Bí kíp đọc sách cho người siêu bận

Tan DUONG
Tan DUONG
Oct 28, 2018 · 16 min read

Bài này dành cho những người bận rộn (ví dụ chỉ có ít hơn 15 phút dành cho đọc sách mỗi ngày) không có đủ thời gian để đọc một cuốn sách dạy cách đọc sách. Nếu bạn đã rất thỏa mãn với cách đọc sách của mình rồi thì có lẽ cũng không cần đọc bài này :-)

Ghi chú quan trọng: Bài này có khả năng là hay vì có nhiều người share, nhưng không phải là bài hướng dẫn đọc nhanh (mặc dù có chỗ hướng dẫn bạn tăng tốc), mà là về đọc thông minh, hay nói cách khác là đọc có hệ thống.

Ghi chú khác: Bài này có tựa đề gốc là “Bí kíp đọc sách cho kẻ thế mà đần” đăng lần đầu trên Facebook khoảng gần 3 năm trước. Nay tôi sửa lại chút đỉnh nhưng vẫn giữ lại phong cách “thế mà đần” (For Dummies) để hướng tới sự đơn giản và vui vẻ.

1. “Tớ vừa đọc XONG một cuốn sách”

Điều tôi muốn nói ở đây là có nhiều mức độ đọc sách khác nhau. Với mỗi cuốn sách, bạn định đọc nó ở mức độ nào?

Khoảng hơn tám năm trước tôi đọc “Khởi thuật” của Guy Kawasaki, thấy sách viết hay và viết khéo nên làm một lèo chừng hơn 2 tiếng là xong hết, chả bỏ chữ nào. Năm năm trước tôi đọc lại khi cùng anh em thành lập một tổ chức phi lợi nhuận, vẫn thấy mới quá. Ba năm trước, khi một dự án thất bại, tôi lại vác sách ra đọc, vẫn thấy nhiều cái lúc bấy giờ mới vỡ ra được. Vừa mới tuần trước thôi, tôi mang ra đọc lại và phải thốt lên với anh bạn khốt “Cái quy tắc 10/20/30 cực kì vĩ đại, càng ngày càng thấy nó vĩ đại!”. Vậy là tôi “đọc” cuốn Khởi thuật này mất tám năm.

Tôi hỏi thật, bạn định đọc một cuốn sách trong bao lâu: Hai tiếng hay tám năm?

2. Có nhất thiết phải đọc sách phù hợp với trình độ và lứa tuổi?

Một đứa 7 tuổi sẽ tiếp cận sách kiểu 7 tuổi. Khi lớn lên sẽ tiếp cận kiểu người lớn, dù vẫn là cuốn sách ấy thôi. Bố nó cũng vậy, bây giờ đọc “Khởi thuật” đã khác xưa nhiều lắm, sau khi đã đọc “Lean Startup”, “Founders’ Dilemma”, “Business Model Generation” và trải nghiệm khởi nghiệp thật và những thứ hầm bà lằng nhằng khác nữa. Trải nghiệm thế nào thì tiếp thu sách thế ấy, cho nên chẳng thể nói sách này chỉ dành cho đối tượng này còn sách kia thì chỉ dành cho hạng khác.

Nếu bạn chưa học triết học bao giờ, liệu có nên từ chối ngay từ ban đầu khi nhìn thấy “Sự an ủi của triết học” rất hay của Alain Bolton vì sợ triết không? Nhìn thấy một cuốn sách kinh doanh được khen là “tuyệt đỉnh” (“Từ tốt đến vĩ đại” chả hạn) bạn có ngại đến mức không dám đọc vì trông nó dày quá, sợ không có thời gian? Bạn không cần thiết phải sợ nhiều thứ như vậy. Nếu đã có chút ý định, thì cứ đọc thôi, còn hiểu được đến đâu, thì … cứ từ từ rồi tính. Tôi có vài ông bạn mua nhiều sách xong chất đống vào đấy, đọc không được thì cứ để đấy sau đọc lại, họ cũng không có vẻ gì là không thoải mái cả.

