გონება ანაცვლებს ყოველგვარ სიყვარულს

ჰანა პროქტორი
ლიბიდინალური ეკონომია ადრეულ საბჭოთა კავშირში

ბანდაჟის რეკლამა (1928)

ის იტანჯებოდა “სიყვარულის” მჭრელი შემოტევისგან — სახელისა, რომელიც უძველეს დროთა დაავადებას უწოდეს — როდესაც სექსუალური ენერგია, რომელიც მთელი ცხოვრების განმავლობაში ინდივიდზე რაციონალურად უნდა განაწილდეს, მოულოდნელად კონცენტრირდება ცეცხლის ერთკვირიან ალში და სრულ აბსურდსა და დაუჯერებელ ქცევებში იჩენს თავს.” — ვლადიმერ მაიაკოვსკი, ბაღლინჯო

1956 წლის ზაფხულში, სასამართლოს ბრძანებით, ნიუ-იორკში, 25-ზე განთავსებულ საჯარო ნაგვსაწვავში 6 ტონა წიგნი გაანადგურეს. ეს მბჟუტავი ფურცლები ვილჰელმ რაიხს ეკუთვნოდა, რომელიც, თავის მხრივ, მალევე, ციხეში გარდაიცვალა — სამარცხვინოდ გაკიცხული, როგორც “ორგონით” — მისტიკური სიცოცხლის ძალით — თაღლითურად მოვაჭრე.რაიხი — კომუნისტი ორ მსოფლიო ომს შორის გამოკიდებული ვენიდან — ამტკიცებდა, რომ კაპიტალიზმი მავნებლურად ზღუდავს პირველად სექსუალურ ინსტიქტებს. ჭეშმარიტი პოლიტიკური რევოლუცია მიწასთან გაასწორებს სექსუალობის ბურჟუაზიულ მორალს და ერთგვარი ველური ორგაზმის მეშვეობით ერთბაშად გაათავისუფლებს სექსუალურ ენერგიებს.

1929 წელს ვილჰელმ რაიხი საბჭოთა კავშირს ესტუმრა, სადაც ფსიქოანალიზი მალევე გამოცხადდა კანონგარეშედ. რაიხი გესლიანად იხსენებდა ფსიქოლოგებს, რომელთაც კავშირში შეხვდა — თავისი მასპინძლის, არონ ზალკინდის ჩათვლით, რომელიც მოსკოვში ფსიქოლოგთა წრის წამყვან ფიგურად ითვლებოდა. ზალკინდი, 1925 წელს გამოქვეყნებული გავლენიანი ტრაქტატის, “პროლეტარული სექსუალური რევოლუციის 12 მცნების” ავტორი, ამტკიცებდა, რომ კაპიტალისტური თავისუფალი ბაზარი არათავსებადია იმასთან, რასაც იგი — თუკი მხედველობაში მივიღებთ იმას, რომ ეს უკანასკნელი 1960-იანი წლებიდან საპირისპირო მნიშვნელობით გვახსოვს — ერთგვარი ბუნდოვანებით, “თავისუფალ სიყვარულს” უწოდებდა. განსხვავებით რაიხისაგან, ვისი ავხორცული მოსაზრებები შეუზღუდავ სექსუალობაზე 60-იანი წლების “სექსუალურმა რევოლუციამ” დიდი ენთუზიაზმით აიტაცა, ზალკინდი სექსუალური აბსისტენციის — რევოლუციური პროლეტარიატისთვის შესაფერისი ქცევის — ადვოკატი გახლდათ.

ახალი ეკონომიკური პოლიტიკის პერიოდში (1921 — 1928), როდესაც საბჭოთა ეკონომიკამ კერძო საკუთრების გარკვეული ფორმები ხელახლა შეითვისა, სექსუალური ურთიერთობების საკითხი, როგორც იდეოლოგიურ, ისე პრაქტიკულ მოსაზრებათა გამო, ხელახლა გადაიხედა. როგორც ფიოდორ გლადკოვის 1925 წელს გამოქვეყნებული რომანის, “ცემენტის” ქალი გმირი შენიშნავს, “ყველაფერი იმსხვრევა, იცვლება და ერთმანეთში იზილება. როგორც ჩანს, სიყვარული სხვაგვარად უნდა მოვიყვანოთ წესრიგში.” მაგრამ პასუხი კითხვაზე — კონკრეტულად როგორ? ბუნდოვანი დარჩა. მიუხედავად იმისა, რომ საბჭოთა ახალბედა მთავრობამ გაყრისა და აბორტის ლეგალიზაცია, ქორწინების სეკულარიზაცია და ჰომოსექსუალობის დეკრიმინალიზაცია მოახერხა, და, მიუხედავად იმისა, რომ ოჯახებსა და სამუშაო ადგილებზე ქალთა როლი მნიშვნელოვანწილად გაიზარდა, ზალკინდის აკვიატება სექსუალური ქცევისგან თავშეკავებაზე მაინც რჩება NEP-ისდროინდელი კავშირის სექსისადმი ამბივალენტური დამოკიდებულების საილუსტრაციო მაგალითად.

