Sanata Yapay Zeka Dokunuşu

Sırma K.
Sırma K.
Sep 5, 2018 · 5 min read

Yapay zeka yeni kodlamalarla yaratıcılığı öğrenince sanat bir kez daha teknolojinin konusu haline geldi. Şimdiye kadar robotların elinden çıkan sanat, sisteme girilen fotoğrafın ünlü bir ressamın tekniğiyle, özelliksiz bir çeşitlemesinden ibaretken teknolojik gelişmeler sanatta yeni bir devrimi müjdeliyor…

Robotlarla ilgili genel kanı, rutin işleri ele geçirip insanları işsiz bırakacakları yönündeydi. Güzel sanatlar ve müzik gibi yaratıcı işler insanoğlunun tekelinde kalır diye düşünüyorduk. Humanoid Sophia’nın, sohbet edebilmesi, fikir yürütmesi ve duyguları tanıması insanların yapay zekadan beklentilerini ya da bazı durumlarda endişelerini arttırdı… Philip K. Dick’in “Androidler Elektrikli Koyun Düşler Mi?” romanından, Terminatör serisine robotlar üzerine kurgulanmış mitler insan-yapay zeka birlikteliğinin sonunu pek de iyi görmüyor. En kötüsü de Stephen Hawking gibi bilim insanların da bilim kurguyu destekleyen açıklamaları…

Philip K. Dick, Androidler Elektrikli Koyun Düşler Mi?

Eğer kurgu ve bilim haklı çıkacak ve yapay zeka dünyayı ele geçirecekse bu pekala insanoğlunu tarih öncesinden beri harekete geçmesini sağlamış sanat aracılığıyla olabilir. Amerikalı bilim insanı Ian Goodfellow’un 2014’te kendi kendine fotoğraf üreten yapay zekayı icat etmek kurduğu “Generative Adversarial Networks” yani “Üretken Çekişmeli Ağlar”, distopyan kurguya ait bir fantezi olan yapay zekanın sanat üretmesini gerçek kıldı.

Ian Goodfellow’un sistemiyle, yapay zeka sanat üretimi için bir aracı haline geldi. Goodfellow’un “gözetimsiz öğrenme” sınıfına giren sistemi sanatta bir devrim henüz yaratmadıysa da yaratması muhtemel. Çünkü bu sistem makineden kesin sonuçlar beklemeden, yaratıcılığa dayalı bir öğrenmeyi amaçlıyor. Bu yapı sayesinde yapay zeka daha güzel resimler çizmek ya da daha iyi besteler yapmakla kalmıyor, dünyayı ve işleyişini öğrenerek insana daha az bağımlı oluyor.

Üretken Çekişmeli Ağların çalışma şeması

Gözetimsiz öğrenme, yapay zekaya zeka unsurunu katmak için kullanılan “derin öğrenme” kategorisine giriyor. Yazının bu kısmında, yapay zeka aracılığıyla sanat üretimini anlamak için işin temel işleyişine giriş yapmak gerekiyor. Derin öğrenme, insan beyninde bulunan nöronların çalışma şeklini taklit ederek çalışıyor. Üretken Çekişmeli Ağlar, yapay zeka ile sanat ve müzik eseri üretmek için kullanılan nöral ağlar… Üretken Çekişmeli Ağların çalışma sistemi basitçe iki nöral ağın birbiriyle çekişmesi olarak tarif edilebilir. Ağın bir tarafı eseri üretirken diğeri de ayırtaç görevi üstlenerek makinenin ürettiği eserin “gerçek” olup olmadığını denetliyor. Bu mekanizmayı daha basitçe anlatmak için üretici, bir tür sanat kalpazanına ayırtaç da sahte eser tespit etmeye çalışan bir dedektife benzetilebilir. Üretici, ayırtaçı resmin gerçek olduğuna ikna etmek zorunda. Yapay zekanın bu süreçte kullandığı referans veri sanatçının sisteme yüklediği sanat eserleri. “Gerçeklik” kriterin sanatçının inisiyatifi olduğu söylenebilir. Yapay zekadan beklenen sanatçının vizyonu ile öğrendiklerini harmanlaması.

Üretken Çekişmeli Ağ marifetiyle yapılmış bazı işler…

Kolektif sanatçı hareketi Obvious’ın (twitter: @obv_ious) “La Comtesse de Belamy” adlı eseri, geçtiğimiz aylarda 10.000 Euroya satın alındı. Obvious realist tarzda bir 18. yüzyıl portresi yaratmak için yola çıkıyor ve böylece “La Comte de Belamy” doğuyor. Eser için yapay zekaya eğitme verisi olarak girilen kaynak; 14 ve 18. Yüzyıl arası klasik sanat portre çalışmaları. Obvious, Generative Adversarial Networks (GAN) kullanılan bu yeni hareketi, “Ganism” olarak adlandırıyor.

Obvious, Le Comte de Belamy, 2017

“La Comte de Belamy”de realizmden uzak, amorf bir figürü hayal meyal görüyoruz. Sanat ve teknoloji birlikteliği, “her şeyi bilen izleyiciye” yeni bir şey sunuyor. Dijitalleşme ve küreselleşmenin getirdiği bilgi birikimi sanatçıyı şaşırtıcı ve çarpıcı olanı yaratmak konusunda zorlarken alışıldık objeleri bir makinenin gözünden görmek, seyircinin algısında yeni bir seviye oluşturuyor.