Cô nàng của tôi đọc xong “Đất rừng phương Nam” rồi, nàng mới thông báo với bố là cô đang rất háo hức với “Những tấm lòng cao cả”. Cũng tốt thôi, bố nó chưa bao giờ đọc hết cuốn đó cả, hehe.

3. Đọc sách để làm gì?

Đọc sách có nhiều kiểu. Có người đọc sách để cho vui, có người đọc sách chỉ vì là một thói quen, có người đọc sách vì “trong bụng thích đọc sách, thế thôi”, có người đọc sách như là kênh học hỏi chính yếu rẻ tiền và đỡ tốn thì giờ. Ai cần gì ở sách thì sẽ có kiểu đọc phù hợp tương ứng. Đọc chơi hoặc đọc cho vui thì chả cần ham số lượng. Bạn muốn hiểu biết thật rộng thì lại cần đọc năng suất. Bạn cần sâu sắc thì đọc xong phải nghĩ, phải liên kết, phải phản biện và làm đủ thứ khác chứ không chỉ lướt thôi mà đủ. Đọc để kiếm cơm thì có khi phải vừa thật rộng và cũng có chỗ phải thật sâu.

Bạn có thể chọn cho mình một cách tiếp cận đọc sách cho phù hợp. Tôi thì thích cách đọc sách một cách có chủ đích, có thói quen, có kế hoạch, có thu hoạch, và có thiên hướng mở mang ra những chỗ không quen thuộc. Tôi thấy đầu tư cho việc đọc sách vừa hiệu quả vừa thú vị và có tính thưởng thức rất cao. Trong số các miếng võ để biến khẩu hiệu “học tập suốt đời” thành hiện thực thì lập thói quen đọc sách có lẽ là dễ nhất. Giống như tập thể dục hằng ngày cho não bộ vậy, chả có gì phức tạp ghê gớm cả.

Phần sau đây tôi chỉ đề cập đến việc đọc sách để lấy thông tin và kiến thức, phục vụ công việc và học tập. Từ phần này trở về sau, “sách” có nghĩa là “non-fiction book”. Các “doanh nhân” hay “nhân viên” chưa ham đọc và lúc nào cũng thấy thiếu thời giờ vì bận việc, các “sinh viên” lúc nào cũng thấy “tán gái” hoặc “đàn đúm” vui hơn đọc sách nhưng vẫn muốn đọc đôi chút để có thông tin cần thiết phục vụ công việc, có thể đọc tiếp phần dưới đây. Tất nhiên, bài này viết về đọc sách, bao gồm ebook, còn đọc bài báo khoa học, đọc thông tin trên mạng xã hội, hoặc cách đọc sách văn chương để thưởng thức sẽ là chủ đề cho các bài viết khác.

4. Đọc sách như thế nào?

Có người vặn: Cứ tưởng học đọc từ Tiểu học là xong chứ, sao lại còn phải học đọc nữa? Như tôi quan sát thấy thì trong hai ba chục năm trở lại đây việc dạy đọc ở trường học nói chung chỉ giúp ta đọc với trình độ của một … học sinh Tiểu học. Cho tới tận hết đại học, vẫn cái trình độ ấy là chủ yếu. Vì chả mấy khi ta luyện tập gì thêm cả. Biết đọc rồi thì cứ thế đọc thôi.

Thế cho nên không lạ nếu ta có gặp một người kêu đọc cả tháng được 1 cuốn sách mà kêu mệt, thấy người khác đọc được dăm cuốn đã vội nắc nỏm khen siêu thế chăm thế.

Bạn biết không, chú Mark Zuckerberg bận rộn với đế chế Facebook là thế, mà năm ngoái chú đều đặn đọc mỗi tuần xong một cuốn. Ông Bill Gates có vẻ đọc nhiều hơn số đấy, đã thế còn chịu khó viết review trên blog của mình.

Như tôi quan sát trên cộng đồng đọc sách Goodreads.com thì những người đọc nhiều hơn anh chàng Mark đếm không xuể!

Câu hỏi quan trọng cần trả lời nếu bạn vẫn còn ham muốn đọc sách là: Làm thế nào để đọc cho hiệu quả, đọc thế nào cho nhanh, đọc thế nào cho có ích?