ზალკინდის მცნებები შემდეგნაირად ჟღერდნენ:
1. სექსუალობა ადრეულ ასაკში არ უნდა განვითარდეს.
2. სექსი ქორწინებამდე დაუშვებელია.
3. უარი უნდა ითქვას სექსზე, რომელიც მხოლოდ ფიზიკურ მიზიდულობას ეფუძნება.
4. სექსი ორ ამხანაგს შორის განვითარებული “ღრმა და კომპლექსური გრძნობების” შედეგია.
5. სექსი იშვიათი უნდა იყოს
6. სექსუალური პარტნიორების ხშირი გამოცვლა მიუღებელია.
7. სექსუალური კავშირები მონოგამიური უნდა იყოს.
8. ყოველი სექსუალური აქტის წინ უნდა გაითვალისწინოთ, რომ მას შეიძლება შვილი მოჰყვეს.
9. სექსუალური პარტნიორები კლასობრივი თვალსაზრისით უნდა აირჩიოთ. (“სექსუალური მიჯაჭვილობა კლასობრივ ანტაგონისტზე, მორალურად ამაზრზენ, უნამუსო ობიექტზე, ისეთივე პერვერსიულია, როგორც ადამიანის სექსუალური მიზიდულობა ნიანგზე ან ორანგუტანზე”)
10. ეჭვიანობა დაუშვებელია.
11. დაუშვებელია “სექსუალური პერვერსიები”.
12. პროლეტარიატის მიერ სხვათა სექსუალურ ცხოვრებაში ჩარევა გამართლებულია, თუ იგი რევოლუციურ ინტერესებს ემსახურება.

ზალკინდი სექსუალური ენერგიის, ფროიდისგან ნასესხები “ლიბიდოს” ეკონომიკურ, რაოდენობრივ კონცეფციას ეყრდნობა. თვითშენახვის ინტერესის გათვალისწინებით, მყიფე ორგანიზმი დაცული უნდა იყოს როგორც შინაგანი, ისე გარეგანი გამაღიზიანებლებისგან, ხოლო მუდმივი დაძაბულობა სიამოვნებასა და უსიამოვნებას შორის სუბლიმაციით, რეპრესიითა და კატეხიზმოთი უნდა დარეგულირდეს. ზალკიდის ულაზათო ფორმულირების მიხედვით “სხეული ივსება გარკვეული ოდენობის ენერგიით, შინაგანი სტრესითა და აღგზნებით, რომელიც შემდეგ გარეთ ამოხეთქავს”.

“ილუზიის მომავალში”, უკანასკნელ ნაშრომში, რომელიც რუსულად ითარგმნა და 1930 წელს დაიბეჭდა, (ამასთან ზალკინდის უაღრესად მტრულად განწყობილი შესავალიც დაერთო) ფროიდი ყურადღების მიღმა ტოვებს მათ, ვინც ამტკიცებს, რომ “ადამიანურ ურთიერთობათა გადაწყობა” საზოგადოების აუცილებლობით განპირობებულ რეპრესიულ ხასიათს გადალახავს და დაბეჯითებით აცხადებს, რომ “ყოველი ცივილიზაცია ინსტიქტის გმობასა და ჩახშობაზეა აგებული” (თუმცა სრული სიცხადით ამბობს იმასაც, რომ მისი დასკვნები არ კომენტირებენ იმ “უდიდეს ექსპერიმენტზე ცივილიზაციაში”, რომელიც რუსეთში მიმდინარეობს).

რაიხისგან განსხვავებით, ზალკინდი ამ მოსაზრებას იზიარებს. მას შეუძლია წარმოიდგინოს რეპრესია და სუბლიმაცია, როგორც ცნობიერი, ვოლუნტარული და კოლექტიური ფენომენები, მაგრამ დაჟინებით ამტკიცებს, რომ კომუნიზმი ვერ აშენდება მყისიერი დამკაყოფილების წინაპირობის გარეშე. ხშირად ნახსენები საბჭოთა მითითება ნათელი კომუნისტური მომავლის სანაცვლოდ აწმყოს გაწირვის შესახებ ეხმაურება ფროიდისეულ “რეალობის პრინციპს”, რომელსაც ფროიდი, თავის ნაშრომში “რეალობის პრინციპის მიღმა”, განმარტავს, როგორც “უსიამოვნების დროებით ატანას სიამოვნებისკენ გრძელი, შემოვლითი გზის გასავლელად”.

მუშათა კლუბი და NEP-ის ღამის კლუბი; “ნიანგი” (1927)

ფროიდი ვარაუდობდა, რომ აღვირახსნილი ინსტიქტები დამღუპველ შედეგებს მოიტანდნენ. ცივილიზაცია ხომ ამ უკანასკნელთა რეპრესირების მეორადი პროდუქტია და არა პროგრესის ან სრულყოფისკენ ლტოლვის შინაგანი მიდრეკილება.იმის დაშვებით, რომ საზოგადოების უპირატესი ფორმის მისაღწევად სიამოვნებაზე უარის თქმაა საჭირო, ზალკინდის არგუმენტი გაცილებით აშკარადაა ღირებულებითი ფორმით დატვირთული: ხშირი, ნაადრევი სექსი, ან სექსი მრავალ პარტნიორთან ენერგიას, რომელიც საპირისპირო შემთხვევაში კომუნისტური საზოგადოების შენებას უნდა მოხმარებოდა, სხვა არხებისკენ მიმართავს. ზალკინდისთვის სექსუალური ლტოლვა პრიმიტიული არაცნობიერის მდუღარე სიღრმეებში არ წარმოიშობა. იგი საზიანოა არა სიცოცხლის, არამედ მორალისთვის — მფლანგველი და ფუქსავატია და არა პრიმიტიული და დესტრუქციული.

