Streituvaldar — Því færri því betra!
Síðasta árið eða svo er ég búinn að vera að vinna markvist að lækkun streitu og álags. Í grunninn er þetta afleiðing af sjálfsskoðun og vinnu sem ég fór í en ákvað svo að taka þetta aðeins lengra. Streita og streituvaldar eru af mörgum gerðum og misjafnt hvernig hægt er að takast á við slíkt. Mig langaði aðeins til að segja frá hvernig ég fann mína streituvalda og umgjörðina um þessa vinnu.
Fyrsta stigið var að ég hélt dagbók um óæskileg viðbrögð (í hugrænnar atferlismeðferðarstíl). Það leiddi mig í áttina að því að álag var undirliggjandi þáttur í mörgum slíkum viðbrögðum. Þá var næsta skref að reyna að kortleggja hverjir streituvandarnir (stressors) voru. Streituvaldar geta verið í umhverfinu, atvik í daglega lífinu, breytingar á högum okkar, tengdir vinnunni, félagslegir eða jafnvel bara efnafræði að verki.
Annað stigið var að setjast niður með tómt blað, ekki endilega þegar allt var í rauða botni og allt álagið komið heldur finna frekar rólega stund, sunnudagsmorguninn áður en dagurinn fer af stað og einhvern öruggan og góðan stað. Til að byrja með er ágætt að draga upp helstu meginþætti “lífsins” hjá flestum eru hlutir eins og fjölskylda, sambönd, börn, heimili, fjárhagur, heilsa, vinna og áhugamál. Það borgar sig að frekar hafa hlutina í fleiri flokkum en færri til að byrja með og einbeita sér þá að því að finna færri streituvalda í hverjum flokki. Það er líka talsvert ólíkt hvernig er hægt að bregðast við hverjum flokki fyrir sig. Það er t.d. hægt að skipta um vinnu en ekki hægt að skipta um börn. Áhugamál má setja á ís þó annað megi ekki kæla með sama hætti.
Þriðja stigið felst svo í því að finna hvað það er sem eykur álag eða veldur stressviðbrögðum í hverjum flokki. Streituvaldar geta verið almennir (óskýrt ástand eða væntingar til starfs) eða sértæk (samskipti við tiltekinn aðila um ákveðið mál) og allt þar á milli. Til að halda athyglinni á því sem skiptir mestu máli er mikilvægt að sitja ekki of lengi og “velta sér ekki uppúr” málunum, frekar skrifa niður það sem er topp-of-mind og fara svo tiltölulega fljótt yfir á næsta meginþátt. Hugsunin er að ef þetta ryðst ekki bókstaflega niður á blaðið þá getur það ekki verið að skora mjög hátt sem streituvaldur. Þess vegna er líka mikilvægt að vinna þetta ekki þegar álag er mikið eða í lok vinnudags. Einnig er mikilvægt að “loka” listanum — viðbætur eru ekki endilega til góða. Best er að líta á hvern lista sem punktstöðu þann dag sem hann var gerður.
Fjórða stigið er mjög einstaklingsbundið og fer eftir hvers eðlis streituvaldarnir eru en það er umbótaáætlunin. Hvort sem það er gert skriflega við hvert atriði eða bara í huganum skiptir ekki höfuðmáli. Ef hins vegar á að gera breytingar og setja markmið er sjálfsagt að grípa til SMART reglunnar um markið og það að tjá þessi markmið og breytingar við aðra eykur verulega líkurnar á því að við stöndum við þær. Því oftar sem við tjáum okkur opinskátt um markmið því líklegri erum við til að standa við þær og fylgja markmiðunum eftir.
Ég mæli með að endurtaka þetta ferli á 3–4 mánaða fresti jafnvel í fjögur eða fleiri skipti til að fylgja markmiðunum sínum eftir. Ekki byrja með síðasta lista fyrir framan sig og “taka út” heldur taka nýtt tómt blað og byrja aftur. Sumt sem olli álagi fyrir sex mánuðum kann að vera ennþá til staðar en veldur bara ekki sama álaginu í dag og þá. Markmið og aðgerðir sem hægt er að klára á 90–100 dögum eru ágætt viðmið. Það er fátt sem við getum ekki gert á 90 dögum ef við setjum okkur skýrt markmið um hvert skal haldið.
Annað sem gerist óhjákvæmilega í svona ferli er að þegar stóru steinarnir fara úr árfarveginum lækkar vatnsyfirborðið, þá koma aðrir steinar í ljós sem áður voru undir yfirborðinu. Sama getur svo gerst ef nýir stórir steinar koma þá hverfa hinir. Það er því ólíklegt ef ekki ómögulegt að ná streituvöldunum niður í núll en reglan því færri því betra ætti að gilda hjá flestum.
Tryggvi R. Jónsson
trigger@trigger.is