Ta sẽ bẻ nhỏ thành hai vấn đề nhỏ khác: Đọc năng suất hơn, và đọc chất lượng hơn.

Câu hỏi một: Làm sao để đọc được nhiều?

Một: Sách phải sẵn.

Nếu bạn giàu thì chả nói, bạn có thể mua cả một thư viện về nhà. Nếu bạn nghèo như cánh startup tôi đây, vẫn có vài cách.

Đăng kí đọc sách trên Alezaa một năm 365 nghìn (vị chi mỗi ngày tốn một nghìn, bằng một phần ba cốc trà đá vỉa hè), bạn có ngay hai trăm nghìn cuốn sách, thích lúc nào đọc lúc ấy, trên mọi thiết bị: Laptop, iPad, iPhone, Samsung Notes 5… Bạn cũng có thể dùng các dịch vụ sách điện tử khác, ví như Waka, hay một startup nào đấy mà tôi chưa kịp biết tên, miễn là lượng sách phong phú và “trong khả năng rút ví” của bạn.

Lên mạng tìm ít sách miễn phí, đầy rẫy cả ra (rất nhiều sách hay, có bản quyền hẳn hoi), đánh dấu hoặc lưu chúng lại một chỗ.

Nếu bạn là fan ruột của sách giấy, thì hãy ra ngoài hiệu sách cũ, hiệu sách giảm giá, hội chợ sách, chợ phiên sách cũ, để ý các thư viện thanh lí sách cũ … Chịu khó tha về. Chưa đọc cũng hãy cứ tha về những quyển ưa thích, hoặc những quyển quan trọng, hoặc những quyển được khuyên đọc. Chưa bao giờ sách ê hề như bây giờ, giá rổ lại rất dễ chịu nếu chịu khó tìm kiếm. Có anh ku bạn mua được hai thùng sách quý (lúc mới ra mỗi cuốn 100–200 Mĩ kim) chỉ với hai trăm nghìn đồng ông Cụ. Rẻ thối!

Tiết kiệm hơn nữa là đến thư viện nhà nước hoặc trường học mà mượn, có thể hơi bất tiện tí nhưng mà rẻ. Bạn cũng có thể xúi sếp của mình lập một thư viện của công ty, hoặc mua tài khoản ebook cho cả công ty đọc. Tôi dám cá tỉ lệ thành công của đề nghị này là 51% hoặc cao hơn hehe.

Việc trong nhà sẵn tủ sách, ba lô sẵn vài cuốn, Kindle, iPad sẵn ebook là cực kì quan trọng. Nó giống như tạo dựng cơ sở hạ tầng vậy. Có nó rồi thì xe pháo mới băng băng được. Không sách, đọc sách kiểu gì?

Hai: Đọc sách ở mọi nơi

Trước khi đi ngủ, đọc 20 phút, bét cũng được chục trang.

Sáng dậy sớm, đọc chừng 15 phút lúc cafe, bét cũng được dăm bẩy trang.

Lúc nghỉ trưa, đọc chừng 15 phút sau bữa trưa trước lúc ngủ trưa, bét cũng được dăm bẩy trang nữa.

Đấy, mỗi ngày nếu đặt mục tiêu khiêm tốn, bạn đọc được năm chục trang. Chẳng cần cố gắng, một tuần xơi được một cuốn vừa vừa.

Đấy là chưa kể sẽ có những lúc bạn có chút thời gian rảnh trên xe bus, lúc ở sân bay, ngồi chờ khách, hoặc lúc thư giãn sau khi nấu cơm xong chờ vợ tập gym về xơi cùng. Trong hầu hết các chuyến bay từ Hà Nội vào Sài Gòn, kiểu gì tôi đọc xong một hai cuốn sách vừa vừa, vì tổng thời gian cho việc chờ đợi và di chuyển lên đến năm sáu tiếng đồng hồ.