ფროიდის თეორიაში ფსიქიკური ენერგიის რეგულირება მეტწილად მეტაფორულ ხასიათს ატარებს. მიუხედავად ამისა, ზალკინდი დაჟინებით ამტკიცებს, რომ ფროიდიანულ თეორიას მატერიალისტური არსი აქვს; ამგვარად, ენერგიის მისეული, ბუკვალური კონცეფცია ინდუსტრიული წარმოებისა და შრომითი პროდუქტიულობის შესახებ თანამედროვე დისკუსიებთან უფროა ახლოს. ამ სამარცხვინო, ტეილორიზმით შეპყობილ პერიოდთან შეხმატკბილებული ზალკინდი მენეჯმენტს, რაციონალურობას, ორგანიზაციასა და დისციპლინას განადიდებს.

მაგრამ თუკი კაპიტალიზმში დახარჯული ენერგია სამუშაო ადგილზე პროდუქტიულობასა და მოგების მაქსიმალიზებას ემსახურება, კომუნიზმში ყოველგვარი ადამიანური აქტივობა დატაცებისკენაა მიმართული, ადამიანების ყველაზე ინტიმური, მოულოდნელი შეხვედრების ჩათვლით. ნებისმიერმა არამიზანშეწონილმა ძალისხმევამ შეიძლება იმ რესურსების დევიაცია გამოიწვიოს, რომლებიც სხვა შემთხვევაში ახალი, უკლასო საზოგადოების მშენებლობას უნდა მოხმარებოდა. როგორც ისტორიკოსი ანსონ რაბინბახი აღნიშნავს თავის ნაშრომში “ადამიანური ძრავა: ენერგია, დაღლა და მოდერნულობის საფუძვლები”, “ენერგია ბუნების სამყაროს უნივერსალური ექვივალენტია, ისევე როგორც ფული — გაცვლის სამყაროსი”

არ აქვს მნიშვნელობა, ბარიკადებისა და ჯებირების მშენებლობა იქნება, ფაბრიკა-ქარხნების დაპროექტება თუ ამხანაგებთან ტყნაური - ნებისმიერი აქტივობა დაიყვანება ენერგიაზე, რომელიც მის შესასრულებლადაა საჭირო. ზალკინდი წარმოგვიდგენს სცენარს, რომლის მიხედვითაც მუშას დამქირავებელი შეურაცხყოფს. ამგვარი ხდომილება, ამტკიცებს ის, ბრაზის ფიქსირებულ მოცულობას წარმოქმნის, რომელიც სავსებით შესაძლებელია “გადმოიღვაროს”: შესაძლოა მუშა აღელდეს და ცოლს ესროლოს თეფში. არადა, მას შეეძლო ეს ენერგია პოზიტიურ არხებში გადაემისამართებინა და დემონსტრაციის ორგანიზების, ან სააგიტაციო პამფლეტების დარიგების საქმისათვის მოეხმარა.

ზალკინდის ხედვამ შეიძლება ევგენი ზამიატინის 1921 წლის რომანი, “ჩვენ” გაგვახსენოს, სადაც ისედაც მკაცრად კონტროლირებული კოპულაცია მხოლოდ განსაზღვრულ “სექსის საათშია” დაშვებული — მაშინ, როცა ადამიანებს უფლებას აძლევენ თავიანთ გამჭვირვალე ფანჯრებს ფარდები ჩამოაფარონ და აქტი რაციონის მოვარდისფრო წიგნისა თუ ხელმოწერილი საბუთების მითითებათა მსგავსად შეასრულონ. მაგრამ ეს საკითხები სცდებიან სამეცნიერო ფანტასტიკის გვერდებს: იმ პერიოდში ზოგიერთი წყვილი მართლაც ცდილობდა, საშინაო საქმიანობისა თუ სექსუალური ცხოვრების “შრომის მეცნიერულად ორგანიზების” წესების დაცვით მოწესრიგებას.

მიუხედავად ლიბიდოს მსგავსებისა მოდინარ სითხესთან, არაცნობიერის ფროიდისეული კონცეფცია სივრცულ ლიმიტებს არ ცნობს — აქ რაოდენობა მნიშვნელობის მატარებელ ყოფიერებას არ იძენს. ბურჟუაზიულ ვენაში არ აღმოცენებულა ხედვა, რომლის მიხედვითაც პაციენტის ლიბიდინალური რესურსები ერთი ხელის მოსმით შეიძლება ამოიწუროს; ამ უკანასკნელთა ლტოლვები ისტორიულ გამოცდილებასთან მიმართებით აიხსნება და არა პაციენტის ფიზიკურ კეთილდღეობასთან.