Obvious, Le Comtesse de Belamy, 2018

Yapay zekanın gösterdiklerinin, sanatçı aracılığıyla gördükleriyle sınırlı olması, ulaşım ve haberleşmenin zor olduğu yüzyıllarda, sadece duydukları ve okudukları ile hayal güçlerini harmanlayan Oryantalistleri ve Rönesans ressamlarını akla getiriyor. Obvious’tan Pierre Fautrel, bu benzetmeye katılıyor ancak sadece görmeyi değil üretmeyi de öğretiyoruz diye ekliyor. “GAN’ın önce manzara, portre gibi farklı işlerin kurallarını idrak etmesi sonra da bu kurallardan üretmesi bekleniyor. Bu bakımdan karşılaştırma doğru ancak fotoğrafa benzetmek daha doğru” diye açıklıyor. “1850 yılında fotoğraf bulunduğunda herkes bunun sanat değil teknoloji olduğunu hatta sanatı bitirebilecek bir şey olduğunu savunmuştu. Bugün yapay zeka için de benzer tartışmalar yapılıyor. Fotoğraf nasıl teknolojinin demokratikleşmesiyle sanat haline geldiyse yapay zeka da aynı evrimi yaşayacak” diye devam ediyor.

Robbie Barrat, Land-1, GAN, 2017

GAN kullanan diğer bir sanatçı ise Robbie Barrat (twitter: @DrBeef_). Amerikalı sanatçı yapay zekaya 10.000 nü resim giriyor ve iki nöral ağın birbirine karşı çalışmaya başlıyor. Yapay zeka giderek daha başarılı nü örnekleri üretmeye başlıyor. Ancak bir süre sonra üretici, ayırtaçı ortaya çıkan eserlerin yeterince iyi olduğuna inandırıyor ve ortaya “Nudes” serisi çıkıyor. Seriyi eşsiz kılan sürrealizmin kaynağı işte bu sistem hatası. Tıpkı geleneksel sanatta olduğu gibi bu “güzel kaza” yaratıcı keşfin yolunu açıyor. Barrat’ın nüsünü mükemmel çizilmiş yüzbinlerce nüden ayıran şey ancak “Uncanny Valley” yani Tekinsiz Vadi estetiği ile açıklanabilir.

Snapchat’in Face Swap özelliği marifetiyle üretilmiş bazı Uncanny Valley suretler.

Tekinsiz Vadi, objenin insana benzerliği ile objeye verilen duygusal tepkinin arasındaki ilişki üzerine kurulmuş bir varsayım. Tekinsiz Vadi varsayımına göre tam olarak gerçek insan gibi olmayan insansı bir obje izleyicide tekinsiz ya da tuhaf bir aşinalık hissi uyandırarak korku ve uzaklaşma yaratıyor. 2016’dan beri Google Kültür Enstitüsü bünyesinde üreten Alman sanatçı Mario Klingemann’ın (twitter: @quasimondo) deforme olmuş portrelerden oluşan “Old Masters” serisi de aynı estetik ten besleniyor. İşleri sıklıkla Francis Bacon’ın grotesk ve rahatsız edici yağlıboyalarına benzetilen Klingemann yapay zeka ile çalışmanın çekici yanı sonuçta karşısına çıkan sürpriz ve tesadüfler. “İşlerim korkutucu çünkü başka türlü üretemiyorum” diyen Klingemann’a göre 2–3 yıl yapay zeka eserleri asıllarına uygun üretmeye başlayacak. “İşte asıl ürkütücü olan bu çünkü o zaman bir fotoğraf ile resmedilen eseri ayırt etmek imkansız hale gelecek. Olabilecek en tekinsiz yapay zeka eseri, yapay durmayandır” diye ekliyor.

Mario Klingemann, Old Masters, GAN

Yapay zeka ve algoritmanın sanat yaratımındaki sınırlarını keşifleyen İstanbullu sanatçı Memo Akten “Learning To See” video serisiyle farklı algıların görme duyusunda yarattığı farklılığı tartışıyor. Proje, bilinçli zihnimizle gördüklerimizin dünyanın doğrudan temsili değil de duyularımızın, beklenti ve inançlarımıza dayanarak yeniden yapılandırdığı bir simülasyon olduğu fikrine dayanıyor. Goldsmith University of London’da yapay zeka ve insan-makine etkileşimi üzerine doktora yapan Akten bu algısal süreci yapay zekada taklit etmek için makineye Google Art Project’ten farklı doğa görselleri öğretmiş. “Gloomy Sunday” videosunda canlı kamera aracılığıyla çekilen bulaşık bezi ve şarj aleti gibi günlük hayattan objelerin sistemde yer alan görsellerin sınırlılığıyla epik bir doğa olayı videosuna dönüşmesini izliyoruz.

Welcome to a place where words matter. On Medium, smart voices and original ideas take center stage - with no ads in sight. Watch
Follow all the topics you care about, and we’ll deliver the best stories for you to your homepage and inbox. Explore
Get unlimited access to the best stories on Medium — and support writers while you’re at it. Just $5/month. Upgrade