Tôi đang tính với người đọc với tốc độ đọc hơi “rùa bò”. Chứ với người đọc khá, với sách không quá khó thì có thể đọc được 1000–2000 từ/1 phút, tương đương 30 phút khoảng dăm bảy chục trang. Đến đây bạn đừng vội cho là tôi bốc phét về tốc độ đọc, và tự hỏi “đọc nhanh thế thì nhớ được gì, mình đọc từng chữ còn chẳng ăn ai?”. Hãy kiên nhẫn chút đi, bạn thân mến!

Ba: Đừng dừng lại, cần phải đọc như ăn cướp

Được rồi, tôi sẽ nói về chuyện đọc nhanh!

Có mấy thói quen xấu mà nhiều người mắc khi đọc sách (PS. Ngày xưa tôi cũng mắc phần lớn các lỗi này):

Sai lầm thứ nhất: Đọc từ nọ sang từ kia, dòng nọ nối dòng kia. Đây là một thói quen cực xấu và phản tự nhiên. Mắt bạn được sinh ra là để “chụp lại một trang sách”, hoặc chí ít là chụp lại một khối chữ, chứ không phải từng chữ cái một. Đọc từng chữ một khiến mắt vừa mỏi lại vừa khiến bạn đọc chậm đi trông thấy. Hãy cứ để mắt mình lướt nhanh qua các con chữ, rồi xa nữa là chụp theo khối. Nhưng bạn tự hỏi: Đọc thế làm sao nhớ được gì? Cứ để việc ghi nhớ sau, sẽ có cách giải quyết!

Sai lầm thứ nhì: Cố hiểu cho thật kĩ rồi mới đọc tiếp. Đấy tôi đã nói bên trên rồi. Kể cả bạn có đọc đến lần thứ mười sẽ vẫn có chỗ bạn không hiểu hết cuốn sách. Đừng có tự làm khổ mình với mục tiêu “hiểu kĩ”. Não bộ hoạt động kiểu khác! Khi bạn đọc, dữ liệu được tạm thời lưu chuyển vào bộ nhớ tạm, nó lưu lại đó đã. Khi bạn dừng việc đọc, bạn liên kết các dữ liệu lại với nhau, lúc đó mới hiểu. Tức là khi bạn “đọc như ăn cướp”, rồi sau đó gấp sách lại, bạn sẽ hiểu kĩ hơn là dò từng dòng một.

Sai lầm thứ ba: Cứ phải là tuần tự từ đầu đến cuối mới là đọc đúng cách. Thực ra các cuốn sách dích dắc hơn chúng ta tưởng. Mỗi chương thường có độ độc lập nhất định. Nếu mỗi ngày chỉ đọc một chương sách, có thể ta đọc chương 2 có vấn đề ưa thích trước khi đọc chương 1. Chẳng ảnh hưởng đến việc thu nhận thông tin lắm đâu! Thỉnh thoảng có thể để mình tự do một chút. Các mảnh ghép sẽ tạo thành bức tranh lớn đầy đủ ở phút cuối cùng. Đôi khi bạn có thể chỉ cần phải đọc một hai chương sách là cùng, vì phần còn lại có thể bạn đã đọc ở đâu đó rồi, hoặc đôi khi bạn thậm chí chỉ cần thu thông tin trong một hai chương là đủ.

Bốn: Đọc như trai tân tán gái

Một anh ku tán gái sẽ phải tìm hiểu xem gái này đặc điểm thế nào, thích cái gì, gia đình thế nào, bạn bè ra sao, motif ăn ở thế nào thì khi tán cô gái mới dễ đổ. Nhiều người cầm sách xong là bộp phát vào chương Một, rồi cứ thế lật hết trang nọ đến trang khác. Như thế chưa chắc đã là cách hay. Một cuốn sách sẽ được tác giả cấu trúc theo một logic nhất định, với những cách triển khai có phong cách nhất định. Khi ta tìm được logic ấy là lúc sẽ biết được “xử lí” cuốn này như thế nào. Cho nên hãy học anh ku chuyện tán gái để áp dụng vào việc đọc.

Hãy nhìn vào cấu trúc cuốn sách (lời nói đầu, lời cuối, cách phân chương, mục lục, index, đồ họa) để nắm sơ bộ. Tìm hiểu về tác giả để xem phong cách, bối cảnh, độ “nặng đô” của cuốn sách mình sắp đọc, như thế chàng trai sắp đến gặp đối tượng để tán tỉnh vậy!

