De eerste palmboom in België

Open het raam en steek je hoofd naar buiten. De kans dat je in dit seizoen aan een palmboom denkt, is tamelijk gering. Een palmboom in België, het klinkt zelfs in onze geglobaliseerde wereld nog steeds een beetje als een tang op een varken, ook al vind je ze vandaag zelfs in de gangen en de tuin van onze eigenste Bijlokecampus. Het verhaal over hoe het eerste exemplaar van deze exoot in onze druilerige gebieden belandde en daar een behoorlijk geanimeerde oude dag beleefde, vormt het onderwerp van een tentoonstelling in Cirque. Meer dan enkel sappige anekdotes verneem je er een en ander over de verrassend eerbiedwaardige wortels van de Vlaamse tuinkunst. Een verre neef van de palmboom zal voor de gelegenheid aanwezig zijn.

Postkaart van het Museum van Schone Kunsten te Gent

Wie tuinen zegt, denkt aan Frankrijk en Engeland. Minder bekend is echter dat onze contreien een aanzienlijke rol in de ontwikkeling van de hofbouwkunde en hovenierskunst hebben gespeeld. In de middeleeuwen lag het centrum van de wereld in Vlaanderen, wat uiteraard minder met platentektoniek heeft te maken dan met een bloeiende economie. Onze gewesten konden daarbij rekenen op een dicht netwerk van abdijen die van oudsher als verzamelplaatsen van kennis fungeerden. Niet alleen in de bibliotheek en haar talrijke handschriften viel wijsheid te oogsten, ook de tuin herbergde een schat aan informatie. In eerste instantie ging het om geneeskundige planten maar al snel deed ook een esthetische logica zijn intrede. Pronkzuchtige abten durfden hun ascetische idealen namelijk al eens aan de kloosterpoort parkeren. Het oog mocht tenslotte ook wat, zeker dat van hun bezoekers die ze graag verbaasden met fraai vormgegeven plantwerk en exotische rariteiten.

Het is dan ook enigszins ironisch dat precies wanneer in geschiedkundig opzicht een schaduw over onze gebieden valt, de eerste palmboom op het Vlaamse toneel verschijnt.

Op intellectueel vlak staat de zestiende eeuw dan wel als bloeitijd van het humanisme te boek, veel menselijks had landvoogd Alva alias de IJzeren Hertog, niet in de zin toen de Reformatie zich vanuit het calvinistische noorden ook in onze gebieden verspreidde. De opstand van de Habsburgse Nederlanden werd door de toornige Spaanse kroon bloedig neergeslagen. Het is dan ook enigszins ironisch dat precies wanneer in geschiedkundig opzicht een schaduw over onze gebieden valt, de eerste palmboom op het Vlaamse toneel verschijnt. De Tachtjarige Oorlog maakte een einde aan de middeleeuwse glorietijd. De vermaarde plantkundige Rembert Dodoens was in 1582 al naar Leiden uitgeweken en sterft er in 1585, toevallig ook het jaar van de Val van Antwerpen, wanneer de Zuidelijke Nederlanden, grosso modo het latere België, afscheid moeten nemen van de noordelijke provinciën, het latere Nederland.

Een palmboom op de Bijloke Campus, schets van Rik De Vis

Tijd voor een lichtpuntje dus. Hoewel de abdij van Ename door het oorlogsgeweld nagenoeg volledig verwoest is, kan ze in 1599 met de primeur gaan lopen als eerste over een palm te beschikken, twee zelfs. De bomen zijn een geschenk uit Spanje van de aartshertogen Albrecht en Isabella. De abt moet er bepaald trots op zijn geweest. ‘s Winters worden de bomen, die slecht bestand zijn tegen de koude, in de orangerie gezet waar kachels en strategisch geplaatste glasramen een aangenaam klimaat garanderen. In scriptoria allerlande ontwikkelt zich ondertussen ondanks alles een uitgebreide literatuur over de tuinkunst, waarvan de tentoonstelling in Cirque overigens een selectie zal presenteren.

Twee eeuwen lang leven de kloosterlingen en hun uitheemse troetelflora in relatieve rust maar met de Franse Revolutie steken nieuwe problemen de kop op. Napoleon verklaart alle kerkelijk bezittingen verbeurd en de palmen komen in Gent terecht, waar ze als studiemateriaal onderdeel worden van de Centrale School aan wat we vandaag als het Baudelopark kennen. Wanneer slechts enkele jaren later door geldnood het project op de helling komt te staan, is er flink wat gelobby nodig om Napoleon ervan te weerhouden de tuin in te ruilen voor een militair oefenterrein. Opnieuw blijkt de geschiedenis niet van enige ironie gespeend. De laatste van de twee palmen legt er namelijk in 1815 het bijltje bij neer, inderdaad het jaar dat de kleine Corsicaan een weinig verkwikkend avontuur in Waterloo beleeft. Had hij toch maar beter voor het militair oefenterrein geopteerd? In ieder geval: Palmboom vs. geschiedenis: 2–0.

01.02.17–16.02.17 De eerste palmboom in België in de abdij van Ename, Cirque

01.02.17 om 19u Lezing door Rik De Vis over de Geschiedenis van de Gentse Hofbouwkunde, Cirque

Deze tentoonstelling werd gerealiseerd door het Provinciaal Archeologisch Museum (pam) naar aanleiding van de Gentse Floraliën in april vorig jaar. De leiding was in handen van Marie-Claire Van der Donckt en Johan Hanselaer, die instond voor het historisch onderzoek.