Leikur að tölum og LÍN

Núna skil ég hvernig nýtt námslánakerfi Menntamálaráðherra á að koma betur út fyrir námsmenn, sama í hvaða félagslegri stöðu þeir eru í. Það er nefnilega auðvelt að blekkja með tölum.

Við erum með nokkur algeng fjölskyldumynstur sem er hægt að flokka niður í einingar — að vera einstæður í eigin húsnæði, í sambúð, í sambúð með barn eða börn, og svo að vera einstætt foreldri. Þetta eru allt saman gamalkunnug fjölskylduform á Íslandi og ég held að enginn kippi sér upp við það.

Til þess að áætla hversu mikið Lánasjóður íslenskra námsmanna þarf að lána út, eru til framfærsluviðmið fyrir þessar fjölskyldur. Þessi framfærsluviðmið koma víst frá greiðslumati bankanna við húsnæðiskaup, en við höfum ekki fengið almennilegar útskýringar á því hvernig þetta er reiknað út.

Til þess að einfalda dæmið, þá skulum við taka einstætt foreldri með eitt barn á sinni framfærslu. Þannig stúdentar eru til og við viljum endilega að þeir haldi áfram að vera til, ekki satt? Framfærsluviðmiðið sem menntamálaráðuneytið gefur sér að eigi að vera fyrir þennan stúdent með barn á framfærslu er 267.293 kr. á mánuði.

Núna, til þess að finna út hvað Lánasjóður íslenskra námsmanna þarf að reikna með að þurfa að lána einstæða foreldrinu sem er í námi, þá skulum við fyrst athuga hvað viðkomandi er að fá í bætur á mánuði úr hinum fjölmörgu bótakerfum.

Þannig, þetta foreldri fær 29.469 kr. í meðalag á mánuði, 37.688 kr. í barnabætur á mánuði og svo loks húsnæðisbætur upp á 41.000 kr.. Þannig að tekjur þessa einstæða foreldris við upphaf mánaðar eru komnar upp í 108.157 kr. á mánuði!

Það er nú ríflegt, þannig við skulum draga það frá þessu framfærsluviðmiði sem LÍN er með, upp á 267.293 kr. á mánuði.

Þá stendur eftir að LÍN reiknar með að samkvæmt framfærsluviðmiði sjóðsins þá þarf þetta einstæða foreldri 159.136 kr. á mánuði til þess að viðkomandi stúdent nái framfærsluviðmiðinu. Ekki satt? Því allar hinar bæturnar sem viðkomandi fær úr kerfinu, það er best að reikna það sem hluta af tekjum til framfærslu sem framfærsluviðmiðið byggir á. Það er allavega það sem menntamálaráðuneytið er að gera í sínum útreikningum.

Í núverandi kerfi þá tekur þessi ágæti námsmaður 248.267 kr. í framfærslulán á mánuði frá LÍN. Þar að auki þiggur námsmaðurinn bætur umfram framfærslulánið. Ef hann ætti að taka einungis framfærslulán fram að framfærsluviðmiði LÍN og reikna með fullum bótum upp á 108 þúsund, þá er það samsvarandi því að þetta einstæða foreldri væri að taka sér einungis 159.136 kr. í lán frá LÍN á mánuði til þess að komast upp í framfærsluviðmið sjóðsins. Þessi ágæti námsmaður þarf allt í einu ekki 248.267 kr. frá LÍN á mánuði til að sjá sér og sínum fyrir framfærslu, þótt í reynd hafi aðstæður námsmannsins ekkert breyst nema námslánakerfið.

En örvæntið ei! Það er að koma styrkjakerfi, þannig þó að 159.136 kr. á mánuði sé það sem LÍN þarf að láta af hendi samkvæmt útreikningum, þá er 65 þúsund krónur af þeirri upphæð styrkur, uppfylli námsmaður allar námsframvindukröfur! Þannig að heildarlánið sem þessi ímyndaði námsmaður okkar þarf að taka á mánuði er einungis 94.137 kr. á mánuði! Þannig að, í nýju kerfi, þá mun námsmaðurinn koma út með 2.541.699 kr. í skuld eftir þriggja ára nám í stað 3.116.691 kr. ef við gefum okkur að námsmaðurinn taki einungis lán fram að framfærsluviðmiði sjóðsins.