Năm: Đọc sách như thể chụp X-Quang

Sau khi nắm được sơ sơ cấu trúc, hãy tiến hành lướt thật nhanh các phần xương sống của cuốn sách: Tựa đề, Mục lục, Mục lục chi tiết, Index, Nói đầu/Tóm lược. Lướt qua những cái này, bạn đã túm được 20–30% thông tin chính của cuốn sách rồi. Thật đấy. Đặt ra vài câu hỏi đáng quan tâm, đánh dấu vài từ khóa cần tìm hiểu (ghi trong Mục lục hoặc Index) rồi lật nhanh đến phần chưa hiểu, ta sẽ kiếm thêm chút thông tin nữa. Rồi lướt nhanh các trang sách như thể quét một chiếc máy chụp x-quang lên cuốn sách. Làm thế này, chỉ chưa đầy nửa tiếng, đến nửa thông tin chính thức của cuốn sách đã hiển hiện trong đầu bạn rồi. Sau đó, bạn có thể từ tốn hơn đọc từng chương sách quan tâm, từng chương từng chương cho đến hết. Đây là cách đọc có chủ đích, vừa giúp bạn tăng tốc độ đọc sách, vừa giúp bạn hiểu ý chính dễ dàng hơn.

Có một bí mật bạn đã biết chưa? Có rất nhiều sách có thể tóm lại theo tỉ lệ 1/15. Nghĩa là nếu sách dày 300 trang thì ý tưởng chính có thể chỉ vừa gọn chưa cần đến 20 trang đâu. Các dịch vụ tóm tắt sách đang ăn nên làm ra vẫn có một lực lượng khách hàng trung thành kha khá đấy. Bạn không cần phải đọc hết cho thật kĩ ngay lần đọc đầu tiên. Hãy dành việc đó cho việc đọc sâu và đọc lại khi bạn rất cần phải đào bới thêm nữa về cuốn sách.

Sáu: Đọc liên văn bản đồng chủ đề

Khi bạn đã quen với các miếng võ bên trên rồi, có thể tiến thêm một bước nữa. Hãy đọc sách theo chủ đề. Nếu đọc “Lean Startup”, có thể đặt cùng “Running Lean”, và “Startup Owner’s Handbook”, “Business Model Generation”. Chụp X-Quang tất cả bọn chúng, rồi tiến hành đọc liên văn bản.

Khi đọc đến một chủ điểm chính, ví dụ: “Business Canvas”, có thể nhảy từ “Lean Startup” sang “Business Model Generation” với phần tương ứng (có thể dùng Index hoặc Mục lục để định vị địa điểm cần nhảy sang), rồi nhảy sang phần đó ở “Running Lean”.. Bằng cách đó, ta có thể thâu gom lại các ý tưởng chính của những tác giả chính yếu trong cùng một chủ đề. Việc đọc kiểu này tiết kiệm chí ít 1/3 thời gian đọc sách. Nó sẽ giúp bạn tăng tốc rất đáng kể.

Đây chính là cách mà tôi dùng để “xử gọn” 5 cuốn trong một tuần, khi cần nhiều thông tin để làm việc. Rất tự nhiên mà không mất sức.

Bảy: Đọc có kế hoạch

Bạn thấy đấy, để thực hiện được việc đọc “liên văn bản”, cần phải có kế hoạch từ trước. Bạn làm việc gì cũng cần kế hoạch mới mong hiệu quả, tại sao lại không lập kế hoạch cho việc đọc?

