Η τεχνολογική ανάπτυξη σε συνδυασμό με την μαζική της είσοδο στις ζωές των περισσότερων ανθρώπων του δυτικού κόσμου έχει ως αποτέλεσμα μια ξεκάθαρη “στροφή” στην οικονομία: Από την προσφορά υπηρεσιών περνάμε στην δημιουργία υπηρεσιών. Σκέψου για παράδειγμα ότι οι διακοπές σου στο παρελθόν οργανώνονταν, από τα εισιτήρια μέχρι τα ξενοδοχεία, από πράκτορες και γραφεία, δηλαδή από ανθρώπους. Πλέον οι άνθρωποι δεν χρειάζονται, μπορεί κανείς να κάνει τα πάντα μόνος του από το διαδίκτυο ή ακόμη και το κινητό του. Σκέψου επίσης ότι κάποτε αν χρειαζόσουν ένα ταξί έπρεπε να πάρεις τηλέφωνο σε κάποιο κέντρο ραδιοταξί και να σου απαντήσει κάποιος. Πλέον υπάρχουν τα εργαλεία για να καλέσεις ένα ταξί χωρίς να χρειάζονται τρίτος άνθρωπος στο ενδιάμεσο. Η επόμενη φάση, αν συμφωνούμε ότι η εξέλιξη θα’ναι γραμμική στο ποιοτικό της κομμάτι, θα’ναι να μην χρειάζεται ούτε δεύτερος άνθρωπος: Τα ταξί, για παράδειγμα, θα έχουν την αυτονομία να δέχονται κλήσεις και να έρχονται στο σημείο απ’όπου τα κάλεσες.

Aπό την παραπάνω περιγραφή εκ πρώτης όψης προκύπτει ότι η ανάπτυξη της τεχνολογίας “καταβροχθίζει” θέσεις εργασίας: Πόσα και πόσα τουριστικά γραφεία θα κλείσουν και πόσοι οδηγοί ταξί θα μείνουν άνεργοι. Με την διαμόρφωση αυτής της εικόνας οι κοινωνίες πρέπει να κοιτάξουν σε κατευθύνσεις εντελώς διαφορετικές από τις σημερινές, να συζητήσουν για ζητήματα άγνωστα μέχρι πρότινος, να πάρουν θαρραλέες αποφάσεις και να κάνουν πολύ τολμηρά βήμα.

Μια από αυτές τις συζητήσεις έχει να κάνει με το καθήκον των κοινωνιών να προστατεύσουν τις δουλειές των ανθρώπων. Είναι αυτό το καθήκον ευθυγραμμισμένο με τις σημερινές συνθήκες, ανάγκες και δυνατότητες; Μήπως θα προτιμούσαμε, για παράδειγμα, οι κοινωνίες να προστατεύουν αντί για τις δουλειές τους ανθρώπους που τις έκαναν μέχρι πρότινος; Έπειτα, τί σημαίνει “προστατεύω τους ανθρώπους”;

Σε μια συζήτηση κάποιος μου είπε “δεν στεναχωριέμαι όταν μηχανές κάνουν τις δουλειές που θα μπορούσαν να κάνουν οι άνθρωποι, στεναχωριέμαι όταν οι άνθρωποι κάνουν τις δουλειές που θα μπορούσαν να κάνουν μηχανές”.

Μια άλλη έχει να κάνει με αυτό που ορίζουμε ως “εργασία” ή “δουλειά”. Αυτός που κάποτε ήταν ταξιδιωτικός πράκτορας ή δούλευε στο ραδιοταξί ή είχε ένα τουριστικό γραφείο και προσέφερε υπηρεσίες στον φυσικό κόσμο καλείται πλέον να δημιουργήσει ή να χρησιμοποιήσει τα ήδη υπάρχοντα εργαλεία ώστε να τις μεταφέρει και στον ψηφιακό. Ταυτόχρονα, η κοινωνία καλείται να αλλάξει προσέγγιση και να δημιουργήσει τις απαραίτητες συνθήκες όχι για τον φυσικό αλλά για τον ψηφιακό κόσμο. Και η πρόκληση βρίσκεται στο ότι το ψηφιακό περιβάλλον είναι εντελώς διαφορετικό από το φυσικό, άρα μια απλή “μεταφορά” συνθηκών δεν ωφελεί πουθενά.

Έτσι έρχονται στην επιφάνεια θέματα όπως η εκπαίδευση που προσφέρει μια κοινωνία στα μέλη της και οι στόχοι που πρέπει να έχει, η ανεργία όχι ως “αρρώστια” αλλά ως φυσιολογικό στάδιο της ζωής μιας κοινωνίας, το ελάχιστο βασικό εισόδημα όχι ως “γιατρειά στην αρρώστια” αλλά ως εργαλείο για την εξέλιξη της κοινωνίας, το μειωμένο ωράριο εργασίας, κλπ. Εν συντομία, θα μπορούσε κανείς να πει ότι η εκπαίδευση θα πρέπει, τουλάχιστον, να καθιστά όλους τους ανθρώπους ικανούς να χρησιμοποιήσουν τα, πιο βασικά έστω, σύγχρονα εργαλεία, ότι η ανεργία θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ευκαιρία για πολλούς ανθρώπους να είναι δημιουργικοί και να δοκιμάσουν πράγματα — και άρα ότι το ελάχιστο βασικό εισόδημα είναι απαραίτητο για να τους δίνεται αυτή η ευκαιρία και, τέλος, ότι το μειωμένο ωράριο εργασίας μπορεί να λειτουργήσει ως λύση για όσους χρειάζονται μια ομαλή μετάβαση από την μία κατάσταση στην άλλη.

Θέματα που μέχρι χθες είχαν “αυτονόητες” απαντήσεις σήμερα είναι ερωτήσεις-προκλήσεις για το μέλλον μας.

Είμαστε, ως μονάδες και σύνολα, έτοιμοι όχι μόνο να καταλάβουμε αυτήν την αλλαγή αλλά και να την δεχτούμε έτσι ώστε να χτίσουμε πάνω της ή θα βρεθούμε σε κάποια χρονιά “γυμνοί” και “άοπλοι” απέναντι στον νέο κόσμο που θα έχει διαμορφωθεί απ’όσους τον είδαν και τον περπάτησαν πολύ πριν εμείς έστω τον σκεφτούμε;

*Ως κοινωνία ορίζω ένα σύνολο ανθρώπων που έχουν οργανωθεί κάτω από κοινούς νόμους, κοινές υποχρεώσεις και κοινά δικαιώματα.