პოსტ-რევოლუციურ რუსეთში კი მართლაც არსებობდა შიში იმის შესახებ, რომ ადამიანები ბუკვალურად იცლებოდნენ ენერგიისგან. ლიბიდინალური ვალუტის ფლანგვასთან დაკავშირებული ზალკინდის შფოთვები ენერგიის ფიზიოლოგიური გაგებიდან ამოიზრდება — ენერგიისა, რომელიც, თავის მხრივ, მკაცრი ხელმოკლეობის ნიადაგზე აღმოცენდა. “გადაღლილობა”რევოლუციონერთა ჩვეული მდგომარეობაა; 1924 წელს ტვინში სისხლჩაქცევებით გარდაცვლილი ლენინის სიკვდილი მის მიერ გლობალური რევოლუციური პროლეტარიატისათვის გახარჯული გადამეტებული ძალისხმევის შედეგად აღიქვეს. შიმშილმა, რომელსაც ხშირად ენერგოვამპირული სიცივე ერთვოდა თან, პირველად სწორედ ადრეულ წლებში იმსხვერპლა მოსახლეობა. “რევოლუცია და ახალგაზრდობა”, წიგნი, რომელშიც ზალკინდის პროკლამაციები თავდაპირველად დაიბეჭდა, საკვების ოპტიმალურ რაციონსაც მოიცავს — რევოლუციონერის ოპტიმალური “ტვინის საწვავის” სახით. ვიქტორ სერჟის “რევოლუციონერის მემუარები” გამუდმებით უბრუნდება საკვების (ანდაც, უკეთესია, საკვების სიმწირის) საკითხს — წიგნის გვერდებზე უგემური, წვრილი ნამცეცების სუნი იგრძნობა. რევოლუციონერები შავ პურს, მშრალ თევზს, ნედლი შვრიისგან დამზადებულ ყავას, ცხენის გახრწნილ ხორცსა და ერთ კოვზ შაქარს მიირთმევდნენ. ცუდი კვების ფონზე კი იმპოტენცია ვითარდებოდა.

ომისდროინდელი კომუნიზმის მკაცრი ხელმოკლეობა NEP-ის რეფორმებმა შედარებით მიანელა, მაგრამ იდეოლოგიურ გაჭირვებას კერძო საკუთრების ხელახალი აღზევებაც დაემთხვა. ფუფუნების საგნებს გმობდნენ, მომჭირნეობას — განადიდებდნენ. სერჟის მემუარები ამ რევოლუციურ თავდადებას შემდეგნაირად აღწერს: “უნდა იფიქრო, უნდა იბრძოლო, უნდა იშიმშილო”. ემა გოლდმანი NEP-ის გარიჟრაჟზე ქუჩებში უეცრად გამოჩენილი საკვებით გამოწვეულ არეულობას ასე აღწერდა:

“კარაქის, ყველისა და ხორცის უზარმაზარი ტომრები გასაყიდადაა გამოტანილი; შეიძინეთ ცომეული, იშვიათი ხილი და ყველა სახეობის ტკბილეული… ქალები, კაცები, ბაშვები ნატანჯი სახეებითა და მოშიებული თვალებით ვიტრინებისკენ იმზირებიან და დიად სასწაულზე ბჭობენ: რაც ჯერ კიდევ გუშინ საზარელ დანაშაულად ითვლებოდა, ახლა მათ წინ ამაყად, ღიად და ლეგალურად იწონებს თავს”

ზალკინდის ტრაქტატი რაღაც ამდაგვარი არეულობის ჩავლებას ახერხებს. სექსის უარყოფა საკვების უარყოფას უკავშირდება; ორივე მათგანი იდეოლოგიურ უმწიკვლოებასა და თავგანწირვას განასხეულებს. ზალკინდი სექსუალურ სიჭარბეს გაუმაძღარობასთან აიგივებს და ბურჟუაზიული სექსუალობის ქაოტურობით, მისი “მდიდარი ენერგიის ფუჭი ფლანგვითაა” შეპყობილი. მსგავსად ამ მოსაზრებისა, ალექსანდრა კოლონტაის “გამხდარი და უჭმელი”, იდეალიზებული კომუნისტი ქალი, ვასილისა მალიგინა, “წყლის გარდა არაფერს სვამს, ნარეცხის გარდა არაფერს ჭამს, ძონძების გარდა არაფერს იცვამს” და, მუშათა კომუნის საორგანიზაციო დეტალებით გადაღლილი, ნერვებს უშლის თავის NEP-ელ სატრფოს — სექსის დროს ეძინება. ამავდროულად, ტიპური NEP-ელი კაცისა და ქალის ვიზუალური ხატები ამაზრზენად გასუქებულ, მდიდრულ საკვებზე დახარბებულ სახეებს წარმოგვიდგენენ. ბურჟუაზიული დეკადანსი ფიზიკურად განსხეულდება ქონის მდიდრულ ნაკეცებში.

“NEP-ელი ქალები” (1920-იანი წლები)

სიმსუქნე გარყვნილებასთან ასოცირდება, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც მას ქალის სხეულს მიაწერენ: ჩამოკიდებული ძუძუები და ხორცსავსე თეძოები თავაშვებულობის ემბლემებად იქცევიან. ხორცის ამ სიჭარბეს ხშირად ხშირად სარისკოდ უიგივებდნენ საქონელს, რომელიც ბურჟუაზიული ფემინურობის კარნავალურობასთან ასოცირდებოდა. ისეთ მორთულობებს, როგორიც მაღალყელიანი წინდები, მყვირალა ტუჩსაცხები, ფრანგული წარმოების პარფიუმერია და ბრჭყვიალა ძვირფასეულობებია, ფუჭი ფლანგვისა და — სექსის მსგავსად — მამაკაცის სექსუალური ლტოლვების აღმძვრელ ობიექტებად მიიჩნევდნენ.

