Moet je alles zeggen als journalist? Nee. Denk na over gevolgen, normen, waarden en idealen. Wees je ervan bewust dat er mensen achter je verhaal zitten. Mensen die je kunt afbreken en opbouwen, mensenlevens waar jij invloed op hebt. En of deze invloed positief of negatief is, is aan jou.

En stel jezelf bovenal deze vraag: is de journalist er om de wereld beter te maken of slechter, om het goede voorbeeld te geven of alleen de slechte aan te wijzen? Het antwoord op deze vraag geeft je een koers. Het maakt van je kronkelende pad de afgrond in een pad dat recht de berg op loopt. Het onderscheidt de persmuskiet van de journalist, de op zichzelf gefocuste journalist van de journalist die openstaat voor anderen. Het onderscheidt de professional van de amateur.