Het basisinkomen: wat nu als het zou kunnen?

Foto: Steve Snodgrass via Flickr

Wat nu als we iedereen elke maand genoeg geld zouden kunnen geven om van te leven, ongeacht zijn of haar persoonlijke omstandigheden en zonder dat er verplichtingen tegenover staan? Werknemer, werkgever, werkloos, zzp’er, verliefd, verloofd, getrouwd, alleen- of samenwonend, maakt allemaal niet uit. Inderdaad, ik heb het over het onvoorwaardelijk basisinkomen, en dan roept een groot deel van u onmiddellijk dat dat onbetaalbaar is, of dat iedereen dan stopt met werken zodat de economie in elkaar stort. (Nee, u niet, u houdt van uw werk, maar die anderen, die stoppen allemaal, en daar moet u dan voor betalen.)

Maar wat nu als het wel zou kunnen? Ik bedoel: het basisinkomen is niet een concreet plan. Het is een idee, een utopisch idee zo u wilt. Een “stel je nou eens voor dat” idee. Een idee is een denkbeeldige nieuwe toestand. Een plan is de uitwerking daarvan, plus de weg erheen — wat consultants de “implementatie” noemen. Een plan moet je beoordelen op haalbaarheid en, als belangrijk onderdeel daarvan, op betaalbaarheid. Een idee moet je allereerst beoordelen op de wenselijkheid. Stel dat het zou kunnen, willen we het dan?

De reden om dit zo nadrukkelijk op die manier te vragen is dat er veel aanwijzingen zijn dat we ons, als maatschappij, binnen afzienbare tijd een basisinkomen zouden kunnen veroorloven. Robots, kunstmatige intelligentie, virtual reality, 3D-printen, zelfrijdende auto’s — meestal worden al deze technologische ontwikkelingen beschreven als bedreigingen voor de economie. Ze kosten immers banen. Heel veel banen, als we de voorspellingen mogen geloven. Maar de keerzijde daarvan, of eigenlijk de voorkant, is een enorme stijging van de productiviteit: we kunnen hetzelfde doen en maken, met veel minder arbeid. En omdat arbeid in veel producten en diensten de belangrijkste kostenpost is, zal het leven een stuk goedkoper worden. Het is nu al mogelijk om een huis te 3D-printen in 24 uur — en voor minder dan 10.000 euro. Dat gaat ongetwijfeld banen kosten in de bouw, maar het kan ook de woonlasten — voor de meeste gezinnen de grootste uitgavenpost — met tientallen procenten verminderen.

Hoe je het ook bekijkt, door deze technologische revoluties gaan we er, als samenleving, enorm op vooruit. Een dag werken zal ons veel meer spullen en diensten, veel meer “koopkracht” opleveren dan nu. De grote “maar” in dit verhaal is de verdeling van de welvaart. Als we aan de ene kant werkloze chauffeurs en bouwvakkers hebben, en aan de andere kant mensen in hoogproductieve banen, met een riant salaris en een enorme belastingaanslag, dan is waarschijnlijk niemand blij.

Bill Gates, van Microsoft, pleit voor een robotbelasting — de ondernemer die een robot aan het werk zet moet belasting betalen over de arbeid die door de robot vervangen wordt. Jack Ma, van Alibaba, vindt dat machines alleen zouden moeten doen wat mensen niet kunnen doen. Maar dat is het paard achter de wagen spannen. Mensen zouden juist alleen moeten doen wat machines niet kunnen. Hoe meer de robots doen, hoe beter.

De kernvragen, op economisch gebied althans, van de gerobotiseerde toekomst zijn: hoe verdelen we de welvaart die de robots produceren, en wat doen we met de tijd die vrijkomt? Mensen zijn creatief en vinden ongetwijfeld nieuwe dingen om te doen. Dingen die hun leven inhoud en structuur geven en waar wellicht ook nog wat geld kan worden verdiend. Maar hoe zorgen we ervoor dat mensen hun hoofd en hun handen vrij hebben om nieuwe activiteiten te verkennen? Om nieuwe kennis en vaardigheden te verwerven? Om dingen uit te proberen en iets te ondernemen?

Wat nu als we, om te beginnen, iedereen elke maand genoeg geld zouden kunnen geven om van te leven. Niet als ultieme oplossing van het verdelingsvraagstuk en ook niet als een modern soort bijstand, maar als investering in de veerkracht en het scheppend vermogen van de samenleving, net zoals toegankelijke zorg, onderwijs en huisvesting. Zou dat een idee zijn? En als dat een goed idee lijkt, welke zaken zouden we dan willen veranderen in ons onderwijs, ons belastingstelsel, ons pensioenstelsel? En wat nog meer?

Maar goed, nu draaf ik door. De eerste vraag is nog lang niet beantwoord. Als er geen vraagtekens meer zijn over haalbaarheid en betaalbaarheid, zouden we dan een basisinkomen willen invoeren? Veel mensen beantwoorden die vraag nu met “nee”, omdat zij vinden dat je moet werken voor je geld. Sterker nog: ze vinden dat werken je tot volwaardig mens maakt. Misschien hebben we robots nodig om dat beeld te veranderen. Want als werken iets is wat robots doen, dan moeten er blijkbaar andere dingen zijn die ons tot mens maken.

Show your support

Clapping shows how much you appreciated Ronald Mulder’s story.