ამ სიმბოლოებს ერიკ ნეიმანი თავის წიგნში “სექსი საჯაროდ: ადრეული საბჭოთა იდეოლოგიის განსხეულება” ვრცლად განიხილავს, თუმცა მათ ანორექსიის ჩარჩოში ათავსებს, რითაც თანამედროვე ამერიკული დისკურსის წარსულზე პროეცირების ნიმუშს იძლევა. ანორექსიკს ბავშვად დარჩენა სურს, მაშინ როცა საბჭოთა აკრძალვებს აბსოლუტურად განსხვავებული მოტივები ამოძრავებთ. სწორედ მსუქანი, გარყვნილი NEP-ელები ჰგვანან ბავშვებს თავიანთი სურვილების მყისიერი დაკმაყოფილების მოთხოვნითა და სუბლიმაციის აკვიატებული უარყოფით. ამის საწინააღმდეგოდ, ჭეშმარიტი კომუნისტი აწმყოსგან ბოძებულ სიამოვნებებზე უარს ამბობს: არა იმიტომ, რომ პროგრესს შეუშალოს ხელი, არამედ სწორედ იმიტომ, რომ წინ ნათელი მომავალი ეჭყანება.

***

“სდექ! “ პოსტერი “ღამის ცხოვრების” წინააღმდეგ მიმართული პროპაგანდიდან (1929)

90-იანების დასაწყისში, როცა ბარტერი და დეფიციტი საბჭოთა კავშირს ისეთი მასშტაბებით დაუბრუნდა, როგორიც 20-იანების შემდეგ არავის ენახა, ქალაქ ვოლგოგრადის საბურავების ქარხანა დაქირავებულებს სავარაუდოდ დილდოებით უხდიდა. როგორც ჩანს, სიამოვნების ეს ავტომატიზირებული ეკვივაკლენტი სექსუალური ქცევის ზალკინდისეულ განმარტებას ეხმაურება. და მაინც რა განასხვავებს — თუკი საერთოდ არსებობს ასეთი განსხვავება — ეკონომიკის მისეულ გაგებას კაპიტალისტურისგან?

“მანეთის თავგადასავლები” — საბჭოთა ჰიმნის ავტორის, სერგეი მიხალკოვის 1967 წლის ნაწარმოები — მანეთის ცხოვრების ერთ ჩვეულებრივი დღის შესახებ მოგვითხრობს. თავდაპირველად კუპიურა მუყაითი დურგლის ჯიბეშია მოთავსებული. დურგალს მისი მეშვეობით ცოლისთვის — ქალთა საერთაშორისო დღის მისალოცად — წითელი მიხაკების ყიდვა აქვს განზრახული, მაგრამ გზად ჯერ ტაქსისტის ჯიბეში, შემდეგ კი ამერიკელის საფულეში, ქედმაღალ დოლარებთან ამოყოფს თავს. სკეპტიკურად განწყობილ მანეთს დოლარები თავიანთი თავგადასავლების შესახებ მოუთხრობენ — როგორც ჩანს, თავის დროზე ისინი რომელიღაც ქალაქის წარმატებით დაბომბვის გამო დაწინაურებულ პილოტს გადასცეს, მერე კი ბარში გაფლანგეს სასმელზე, სანამ, საბოლოოდ, პოლიციელების მიერ უსამართლოდ აყვანილი და მოკლული შავკანიანი მამაკაცის ჯიბეში აღმოაჩენდნენ. ამხანაგი მანეთი, რომელიც ბედნიერია იმით, რომ ხალხს ყოველდღიური მოხმარების საგნებზე წვდომას უადვილებს, მოსმენილით შეძრწუნებულია; ფიქრობს, რომ საერთო არაფერი აქვს ამ მყიფე, მწვანე მონსტრებთან. მაგრამ იმ შემთხვევაშიც კი, თუ საბჭოთა ეკონომიკის სპეციფიკურობებს მხედველობაში მივიღებთ, რუბლის ფორმაში არაფერი ჩანს ისეთი, რომ მისი დახმარებით ისეთივე შემაძრწუნებელი საქმეები ჩაიდინონ, როგორიც ამერიკულმა დოლარებმა აღწერეს.

ენერგიის ვალუტად წარმოჩენით ზალკინდი მიხალკოვისეული მანეთის მსგავს მოსაზრებებს გამოთქვამს. მაგრამ, როგორც ჩანს, რევოლუციონერის ხატის ენერგიის აბსტრაქტულ აგრეგატად წარმოჩენით მისი მოსაზრებები როგორც რევოლუციური, ისე სექსუალური აქტივობის (უშვებს რა, რომ ხსენებული აქტივობები ურთიერთგამომრიცხავ შინაარსებს ატარებენ) ყველანაირი ხარისხობრივი განსაზღვრებისგან გამოფიტვას ემსახურება. განსხვავებულობა ზოგად ეკვივალენტურობაზე დაიყვანება. “საფოსტო ბარათში” ჟაკ დერიდას შენიშვნები სიამოვნებისა და უსიამოვნების ურთიერთობის ფროიდისეული, ეკონომიკური კონცეპტუალიზაციის შესახებ აქ საწინააღმდეგო მნიშვნელობებს იძენენ. ფროიდი — აღნიშნავს დერიდა — იმპლიციტურად გულისხმობს, რომ ჩვენ ვიცით, რა არის სიამოვნება, თუმცა რეალურად მის შესახებ არაფერს ამბობს:
არაფერია ნათქვამი თავად სიამოვნების ღირებულებითი გამოცდილების შესახებ. რა არის ის? რისგან შედგება? სიამოვნების პრინციპის განსაზღვრება სიამოვნებაზე დუმილით საუბრობს, დუმილითვე მოგვითხრობს მის არსსა და ხარისხზე. ეკონომიკური თვალსაზრისით გაჟღენთილ ამ განსაზღვრებას მხოლოდ რაოდენობრივი ურთიერთობები აინტერესებს”.