Này nhé, Goodreads gợi ý một cách lập kế hoạch đơn giản thế này: Hãy lập ba danh sách: Sách muốn đọc, Sách đang đọc và Sách đã đọc xong. Giới hạn số sách đang đọc xuống (ví dụ: 2 cuốn thôi, trong trường hợp đọc đồng chủ đề thì có thể nới ra một chút). Sắp xếp thứ tự sách sẽ đọc trong danh sách “Sách muốn đọc”, đại ý là “tuần này sẽ đọc những sách gì”, tiếp theo sẽ là sách gì. Khi đọc cuốn nào thì đưa nó sang danh sách “Sách đang đọc” (nhớ đừng để quá nhiều, gây đình trệ, lâu dần dẫn đến mất hứng vì đọc mãi không xong). Đọc xong cuốn nào, nghiệm thu xong thì quẳng nó sang “Sách đã đọc xong”. Cuối tuần/Tháng ngồi tổng kết lại xem tình hình đọc có ổn không, cần cải thiện gì không. Bạn có thể tổ chức nhiều hơn một danh sách, tương ứng với những “giá sách” khác nhau. Rồi lần lượt xử lí chúng theo nhu cầu đọc của bạn.

Khi đã có mục đích đọc sách rõ ràng, thì việc lập kế hoạch cho đọc sách cũng sẽ giúp ta đạt được mục đích đó dễ dàng như ăn cơm hằng ngày thôi!

Đến đây mới xong được chữ “lượng” trong việc đọc, một điều mong mỏi của rất nhiều người đọc sách. Rõ ràng là để có kĩ năng đọc được nhiều, bạn cũng cần phải kiên trì luyện tập một chút. Không có bữa trưa nào miễn phí cả.

Còn sau đây chúng ta bàn thêm một chút về chữ “chất”.

Câu hỏi hai: Làm sao để đọc thật sâu?

Đơn giản phải không? Hehe.

Mỗi lần đọc lại, một lần ngộ thêm. Đó là sự thật.

Phàm phải sách nào hay, và quan trọng, hãy đọc đi đọc lại. Đấy là bí quyết hàng đầu để hiểu cho thật kĩ.

Bí quyết số hai là hãy tổ chức lại thông tin thu được sau khi đọc sách. Não bộ sẽ củng cố thông tin và lưu vào bộ nhớ dài hạn (longterm memory) nếu bạn làm điều này: Ôn lại thông tin đọc sách.

Bằng cách ghi lại một bài blog cảm nhận về cuốn sách, hoặc tạo lập một bản đồ tư duy, trả lời các câu hỏi trong sách hoặc tự đặt ra, thử áp dụng ý tưởng trong sách, bạn sẽ thực sự hiểu sâu về cuốn sách.

Trong quá trình tương tác với cuốn sách, có thể bạn sẽ cần đặt ra những câu hỏi phản biện, hoặc liên kết với những kinh nghiệm mà bạn đã có sẵn trong người, hoặc liên hệ/đối chiếu với những nội dung từ các cuốn sách/bài báo khác. Hãy nêu rõ những chỗ đồng tình, chỗ phản đối, chỗ nghi vấn.

Chất hơn nữa, bạn có thể làm theo các ý tưởng ở phần sau.

Câu hỏi ba: Làm sao để việc đọc thật hữu ích?

Hãy chia sẻ trên Facebook về cảm nhận đối với cuốn sách.

Hãy làm một bài nhận xét trên Goodreads.

Hãy làm một buổi thuyết trình/seminar cho đồng nghiệp nghe.

Hãy vận dụng một điều trong cuốn sách vào công việc hiện tại của mình, hoặc người thân.

Hãy biến kiến thức trong sách thành tiền, giải pháp, hoặc ý tưởng để triển khai dự án mới.

Và những cách khác nữa, miễn là khiến chữ nghĩa trong sách “bay ra” đời thực.

Đấy, tất cả những điều căn bản nhất về việc đọc sách chỉ có thế. Bạn chỉ cần vận dụng trong vài tuần là kết quả sẽ rất khác. Nếu sau khi luyện hết công phu của bài này mà vẫn muốn nữa thì thành thực là bạn nên tìm đến cuốn “How to read a book” (Luyện cách đọc sách) của nhà tư tưởng Mortimer Adler. Rất kinh điển đấy!

Nếu bạn chịu đọc đến đây thì xin cảm ơn và chúc mừng bạn!

Dương Trọng Tấn.

#themadan #4dummies

Tan DUONG

Written by

Tan DUONG

Năng suất hơn, Sáng tạo hơn, Agile hơn ;-)