Hinsvegar, þá á námsmaðurinn rétt á meira láni heldur en 94 þúsund á mánuði, enda er það bara til þess að komast upp í framfærsluviðmið. Þannig er heildarlánsupphæðin sem viðkomandi getur tekið á mánuði 202.294 kr., en ekki 94 þúsund. Í þeim útreikningum þar sem gert er ráð fyrir að afborgunarbyrði lánanna verði lægri þá er ekki gert ráð fyrir að stúdentinn muni fullnýta lánsréttinn sinn — þ.e. ekki nýta þessar 108.157 kr. sem hann getur fengið í lán, þar sem hann hefur núþegar náð framfærsluviðmiði sjóðsins með öllum bótunum, styrknum og lágu láni. Þarna er verið að ýta undir það að stúdentar hafi vit og þekkingu á lánum til þess að taka ekki of há lán — vegna þess að þá verður afborgunin hærri.

Útgjöld sjóðsins til þessa einstaklings mun þannig ekki breytast umtalstvert, en í núverandi kerfi er reiknað með 248.267 kr. á mánuði en í nýja kerfinu 267.294 kr. á mánuði sem heildarútborgun miðað við fullnýtingu lánsréttar. Þetta er í samræmi við nýja stefnu sjóðsins um að veita 100% lán til framfærslu, en ekki 92%, þannig að um 8% hækkun er að ræða.

Heildarlán einstæðs foreldris eftir þrjú ár í námi, sé miðað við fullan lántökurétt er því mun hærri í samanburði. Þannig er það 6,6 milljónir í núverandi kerfi en 4,9 milljónir í kerfi menntamálaráðherra. Þá eru afborganir af þessu 6,6 milljóna láni tekjutengdar í gamla kerfinu þannig að manneskja með 400 þúsund í mánaðalaun þarf að greiða 15 þúsund á mánuði af láninu sínu, en í nýja kerfinu þá er þetta jafngreiðslulán með 3% vöxtum til 40 ára, þá þarf viðkomandi að borga rúmlega 17 þúsund á mánuði.

Afborganirnar hækka því lengur sem fólk tekur námslán í nýja kerfinu og eftir því hversu há námslán viðkomandi tekur, en í núverandi kerfi þá eru afborganir tekjutengdar og upphæð lánsins skiptir minna máli. Munurinn kemur skýrar í ljós þegar við erum farin að skoða hærri námslán, sem m.a. koma til vegna framfærslu barna í bland við langt nám, eða til fimm ára.

Þannig, menntamálaráðuneytið er að gera ráð fyrir því að námsmenn munu allt í einu þurfa í heildina á litið lægri framfærslu heldur en áður. Það er verið að gera ráð fyrir því að einstætt foreldri með eitt barn fari allt í einu að breyta neyslumynstri sínu það mikið að það muni ekki þurfa að taka hámarkslán ásamt því að vera á bótum, eins og staðan er í dag. Upphæð námsstyrks og námsláns í nýja kerfinu er samtals jafnmikið og framfærslulánin í núverandi kerfi. Þannig, að við erum ekki að sjá fram á það að það sé verið að koma með nýja 65 þúsund kr til námsmanna, heldur er þetta bara hluti af núverandi framfærsluláni sem er umreiknað að hluta til í styrk. Framfærslan er ekki að hækka um 65 þúsund krónur.

Þannig, með reiknikúnstum sínum þá hefur menntamálaráðuneytið komist að því að fólk muni einungis nota hluta af þeim lánsrétti, eða 46% í tilfelli einstæðs foreldris með eitt barn í nýju kerf, þá verður það með lægri greiðslubyrði að loknu námi í nýja kerfinu. Ef við yfirfærum þessi viðmið yfir á núverandi kerfi þá væri verið að gera ráð fyrir því að þessi námsmaður myndi einungis nýta sér 59% af lánsrétti sínum. Eru það forsendur sem við getum gefið okkur þegar við erum að hanna nýtt lánakerfi?

Ef við gerum ráð fyrir því að stúdentar muni ekki nýta sér námslánin til fulls, að stúdentar muni allt í einu komast upp með að lifa af á allt að 171 þúsund minna á mánuði í tilfelli einstæðs foreldri með 2 börn, þá er þetta hagstætt lánakerfi. Ef við gefum okkur að fólk hafi svo miklar tekjur upp í framfærsluviðmiðin úr bótakerfinu og svo námsstyrk að það mun bara þurfa að taka brot af láninu sínu, þá eru afborganir lægri í nýja kerfinu en í því gamla.

Um leið og fólk er farið að fullnýta námslánaréttinn sinn, en ekki að taka bara brot af því sem hægt er að taka, þá verður greiðslubyrðin hærri svo um munar.

Þannig að LÍN leikur sér með tölur til þess að auka innheimtur í formi vaxtakostnaðar á lánum sem þau bera samfélagslega skyldu til þess að veita. Þannig er það nú bara, að leika sér með forsendur þangað til að þær gefa þér góða niðurstöðu. Það kallast ekki lygi, ekki einu sinni bölvuð lygi, heldur einfaldlega tölfræði. Versta lygaform sögunnar.