თუმცა უარის თქმა, რომელსაც რეალობის პრინციპი მოითხოვს, მაინც უშვებს იმას, რომ სიამოვნება (მნიშვნელობა არ აქვს, რამდენად კარგად ან ცუდადაა განსაზღვრული) საბოლოოდ მაინც მიიღწევა. მიხალკოვის მანეთი ხელიდან ხელში გადადიოდა ბრეჟნევის სტაგნატურ ეპოქაში, როდესაც უტოპიის მგზნებარე წყურვილი გაურკვეველი ვადით გადაიდო. სექსით მიღწეული გაუშუალებელი კმაყოფილებისა და მოხმარების ფორმების (როგორც კალორიული, ისე მონეტარული) ზალკინდისეული უარყოფა იმ იმედს ეფუძნება, რომ წინ უფრო ღრმა და დიდი სიყვარული — კომუნიზმი გველოდება.

საბჭოთა კავშირის ჩაციკვლა მანქანებსა და ინდუსტრიალიზაციაზე მკაფიოდ უტოპიურ ხასიათს ატარებს. ენერგიის ტეილორისტულმა გაგებამ ადამიანის პროდუქტიული ძალების მანქანის სამუშაო ძალებთან გათანაბრების ცდუნება გვიბოძა. კომუნიზმში — ასე იმედოვნებდნენ — ეს უკანასკნელი ადამიანის ადგილს დაიკავებდა და ამით სამუშაო დროს შეამცირებდა, რითაც, საბოლოოდ, ექპლუატაციისგან გათავისუფლებულ ადამიანებს ენერგიის თავისუფალი განაწილების ახალ სამყაროში მიუჩენდა ადგილს.

კაშკაშა მომავლისა და გაცვეთილი აწმყოს ეს დაპირისპირება კვალად გასდევს NEP-ის ეპოქას. მთავარი საზრუნავი “ყოფნის”, ან ყოველდღიური ცხოვრების ტრანსფორმირება გახლდათ. კონსტრუქტივისტი ხელოვანების მზერა იზოლირებულ გალერეებს თავს არიდებს და დაჟინებით აკვირდება ბანალურ საგნებს — ტანსაცმელს, ნაგებობებს, სამზარეულოს ხელსაწყოებს, საკვების შეფუთვებს. საშინაო სფეროს ალიაქოთი მოძველებული სამყაროს მიერ დატოვებული იარების მოშუშებასა და ახალი სამყაროსთვის სივრცის გამოთავისუფლებასთან ასოცირდება.

“ძირს სამზარეულოს მონობა! ცხოვრების ახალი წესისაკენ!” (1931)

კერძო სახლი, თავისი მყვირალა, პატარა საგნებით, ცხადია, ქალებთან და სახლის მძიმე სამუშაოსთან ასოცირდებოდა. აქაც, ფიქრობდნენ, რომ ენერგიას, რომელსაც ჩვეულებრივ ადამიანები ხარჯავდნენ, მანქანები დაინაწილებდნენ. რომანი “ვასილისა მალიგინა” ეპონიმური ქალი გმირის სცენით სრულდება, რომელიც აღმოაჩენს, რომ ფეხმძიმედაა. გინეკოლოგი მას ეკითხება, დაუბრუნდება თუ არა ქმარს იმისთვის, რათა ბავშვის აღზრდის მძიმე ტვირთი მარტომ აღარ ზიდოს. მაგრამ ვასილისა პასუხობს:

რომ იცოდეთ, მე მარტო არ ვარ. ხვალ საქსოვ დაზგას უნდა დავუბრუნდე. იქ შესანიშნავი კოლექტივი მუშაობს, ძირითადად ქალები, მქსოველები. ერთად ვმუშაობთ ბავშვის ოთახის მოსაწყობად…” ბავშვი! ეს შესანიშნავი იქნებოდა! მაგალითს მისცემდა სხვა ქალებს, როგორ უნდა აღზარდონ შვილები კომუნისტურად. სამზარეული, ოჯახური ცხოვრება და მსგავსი უაზრობები საჭირო აღარ იქნებოდა.”

სერგეი ტრეტიაკოვის აკრძალული პიესა, “მე მინდა ბავშვი!” (1926) NEP-ის ეპოქისთვის დამახასიათებელ წინააღმდეგობებს ააშკარავებს — წინააღმდეგობებს, რომლებიც სექსთან დამოკიდებულებას უკავშირდება. მიუხედავად იმისა, რომ პიესის პროტაგონისტი, მილდა, რევოლუციურ საქმიანობაშია ჩაფლული და სძულს ყოველგვარი რომანტიკა, უეცრად ბავშვის ყოლის დაუოკებელი სურვილს ამჟღავნებს. თუმცა, ამავე დროს, ოჯახის შექმნა არ სურს. ევგენიკოსი ამხანაგით შთაგონებული მილდა გადაწყვეტს, რომ პროლეტარის საუკეთესო ნიმუში აარჩიოს შესაწყვილებლად — რითაც პროდუქციისა და რეპროდუქციის ორგანიზებას ერთ ოთახში უჩენს ადგილს. ვასილისას მსგავსად, მილდას ბავშვის კოლექტიურად აღზრდა სწადია; მომავალს იმედის თვალით უყურებს, რადგან იქ საშინაო საქმიანობის სრული ტრანსფორმაცია ეგულება:

აცალეთ რამდენიმე წელიწადი. კვარტლის შენებას დაასრულებენ. თუნუქის ღუმელებისა და ჯიბისტოლა ოთახების ხანა საბოლოოდ დამთავრდება… დიასახლისის ცნება მოდიდან გადავა. ადამიანები მშვიდად იცხოვრებენ. ბავშვის აღზრდას კი ინკუბატორები შეითავსებენ.

მილდა და ვასილისა არა მხოლოდ უარყოფენ, არამედ, როგორც ჩანს, ეზიზღებათ კიდეც სექსი, ისევე როგორც ის სხეულები, რომლებიც ჟიმაობენ. მათი მასკულინური გარეგნობა (ბრტყელი გულმკერდი, მამაკაცური ჩაცმულობა, მოკლე თმა) სრულ კონტრასტშია იმ გარყვნილ, მოკისკისე რომანტიკოსებთან, რომლებიც ამ ორი პერსონაჟის გარშემო ტრიალებენ. სექსუალობის გმობით ისინი რევოლუციისადმი ურყევ ერთგულებას ამჟღავნებენ. აქ სექსი არა უბრალოდ რევოლუციური საქმიანობისგან დისტანცირების, არამედ პატრიარქალური ჩაგვრის აღმნიშვნელია. “ცემენტის” პროტაგონისტი ქალი, რევოლუციური იდეების გავლენით წითელყელსახვევიან ანდროგინად ქცეული დაშა, ქმრის ავანსებს წამოძახილით უარყოფს: “შენთვის ადამიანიც კი არ ვარ, გლებ, ასეა? ვერ ხედავ, რომ შენი ამხანაგი ვარ?… ნახევრად შეგნებული მორჩილება, პატარა ლამაზი გოგო — ეს მე არ ვარ!”.

მიუხედავად იმისა, რომ თავად სექსი ფუჭ და მჩაგვრელ აქტივობადაა წარმოჩენილი, ქალთა ემანსიპაცია პარადოქსულად სწორედ ბავშვის აღზრდის სურვილში გამოიხატება. ფეხმძიმობა რევოლუციაში წვლილის შეტანის საუკეთესო გზაა. ლი ედელმანი თავის ნაშრომში “მომავლის გარეშე: ქვიარ თეორია და სიკვდილისკენ ლტოლვა” პროვოკაციულ მოსაზრებას გამოთქვამს იმის შესახებ, რომ ჩვილის ხატი აძლიერებს მომავლის იმ ეჭვმიუტანელ რწმენას, რომელსაც ყველა ტიპის პოლიტიკური ხედვა ეფუძნება. ამავე დროს ედელმანი ვარაუდობს, რომ რეპროდუქცია აუცილებლობით კვლავაწარმოებს ჰეგემონიურ სოციალურ წესრიგს, ანდაც, უფრო ზუსტები რომ ვიყოთ, იგი კვლავაწარმოებს საზოგადოებრივი წესრიგის რაიმე ფორმას. იგი უარყოფს ყველა პროექტს, რომელიც შეეცდებოდა საზოგადოების იმგვარად ორგანიზებას, რომელშიც მჩაგვრელი ელემენტი შესუსტდებოდა. ამგვარად, ედელმანი მსგავს მცდელობებს არსებითად კონსერვატიულად მიიჩნევს, რამდენადაც ყველა მათგანი გარკვეული სტრუქტურის — ნებისმიერი სტრუქტურის — აფირმაციას ახდენს. ქვიარობა, როგორც სიკვდილისკენ ლტოლვა, წმინდა სახის ნეგაციაა.

თვალშისაცემია ისიც, რომ “მომავლის გარეშე” საერთოდ არ განიხილავს რეპროდუქციული ფუტურიზმის იდეოლოგიისა და ქალთა ჩაგვრის ურთიერთმიმართებებს. და ცხადია, ეს ყველაზე ძლიერი მიზეზია, რატომაც უნდა შევეწინააღმდეგოთ რეპროდუქციის ცდუნებას. ეს უკანასკნელი წიგნში ყველაზე ვიწრო აზრითაა გაგებული — ედელმანის ყურადღებას არა კონკრეტული, არამედ იდეალური ბავშვები იქცევენ, ბავშვები, რომლებიც წიგნის ფუცლებზე უმანკო ცნებებივით ჩნდებიან და ქრებიან — ის, თუ ვინ დაბადებს და აღზრდის მათ, ედელმანს არ აინტერესებს. ამგვარად, რეპროდუქციის მისეული გაგება კრინტსაც არ ძრავს სოციალურ რეპროდუქციასა და მის როლზე არსებული საზოგადოებრივი წესრიგის შენარჩუნებაში.

მაგრამ დედობის ადრეულსაბჭოთა რეპრეზენტაციები ბავშვებს არა “საზოგადოებრივი წესრიგის” შემნარჩუნებელ (ედელმანი სწორედ ამის წინააღმდეგ ილაშქრებს) არამედ ამ უკანასკნელის მრღვეველ ფიგურებად წარმოაჩენენ. რეპროდუქცია არაკვლავწარმოების ფორმად ყალიბდება. და ამას არა მხოლოდ მომავლისთვის (ანუ ბავშვისთვის) მნიშვნელოვანი იმპლიკაციები ახლავს თან, არამედ ის პოტენციალობებიც, რომლებიც ქალებს პატრიარქალური დომინაციისგან თავის დაღწევისა და კოლექტიურ საქმიანობაში ჩართვისაკენ გაუკვალავდა გზას — გზას, რომელსაც სახელმწიფოს მიერ უზრუნველყოფილი კომუნალური აღმზრდელობითი დაწესებულებები, სხვაგვარად კონფიგურირებული სამუშაო ადგილები და ტრანსფორმირებული საბინაო ფონდები დაამშვენებდნენ.

თუმცაღა, 30-იანებში, როდესაც სტალინმა ძალაუფლების კონსოლიდირება საბოლოოდ მოახდინა, ოჯახის ტრადიციული სტრუქტურები ხელახლა განადიდეს. წითელლოყებიანი და სავსემკერდიანი ქალები, რომლებიც ამ პოლიტიკურ გეზს განასახიერებდნენ, ნაყოფიერების, ბუნებისა და დოვლათის განსხეულებულ ხატებად ჩამოყალიბდნენ. ბავშვი კვლავ იქცა არსებული — თუნდაც მუდმივად პროგრესირებადი — საზოგადოებრივი წესრიგის უკვდავყოფის ფიგურად; ახალი ცხოვრება გვამებით ამოვსებულ, მუდმივად მზარდ თხრილებზე წაყრილ, განოყიერებულ ნიადაგზე უნდა აღმოცენებულიყო.

ის ტკივილი და დისკომფორტი, რომელიც ფეხმძიმობას ახლავს თან მარჯვედ აფასადებს NEP-ის ეპოქისთვის დამახასიათებელ ობსესიას ბავშვის ფიგურით, რომელიც მომავლისკენ გაშვერილი თითით პროგნოზირებს ქალის ბიოლოგიური იძულებისგან ემანსიპაციას, გენდერის გაქრობას. ფეხმძიმობა უფრო ტვინისმიერ მოვლენად მიიჩნევა, ვიდრე სხეულისმიერად: იგი გონებას იკავებს და არა საშოს, ფუნქციონირებს როგორც ერთგვარი ტრანსცენდენტური კავშირი მომავალთან, რომელიც, თავის მხრივ, დისტანცირებულია აწმყოს ქაოტური სხეულებრივობიდან. დედობრივი მზრუნველობა ინდივიდიდან კოლექტივზეა გადატანილი, რითაც ყოველგვარი კომუნისტური სიყვარულის პროტოტიპად იქცევა: თანაბრად გადანაწილებული, უპირობო, ერთგული, წყვილისა და ოჯახის ჩარჩოსგან გათავისუფლებული.

ანდროგინი კომუნისტი ქალი პერსონაჟები, ბავშვთა სახლებში მოთავსებული, ერთმანეთისგან განურჩეველი ბავშვების მსგავსად განსხვავებებს პოზიტიურად აბუნდოვნებენ. სერჟი აცხადებდა, რომ რევოლუციური ბრძოლა მომავლისთვის გაღებულ მსხვერპლს გავს, რომლითაც ქმედებები ისტორიის მსვლელობაში ეწერებიან. საკუთარ იდენტობას, როგორც ასეთს, იგი უარყოფდა, იცვლიდა სახელს და პარტიის ბრძანებით ფრონტზე მიემგზავრებოდა. ასეთები იყვნენ ის და მისი ამხანაგები — ურთიერთშემცვლელები. რევოლუციურ კონტექსტში კონკრეტულის ზოგადში მოთავსება აუცილებელ და გარდაუვალ გადაწყვეტილებად, კომუნიზმისკენ ბეწვის ხიდებით სვლის დროებით ასპექტად მიიჩნევა. მაგრამ რას უნდა ველოდეთ მაშინ, როცა მიზანი მიღწეულია?

შულიამით ფაირსტონის 1970 წელს დაწერილი ნაშრომი, “სექსის დიალექტიკა” ავითარებს აზრს, რომ რუსეთის რევოლუციამ მარცხი ოჯახის ინსტიტუტის გაუქმების ბოლომდე ვერმიყვანილმა ინიციატივამ გამოიწვია:

ცივი კოლექტივი, სადაც ინდივიდუალიზმი გამქრალია, სექსი მექანიკურ აქტამდე დაიყვანება, ბავშვები რობოტებად იქცევიან, დიდი ძმა პრივატული ცხოვრების ყველა ასპექტში იჭრება, ბავშვთა რიგები ანონიმური მანქანებიდან იკვებებიან, სახელმწიფო ევგენიკით მანიპულირებს… ყოველგვარი ემოციურობა სისუსტედაა მიჩნეული, სიყვარული განადგურებულია და ასე, უსასრულოდ…”

მაგრამ, სწორი ნაბიჯების შემთხვევაში, ამტკიცებს ფაირსტონი, ტექნოლოგია რევოლუციურ სამსახურში ჩადგებოდა და კლასობრივ ანტაგონიზმს გენდერულ განსხვავებებთან ერთად აღმოფხვრიდა. იძულებითი სამუშაოს ბორკილებისგან თავდახსნილი — და აქ სამუშაოში ბავშვის გაჩენაც იგულისხმება — “ბორკილებისგან გათავისუფლებული სექსუალობა მთელი კულტურის ეროტიზაციას მოახდენდა, რითაც ხელახლა განსაზღვრავდა ამ უკანასკნელის არსს”. ორი ინდივიდის მყიფე პრივატულობაში ჩაკეტილი ინტიმურობა, კომფორტი, აღგზნება, მხარდაჭერა, სინაზე, მღელვარება, წახალისება, სიცილი, სიმძაფრე და ურთიერთდახმარება ამჯერად უკვე კოლექტიური ცხოვრებიდან გადმოიღვრებოდა.

თარგმანი: სოსო ჭაუჭიძე

Show your support

Clapping shows how much you appreciated Soso Chauchidze’s story.